«جاپپاي زاقىمدايتىن بيولوگيالىق قارۋعا جاھاندىق كوزقاراستى جەتىلدىرۋ قاجەت» - ريچارد ۆايتس

17 تامىزدا اقش قورعانىس مينيسترلىگى «تابيعي جارقىلدارعا تەز دەن قوياتىن جانە زەرتحانالىق اپاتتاردىڭ جاھاندىق قاۋپىن ازايتاتىن بيولوگيالىق قارۋدى قولدانۋدى تەجەيتىن تۇراقتى جيىنتىق كۇش» قۇرۋعا باعىتتالعان بيولوگيالىق قورعاۋ ساياساتىنا جاڭارتىلعان شولۋ جاريالادى.

«بيولوگيالىق قورعاۋدى شولۋ» جانە اقش پەن شەت مەملەكەتتەردىڭ باسقا دا بەدەلدى ستراتەگيالارىندا وسى قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ قاۋىپسىزدىكتى تەجەۋ مەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەشەندى حالىقارالىق شارالارىن تالاپ ەتەتىنى اتاپ وتىلەدى.

ايتا كەتسەك, جەنەۆادا بيولوگيالىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى نەمەسە قتك-ءنى نىعايتۋعا باعىتتالعان الەم ەلدەرى وكىلدەرىنىڭ كەزدەسۋى ءوتىپ جاتىر. كونۆەنتسيا - حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى قۇرالى.

1975 جىلى كۇشىنە ەنگەن سوڭ قتك جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ ءبۇتىن توبىنا تىيىم سالعان العاشقى كوپجاقتى شارت بولدى. شارتقا قاتىسۋشىلار بيولوگيالىق شابۋىل قارۋىن ازىرلەمەۋگە, وندىرمەۋگە, جيناقتاماۋعا, ساتىپ الماۋعا, بەرمەۋگە جانە قولدانباۋعا مىندەتتەنەدى. كەز كەلگەن بيولوگيالىق زەرتتەۋ قىزمەتى تەك قانا بەيبىت ماقساتتاردى كوزدەۋى ءتيىس.

تاياۋ ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي باستامالار COVID-19 ۆيرۋسىمەن كۇرەسۋ قاجەتتىلىگىنە تىرەلگەن ەدى, بىراق ەندى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى پاندەميانىڭ اياقتالعانىن رەسمي تۇردە جاريالاعان كەزدە, حالىقارالىق قاۋىمداستىق بولاشاق بيولوگيالىق قاۋىپ-قاتەرلەردەن جاھاندىق قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن «وسى تىنىعۋدى» پايدالانۋى ءتيىس.

اقش كەيبىر ەلدەردىڭ بيولوگيالىق قارۋ جاساۋدىڭ جاريالانباعان باعدارلامالارى بار ەكەنىنە ءالى دە الاڭداۋشىلىق تانىتىپ وتىر. لاڭكەستەر باكتەريالاردى, ۆيرۋستاردى جانە باسقا دا قاۋىپتى اگەنتتەردى پايدالانادى.

گەندەردى رەداكتسيالاۋ, فۋنكتسيالاردى كۇشەيتۋدى زەرتتەۋ, كۆانتتىق ەسەپتەۋلەر, جاساندى ينتەللەكت, سينتەتيكالىق بيولوگيا, نانوتەحنولوگيا, 3D باسپا جانە قازىرگى زامانعى روبوتوتەحنيكا سياقتى جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ولارعا بيولوگيالىق قارۋ الۋدى جەڭىلدەتەدى.

حيميالىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى كونۆەنتسيادان نەمەسە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتتان ايىرماشىلىعى, قتك-دە كونۆەنتسيانىڭ ساقتالۋىن باقىلايتىن جانە قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى ورگان جوق. بۇعان دەيىن جاسالعان مىندەتتى تەكسەرۋ رەجيمىن قۇرۋ ارەكەتتەرى ءساتسىز اياقتالدى. بۇزۋشىلىققا كۇدىكتى ۇكىمەتتەر تەك بۇۇ باس حاتشىسىنا جانە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تەرگەۋ جۇرگىزۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساي الادى.

