پاندۋس – قوعام جاۋاپكەرشىلىگىنە سىن

«پاندۋس سەيفتىڭ ىشىندە»

بۇگىنگى تاقىرىبىمىزدىڭ وزەگى – «سىرعاناق ساتى», ياعني پاندۋس جونىندە بولىپ وتىر. ماسەلەنى كوتەرۋگە تۇرتكى بولعان مىنا ءبىر جاعداي ەدى. وتكەندە ءىس-ساپارمەن قورعالجىن اۋدانى قاراەگىن اۋىلىندا بولىپ قايتقانبىز. سول قاراەگىن اۋىلىندا تۇراتىن سەمبەك داۋلەتبەكوۆ دەگەن مۇعالىم اۋىلداعى ءبىراز قوردالانىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ شەتىن شىعاردى. اڭگىمەنى بيپازداپ, بايىپپەن ايتاتىن اعامىز پروبلەمانى قاعىتپا ازىلمەن جەتكىزەدى ەكەن.

– بىردە قالادان اۋىلعا تەكسەرىس كەلدى, دەپ باستادى اڭگىمەسىن اۋىل تۇرعىنى. – تەكسەرۋدى ءبىرىنشى مەكتەپتەن باستادى. ديرەكتورىمىز ءبىر شۇعىل جينالىسىم بار دەپ, اۋدانعا كەتكەن بولاتىن. ءسويتىپ, ءجۇرىسى سۋىت, ءتۇسى سۋىق قوناقتاردى دي­رەك^­توردىڭ ورىنباسارى قارسى الدى. تەكسەرۋشىلەر ءبىلىم وشاعىنا باس سۇقپاس بۇرىن, كىرەبەرىستەگى باسپالداققا قاراپ, ءبىراز تۇردى. «باسپالداقتان بيت قاراعان بىرەۋلەر ەكەن» دەدىك سىبىرلاسىپ. سودان ورىنباساردان سۇرادى: «مىنا مەكتەپتىڭ پاندۋسى قايدا؟» دەپ. ورىنباسار شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسىنە سۇراۋلى جۇزبەن قارادى. «ول... ونى ديرەكتور سەيفىنە تىعىپ قويعان» دەدى مەڭگەرۋشى مىڭگىرلەپ. قولتىعىنا پاپكاسىن قىسقان تەكسەرۋشى ايەلدىڭ كوزىلدىرىگى شىتىناپ: «كاك تاك؟» دەدى. العاشقى وقۋىم قۇرىلىس مامانى بولعاندىقتان, ءمان-جايدى تۇسىنە قويدىم. بىراق ورىنباسار مەن مەڭگەرۋشى پاندۋستىڭ نە ەكەنىن بىلمەي, داعدارىپ تۇرعانىن ولار دا ءتۇسىندى دە, ك ۇلىپ جىبەردى.

بۇل جەردە قاراەگىن اۋىلىن عانا قارالاۋدان اۋلاقپىز. مۇنداي جاعداي قازىر شالعايداعى اۋىلداردىڭ كوبىندە بار. ءتىپتى بۇل از دەسەڭىز, ءدال وسى كەشە بولعان ءبىر كەيستى ۇسىنۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. جالپى, ۇقساس جاعدايلاردىڭ كوبىنە مىسال ءۇشىن... جەتىسۋ وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى  مەن «IT-services & Education» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگى قالا بويىنشا رەيد جۇرگىزىپتى. كوميسسيا مۇشەلەرى اۋەلى تالدىقورعانداعى ۋشينسكي مەكتەبىنە باس سۇققان. كەمشىلىك ءبىلىم ورداسىنىڭ كىرەبەرىسىنەن باستالىپتى. تەكسەرۋ بارىسىندا ارباداعى عارىپ جاندار جاۋاپتى ماماندارعا كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋ كەرەگىن ايتقان.

