ينفوگرافيكالاردى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
كەيىنگى 53 جىل بويى جۇرگىزىلگەن (1970-2022 جىلدار) ايەل قۇقىعى رەفورمالارى مەن 190 مەملەكەتتەگى ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىنە اسەر ەتەتىن زاڭ مەن ەرەجەلەردى تالداۋعا نەگىزدەلگەن بۇل يندەكس ۇكىمەتتەردى ديسكريميناتسيالىق زاڭداردى رەفورمالاۋعا ىنتالاندىرادى.
ەسەپ ايەلدەردىڭ قۇقىعى مەن مۇمكىندىكتەرىن ايقىندايتىن زاڭنامالىق 8 ينديكاتورعا نەگىزدەلگەن. ولار:
- موبيلدىلىك – قوزعالىس ەركىندىگىن شەكتەۋ;
- جۇمىس ورنى – ەڭبەك سالاسىنداعى شەشىمدەرگە اسەر ەتۋشى زاڭ;
- ەڭبەكاقى – جالاقىعا اسەر ەتەتىن زاڭ مەن ەرەجە;
- نەكە – نەكەگە قاتىستى قۇقىقتىق شەكتەۋلەر;
- اتا-انا بولۋ – بالالى بولعاننان كەيىن ايەلدەردىڭ جۇمىسىنا اسەر ەتەتىن زاڭ;
- كاسىپكەرلىك – ايەلدەردىڭ بيزنەس جۇرگىزۋىنە قويىلاتىن شەكتەۋ;
- اكتيۆتەر – م ۇلىكتى يەلەنۋ جانە مۇراگەرلىكتەگى گەندەرلىك الشاقتىق;
- زەينەتاقى – ايەلدىڭ زەينەتاقى مولشەرىنە اسەر ەتۋشى زاڭدار.
قازاقستان وتكەن جىلى 69,4 ۇپاي جيناسا, 2023 جىلعى ەسەپ بويىنشا 75,6 ۇپاي جيناپ رەيتينگتەگى كورسەتكىشىن جاقسارتا الدى. ەلىمىزدىڭ بيىل جوعارى بالل جيناعان سەبەبى – 2022 جىلى (2021 جىلعى 2 قازاننان 2022 جىلعى 1 قازانعا دەيىن) ەڭبەك كودەكسىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ايەلدەرگە رۇقسات ەتىلمەيتىن جۇمىس تۇرلەرىنىڭ ءتىزىمى الىنىپ تاستالدى. قازاقستان كورسەتكىشى موبيلدىلىك, نەكە جانە اكتيۆتەر (100 ۇپاي) ينديكاتورى بويىنشا جوعارى بولسا, جۇمىس ورنى (50), زەينەتاقى (25) كورسەتكىشتەرى بويىنشا وتە تومەن. بۇعان زەرتتەۋدەگى جۇمىس ورنىنداعى حاراسسمەنت جانە ونىڭ قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگى, زەينەتكە شىعۋ جاسى بويىنشا سۇراقتارعا بەرىلگەن باعا اسەر ەتكەن.
بۇگىنگى تاڭدا الەمدە 14 مەملەكەت قانا (بەلگيا, كانادا, دانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, گرەتسيا, يسلانديا, يرلانديا, لاتۆيا, ليۋكسەمبۋرگ, نيدەرلاند, پورتۋگاليا, يسپانيا جانە شۆەتسيا) يندەكس بويىنشا تولىق 100 ۇپاي جيناپ وتىر. قازىرگى قارقىنمەن الەم ەلدەرى زاڭ تۇرعىسىنان گەندەرلىك تەڭدىككە جەتۋى ءۇشىن كەمىندە 50 جىل قاجەت. دەمەك, قازىر جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى تەڭ قۇقىقتارعا يە بولماي تۇرىپ زەينەتكە شىعادى.
ايەلدەردىڭ ەرلەرگە قاراعاندا ۇزاق ءومىر سۇرۋىنە, اقىسىز بالا كۇتىمىنە جانە ەڭبەك دەمالىسىنا بايلانىستى كوبىنە ەرتە زەينەتكە شىعىپ, قارجىلىق قيىندىقتارعا تاپ بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. ويتكەنى ەڭبەك ەتۋ مەرزىمى قانشالىقتى ۇزاق بولسا, زەينەتاقى دا سونشالىقتى جوعارى بولادى. الايدا 107 مەملەكەتتەگى زەينەتاقى جۇيەسى جاردەماقىنى ەسەپتەۋ كەزىندە بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ەڭبەك دەمالىسىن ەسەپكە الاتىنى قۋانتارلىق جاعداي. ال 37 ەلدە ايەلدەر ەرلەرگە قاراعاندا ەرتەرەك زەينەتكە شىعىپ, تولىق ەمەس زەينەتاقى تولەمىن الا السا, 63 مەملەكەتتە ايەلدەر ەرلەرگە قاراعاندا ەرتەرەك زەينەتكە شىعىپ, تولىق زەينەتاقى الا الادى.
گەندەرلىك تەڭدىكتەن تۋىندايتىن ەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتارعا قاراماستان, 2023 جىلعى ەسەپتە كورسەتىلگەن قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ باياۋ قارقىنى ءالى دە وسى ماسەلە توڭىرەگىندە جۇمىستانۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى. كەي مەملەكەتتەر ايتارلىقتاي پروگرەسكە قول جەتكىزگەنىمەن, زاڭنامالىق تۇرعىدا گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ ورنىعۋى بارلىق ەل ءۇشىن ءالى دە تۇراقتى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى. زەينەتاقى ساياساتى, جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىكتەرى, بالا كۇتىمى سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋ جانە زاڭنامالىق تۇرعىدا گەندەرلىك تەڭدىكتى ورناتۋ تەڭ ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ءادىل جانە ينكليۋزيۆتى قوعام قۇرۋ ماقساتىندا وزەكتى.
ماريا جىلقىشيەۆا,
قازاقستان قوعامدىق
دامۋ ينستيتۋتىنىڭ جوبا-مەنەدجەرى
