مەكتەپكە دايىندىق وسال توپتاعى وتباسىلارعا وڭاي سوقپاي تۇر

اۋەلى «استانالىق» بازاردىڭ ماڭىن­دا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان مەكتەپ جارمەڭكەسىنە ارنايى بارىپ, ونداعى احۋالمەن تانىستىق. «بازارعا, قاراپ تۇرسام, اركىم بارار, ىزدەگەنى نە بولسا, سول تابىلار» دەگەندەي, بۇل بازاردىڭ ماڭىندا ءبارى بار. الايدا شارىقتاعان باعا بايلاۋعا كونبەي تۇرعانى كورىنىپ-اق تۇر. بالالارىن الداعى وقۋ جىلىنا دا­يىنداپ جاتقان ءبىر-ەكى اتا-انانى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى باعا ءتىپتى ارتا تۇسكەن.

ء«تورت بالام بار. ەكەۋى مەكتەپتە وقيدى. بۇگىن ۇلىمدى مەكتەپكە دايىن­داۋ ءۇشىن جارمەڭكەگە كەلدىم. كوستيۋم-شالبارىنا – 30 مىڭ تەڭگە, اياقكيىمىنە – 15 مىڭ تەڭگە, اق كويلەگىنە 7 مىڭ تەڭگە شىقتى. بۇل – ءبىر رەتكى كيىمى. كەڭسە تاۋارلارى 40 مىڭ تەڭگە بولسا, سپورت كيىمى تاعى بار. جالپى, ءبىر بالا ءۇشىن شىعىن 100 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ تۇسەدى. بۇل – ۇنەمدەپ جانە ورتا باعادا العانداعى شاما. ەكىنشى قىزىما دا وسىنداي باعا شىقتى. بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا, ارينە, وتە قىمبات. ءوزىم – ءۇي شارۋاسىنداعى ايەلمىن. ۇيدە جولداسىم عانا جۇمىس ىستەيدى. بىلاي ەسەپتەسەك, بۇعان جولداسىمنىڭ ەكى جالاقىسى كەتەدى ەكەن. ءبىز سەكىلدى وتباسى ءۇشىن, ارينە, قال­تامىزعا ءبىرشاما سالماق», دەيدى كوپبالالى انا كامشات ماقاتوۆا.

100 مىڭ تەڭگەنى كوپتەگەن وتباسىنىڭ وتباسىلىق بيۋدجەتى كوتەرە المايتىنىن ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى ۇسىن­عان مىنا تسيفرلار دا دالەلدەيدى.

16 جاسقا دەيىنگى بالاسى بار وتباسىلاردىڭ 77,6%-ى جان باسىنا شاققاندا, 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جۇمساي ال­سا, ايى­نا 100 مىڭنان 150 مىڭ تەڭ­گەگە دەيىن جۇمساۋعا مۇم­كىن­دىگى بار وتباسىلار ۇلە­سى نەبارى 15,8%-دى, 150 مىڭ­نان كوپ جۇم­ساي الاتىندار ۇلەسى 6,6%-دى كورسەتىپ وتىر.

ال بازار ماڭىنداعى تا­عى ءبىر اتا-انا بۇل الىپ جات­قان كەڭسە تاۋارلارى تەك ءبىر توقسانعا عانا جەتەتىنىن ايتادى. شامالاپ العاندا, ءبىر با­لانىڭ وقۋ قۇرالىنا 40 مىڭ تەڭگە كەتەدى. ايتكەنمەن جار­مەڭكەدەگى باعا كەيبىر اتا-انا­نىڭ كوڭىلىنەن شىققان, زاتتار­دى سول جەردەن قولجەتىمدى باعاعا تاۋىپ, قۋانىپ قايتقان جاندار دا جوق ەمەس.

ءبىز بۇدان كەيىن قالا ىرگە­سىندەگى قوياندى اۋىلىنا كە­لىپ, جارمەڭكەگە قاتىسىپ جات­قان جارقىنبەك ءتالىپ دەگەن ساتۋشىمەن دە سويلەسىپ كور­دىك. ساتۋشىنىڭ ايتىسىنا قارا­عاندا, باعا بىلتىرعىدان ءبىرشاما وسكەن.