– مەكتەپتەگى پاندۋس تالاپقا ساي ەمەس. باسپالداقتاعى زاعيپ جاندارعا ارنالعان جولاقتار دا دۇرىس قويىل­ماپتى. تابال­دىرىقتىڭ الدى 50 سانتيمەتردەي بوس بولۋ كەرەك. ال مۇن­دا جابىسىپ تۇر. سودان سوڭ ءجۇرۋ جو­لاعىنداعى بۇرىلىستارمەن ءجۇرۋ وتە قيىن. كورۋ مۇمكىندىگى ناشار جاندارعا ارنالعان جول رەزەڭكە بولعاندىقتان بۇرىلۋ ءۇشىن قيىپ سالۋعا ءتيىس. بىراق كوبى كوزبوياۋ­شىلىق ىستەپ كەتەدى, – دەيدى «IT-services & Education» جاس­تار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى قۋانىش قاپانوۆ.

تەكسەرۋ كەزىندە اتالعان ءبىلىم وردا­سى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى كەمشىلىكتەر تۇزە­تىلىپ, بۇزىلعان جەرلەر جۋىق ارادا جوندەلەتىنىن ايتقان.

«سىزدە قانداي دا ءبىر مۇگەدەكتىك بار ما؟»

ارينە, مۇنىڭ ءبارى ادام تەڭدىگى مەن قۇقىعىنا قاتىستى ماسەلە ەكەنى بەلگىلى. ادام قۇقىعى دەمەكشى, وركەنيەتتى ەل­دەر­دە ءار ادامنىڭ ۇلتى, ءدىنى, جىنىس ەرەكشەلىگى ەسكەرىلۋمەن قاتار, مۇگە­دەكتىگى بار ادامدار وزدەرىن قوعامنىڭ تەڭ مۇشەسى سەزىنۋىنە بار جاعداي جاساپ باعادى. ماسەلەن, تۇماندى البيون ارالىندا ەكى جىل تۇرىپ, ءبىلىم الىپ كەلگەن ءبىر زامانداسىمىز العاش ۇلىبريتانياعا بارعان كەزدە «بۇل ەلدەگى جۇرتتىڭ كوبى مۇگەدەك پە؟» دەپ, تاڭعالعانىن ايتىپ ەدى. ء«بىزدىڭ ەلمەن سالىستىرعاندا, وندا جارىمجان كىسىلەر كوپ كورىنەدى. ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ سىرى تۇسىنىكتى بولدى. ول جاقتا مۇگەدەك ارباعا تاڭىلعان ادامدار ءتورت قابىرعاعا قامالىپ ۇيدە وتىرمايدى, ەمىن-ەركىن قالا ارالاپ, وقۋ وقىپ, قىزىق كورىپ, جۇرتپەن بىردەي قوعامدىق ومىرگە ارالاسادى. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەتتىك كەز كەلگەن ساۋالدامانىڭ العاشقى جانە بارىنە مىندەتتى سۇراعىنىڭ ءبىرى: «سىزدە قانداي دا ءبىر مۇگەدەكتىك بار ما؟» دەپ سۇرايدى. بۇل – كەمسىتۋ ەمەس, كەرىسىنشە, قانداي دا ءبىر جاردەم قاجەت بولسا, سونى ەرتەرەك انىقتاپ, قاجەتتى جاعداي جاساۋعا ۇمتىلادى. وزعان جۇرتتا ءاربىر ادامنىڭ قانداي دا ەرەكشەلىگىنە قاراماستان, بارلىعىنا بىردەي قاراۋ ادەتى قالىپتاسقان», دەيدى ول.