بۇدان باسقا, قتك-دە بۇۇ قارۋسىزدانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى باسقارماسىنىڭ جەنەۆالىق بولىمشەسىندە ورنالاسقان, شارتتىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەتىن شاعىن يمپلەمەنتاتسيالىق قولداۋ توبى عانا بار. مىڭداعان قىزمەتكەرلەر جۇمىس ىستەيتىن جانە بيۋدجەتتەرى ميلليونداعان دوللارمەن ەسەپتەلەتىن اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتەن نەمەسە حيميالىق قارۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى ۇيىمنان ايىرماشىلىعى يمپلەمەنتاتسيالىق قولداۋ توبىنىڭ شاعىن شتاتى جانە شاعىن بيۋدجەتى بار. حالىقارالىق قوعامداستىق قتك الدىندا تۇرعان پروبلەمالاردى قيىندىقپەن شەشۋدە. جاڭاشىل شەشىمدەردىڭ ءبىرى قازاقستاننان كەلدى, ونىڭ ۇكىمەتى بۇرىننان بەرى تاراتپاۋ سالاسىنداعى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

قازاقستان بيولوگيالىق قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى ءوز تاجىريبەسىن قولدانۋعا ۇمتىلادى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان قتك-گە قوسىلىپ, ءوز اۋماعىندا كەڭەس ۇكىمەتى قۇرعان بيولوگيالىق قارۋ جاساۋدىڭ اۋقىمدى ينفراقۇرىلىمىن بولشەكتەدى. امەريكالىق «قاۋىپ-قاتەردى بىرلەسىپ ازايتۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى COVID-19 سىناقتارىن ازىرلەۋدى قوسا العاندا, قورعانىس سالاسىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن وسى وبەكتىلەردى جويۋعا ايتارلىقتاي قارجىلىق جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتىلدى.

اقش قورعانىس مينيسترلىگى مەن قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بيولوگيالىق قاۋىپتىلىككە قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا تۇراقتى تالقىلاۋلار مەن باعدارلامالار جۇرگىزۋدە.

2020 جىلعى قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا سويلەگەن سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋدى ۇسىندى.

اگەنتتىك قتك, بۇۇ جانە باسقا دا ورگاندارعا بيولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ بەيبىت جانە اشىق جۇرگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسۋگە ارنالعان: بارشا ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋ, مەملەكەتتىك الەۋەتتى نىعايتۋ, ۆاكتسينالار مەن بيولوگيالىق قارسى شارالاردى ازىرلەۋدى جەدەلدەتۋ, ەكسپورتتىق باقىلاۋدىڭ نەعۇرلىم ينكليۋزيۆتى تەتىكتەرىن قۇرۋ, سەنىم شارالارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن حالىقارالىق سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ, بيولوگيالىق شابۋىل قاۋپىنە ۇشىراعان مەملەكەتتەرگە الەۋەتتى كومەك تۋرالى دەرەكتەر بازاسىن جۇرگىزۋ.

بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك اگەنتتىگى قتك-ءنىڭ سىني ولقىلىقتارىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

اگەنتتىك سونداي-اق جاھاندىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە مەملەكەتتەردى حالىقارالىق كومەك الۋعا سەنىمدى ەتۋ ءۇشىن قوعامدىق ۆەريفيكاتسيا قۇرالدارى, ەرىكتى ساراپتامالىق باعالاۋ, اشىق كوزدەردەن دەرەكتەردى ىزدەۋ سياقتى ودان ارعى باستامالاردى قولداي الار ەدى. تابيعي, كەزدەيسوق جانە ادەيى جاسالعان بيولوگيالىق قاۋىپ-قاتەرلەردى ەرتە انىقتاۋ ءتيىمدى قورعانىس جاساۋ ءۇشىن قاجەت.

اگەنتتىك, سونداي-اق, COVID-19 بويىنشا پىكىرتالاستاردى ۋلاندىرعان, بيولوگيالىق ازىرلەمەلەردىڭ نەعۇرلىم ينستيتۋتسيونالدى جانە ءجيى حالىقارالىق شولۋىن قولدايتىن جالعان اقپاراتقا قارسى تۇرا الار ەدى. قازاقستاننىڭ رەسەيمەن, قىتايمەن جانە اقش-پەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋى بۇل ۇسىنىسقا سوڭعى كەزدەرى تاراتپاۋ جونىندەگى باسقا دا باستامالارداعى پروگرەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن كەلىسپەۋشىلىكتەردى ەڭسەرۋگە كومەكتەسۋى ءتيىس.