ارينە, بۇل كورگەنىنەن تانبايتىن ادام­نىڭ ءسوزى ەمەس. راس, ەۋروپا جۇرتى بۇل ماسەلەگە ەرتە دەن قويدى دەسە دە بولا­دى. پاندۋس ۇعىمىنىڭ ءوزى ەۋروپا جۇر­تىنان قالىپتاسقانى بەلگىلى. Pente douce – ەڭىس, جۇمساق دەگەن ەكى ءسوزى فرانتسۋزدىڭ. بىزشە ايتقاندا, «سىرعىما ساتى». الايدا بۇل پاندۋستاردىڭ قانداي قىزمەت اتقاراتىنىن بىلەسىز بە؟

سونىمەن بۇل سىرعىما ساتى تەك مۇگەدەك­تىگى بار, اربادا وتىرعان ادامدار­عا عانا قاجەتتى قۇرال دەپ تۇسىنەتىن بولساق, قاتەلەسەمىز. ءبىز مۇنى كوشەدەگى 10 شاقتى ادامنان سۇراپ كوردىك. ارينە, ءبىر-ەكى جۇرە سويلەسىپ, ءجوندى جاۋاپ قاتپاعانداردى قوسپاعاندا, التى رەس­پوندەنت «پاندۋستار – ارباعا تاڭىلعان مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا ارنالعان» دەپ بىلەدى ەكەن. الايدا ونىڭ كىشكەنتاي بوبەكتەرگە ارنالعان اربانى ءارى-بەرى الىپ جۇرگەندە جانە دوڭگەلەگى بار چەمودانداردى دا  سول سىرعىما ساتىمەن الىپ جۇرەتىنىمىزدى ەسكەرمەي جاتامىز. بۇل دا ونىڭ تولىق قىزمەتى ەمەس. سوندىقتان پاندۋس مۇگەدەكتىگى بار ادامنىڭ عانا قۇرالى ەمەس, باسقا دا فۋنكتسياسى بار ەكەنىن تۇسىنسەك, ونىڭ قاجەتتىلىگى ارتپاسا, كەمىمەس ەدى.

جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدە تۇركىستان وبلىسىندا تۇراتىن ونەرتاپقىش ما­حامبەت ەسىمدى ازاماتتىڭ بەينەجازباسى تارادى. ول جىگىت ءليفتىسى جوق ءۇيدىڭ باس­پالداعىنا قۇراستىرمالى پاندۋس جا­ساپتى. ونى تاعى دا جەتىلدىرىپ, ەسكى قۇ­رىلىستارعا ەنگىزسە, قوعامعا زور پايداسى تيەرى ءسوزسىز. ماسەلەن, 1956 جىلدارى سالىنا باستاعان كەڭەستىك «حرۋششەۆكا» دەپ اتالاتىن ۇيلەرگە قاتىستى بۇل ماسەلە كوپتەن ايتىلىپ, شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ويتكەنى ول قازىرگى زاماناۋي تالاپتارعا مۇلدە ساي ەمەس.

جاعدايدى رەتتەۋگە 7 ملرد ءبولىندى

قازىر ەلىمىزدە 705 مىڭنان اسا ەرەك­شە قاجەتتىلىگى بار ادام تۇرادى. ولار­دىڭ 421,5 مىڭى نەمەسە 59,8 پايىزى – ەڭبەككە قابىلەتتى, 181,9 مىڭى نەمەسە 25,8 پايىزى – زەينەتكەرلەر, 101,6 مىڭى  نەمەسە 14,4 پايىزى 18 جاسقا دەيىنگى بالالار ەكەن. ال ولاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدا قولداۋ, دەربەس ءومىر سالتىن ساقتاۋىنا جاعداي جاساۋ, كەدەرگىسىز ورتا قالىپتاستىرۋ – مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى.  بۇل رەتتە, قانداي العا ىلگەرىلەۋ بار دەگەندى باعامداپ كوردىك. سونىمەن رەسمي مالىمەتتەرگە سەنسەك, مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ەلدەگى 22 مىڭ نىسان جاڭعىرتىلماق. بۇل – الداعى 3 جىلعا ارنالعان جوسپار. وعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 7 ملرد تەڭ­گە ءبولىنىپتى. ارنايى جول كارتاسىنا سايكەس جىل سايىن 54 مىڭ نىسان ينفرا­قۇرىلىمى جاڭارتىلۋعا ءتيىس. پاندۋس, ليفت جانە قولايلى اجەتحانا سالىپ, تاكتيلدى تاقتالار مەن باعىت-باعدار بەلگىلەرىن ورناتۋ قاجەت ەكەن. قازىر بۇل جوسپاردىڭ 40%-ى ورىندالدى دەپ وتىر. شىلدەدەن باستاپ مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن قوعامدىق ورىنداردا مەملەكەتتىك ينس­پەكتورلار جۇمىس ىستەيدى.

«ەگەر مۇگەدەكتىگى بار ادام ءبىر مەكەمەگە كىرە الماسا, كىرگەننىڭ وزىندە اجەتحاناسى, قىزمەت كورسەتەتىن ورىندارى ستاندارتقا ساي كەلمەسە, شاعىمدانا الادى. وعان قاراپ, قاداعالايتىن 20 جەردە مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتەرىمىز بار», دەيدى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى تولەگەن وسپانقۇلوۆ.

الايدا «ەlaman» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى, قوعام بەلسەندىسى الماس ەر­جان­نىڭ ايتۋىنشا, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا كەدەرگى كوپ كورىنەدى.

«كەدەرگىسىز ورتا قۇرۋ جانە بۇل پاندۋس ماسەلەسى – وتە وزەكتى تاقىرىپ. ۇلكەن قالالاردى دامىتۋ وسىدان باستالادى. ياعني مۇنىڭ ءبىر ۇشى ۋربانيزاتسياعا كەلىپ تىرەلەدى. وركەنيەتتى قوعام كەدەرگىسىز ورتا ارقىلى قۇرىلادى. بۇل, جالپى, «امبەباپ ديزاين» دەپ تە اتالادى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ەلدە بۇل جاعى ءالى كەمشىن. مىسالى, بيىل «اmanat» پارتياسىنا بۇل ماسەلەنى جاقسارتۋعا 1 ملرد تەڭگە ءبولدى. قارجى جىل سايىن بولىنەدى. بىراق ونىڭ ءبارى قايدا, قالاي جۇمسالىپ جاتقانى بەلگىسىز. سوعان قاراعاندا, بۇل جەردە دە شيكىلىك بار شىعار. دەپۋتاتتار دا اسا ءبىر كوڭىل ءبولىپ جاتقان جوق. ەگەر مۇنى ناقتى شەشۋ كەرەك بولسا, دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋگە بولادى. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلاما جانە زاڭ قاجەت. حالىقارالىق مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەن­تسياعا سۇيەنە وتىرىپ, وتاندىق زاڭ­دار­دى دۇرىستاۋ كەرەك.  جاسىراتىن نەسى بار, قازىر ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن كەيبىر ورىن­دارعا اربامەن كىرە المايمىز, كە­دەر­گى كوپ. سالىنىپ جاتقان ۇيلەر دە ىڭ­­عايسىز. ەڭ بەرگىسى اكىمشىلىكتەن بەرى­لە­تىن الەۋمەتتىك باسپانالار دا سول. بۇعان ەكس­پەرتتىك كوزقاراس كەرەك جانە مۇن­داي ىسكە مۇگەدەكتىگى بار ادامنىڭ ءوزى دە ارا­لا­سۋعا ءتيىس. ويتكەنى ماسەلەلەردى كەيبىر «ساۋ» ادامدار تۇسىنبەۋى مۇمكىن», دەيدى ول.

قورىتا ايتقاندا, بۇل باسپالداق – تەك مۇگەدەك جانداردىڭ جاۋتاڭداپ قارايتىن زاتى ەمەس, وركەنيەتكە باستايتىن ساتى ەكەنىن ۇققاندا عانا جاعدايدىڭ وڭالار ءتۇرى بار.