ء«بىز جىل سايىن, ءدال وسى ۋا­قىتتا وسىندا جارمەڭكەگە شى­عامىز. تاۋارلار الماتىدان كەلەدى. مىسالى, مۇندا بىل­تىر­عى تاۋارلار دا بار. بۇل ەس­كىر­مەيدى. بيىلعى قالعان زات­تاردى كەلەسى جىلى دا وقۋ­شى­لاردى مەكتەپكە دايارلاۋ كەزىندە ساتۋعا شىعارامىز. جار­مەڭكەدەگى باعا كەيبىر دۇ­كەن­دەردەن ەداۋىر ارزان بو­لا­تىنى راس. ەكىنشىدەن, مۇن­دا تەك وقۋشىلارعا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى تۇرعاندىقتان, تاڭداۋ مۇمكىندىگى دە مول. باعا, راسىندا, ءبىرشاما ءوستى. بىلتىر ءبىر سومكەنى 4-5 مىڭ تەڭگەگە ساتاتىن ەدىك, قازىر سول سومكە­لەر 6-8 مىڭ تەڭگە بولدى. وقۋ­شىلار فورماسىنىڭ با­عا­سى دا قاتتى قىمباتتاپ كەتتى. مۇن­دا نەشە ءتۇرلى اتا-انالار كەلەدى. بالالار برەند زات­تاردى العىسى كەلگەنىمەن, اتا-اناسىنىڭ اقشاسى وعان جەتپەي جاتاتىنى راس», دەيدى ساتۋشى.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ 2022 جىلعى 30 جەلتوقسانداعى بۇيرىعىمەن ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ مەكتەپ فورماسىنا قويىلاتىن تالاپتارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن ەستە­رىڭىزگە سالايىق. ياعني وقۋشى­لارعا ءداستۇرلى كيىمدەردەن بولەك, ىڭعايلىراق كيىم (كارديگان, تەننيسكا, ۆودولازكا) كيۋگە ءارى مەكتەپ فورماسىن تاڭداۋعا ەركىندىك بەرىلگەن ەدى. بۇل وزگەرىستىڭ دە پايدالى تۇسى بولعانىمەن, جوعارىدا ساتۋشىمىز ايتقانداي, بالا­لار­دىڭ نەشە ءتۇرلى برەندكە قىزىعۋى دا اتا-انا قالتاسىنا اۋىرلىق تيگىزىپ جاتىر.

قالاداعى جەرگىلىكتى بازارلار مەن ساۋدا دۇكەندەرىندەگى باعانىڭ اركەلكى بولۋىنا بايلانىستى Kaspi.kz ونلاين دۇكەنىندەگى تاۋارلاردىڭ دا باعاسىن قاراستىرۋدى ءجون سانادىق. سەبەبى قاي ءوڭىر-ايماقتان الساڭىز دا, ونلاين دۇكەن تاۋارلارىنىڭ با­­عا­سى ورتاشا مولشەردە ناق­­­تى بوپ كەلەدى. كەي بازار نۇك­­تە­لەرى سۇرانىستىڭ ارت­قانى­نا قاراپ, تاۋاردى ەكى ەسە قىم­باتتاتىپ جى­بەر­دى. استا­­نا­­نىڭ سول جاعالاۋى مەن وڭ جاعا­­لاۋىنداعى دۇكەن­دەردىڭ اراسىندا دا ەداۋىر ايىر­ما­شىلىق بار. مىسالى, كلاسسيكالىق اياقكيىم – 10-15 مىڭ تەڭگە, سپورتتىق اياقكيىم – 7-8 مىڭ تەڭگە, اق جەيدە – 5-6 مىڭ تەڭ­گە, سارافان – 10-12 مىڭ تەڭگە, كوستيۋم-شالبار – 25 مىڭ تەڭگە, جيلەت – 5-6 مىڭ تەڭگە, بەلدەمشە – 7-8 مىڭ تەڭگە, سومكە – 6-8 مىڭ تەڭگە, تريكوتاج جيلەت – 5-9 مىڭ تەڭگە, اق مايكا – 2-3 مىڭ تەڭگە, كولگوتكي – 2 مىڭ تەڭگە, سپورتتىق فورما – 12-15 مىڭ تەڭگە, فۋتبولكا – 4-5 مىڭ تەڭگە, وقۋ قۇرالدارى – 40-50 مىڭ تەڭگە.

سونىمەن, ونلاين دۇكەندەگى جەڭىلدىكتەر­دى قاراستىرا وتىرا, ەڭ تومەنگى باعالاردى دوڭگەلەكتەپ جازىپ شىقتىق. قىز بالانى مەكتەپكە دايىن­داۋعا كەم دەگەندە 140-170 مىڭ تەڭگە, ال ۇل بالا ءۇشىن 120-150 مىڭ تەڭگە شاماسىندا قاراجات قاجەت. تىزىمگە وقۋ­شىعا اۋاداي قاجەتتى زاتتاردى ىرىكتەپ ال­دىق. ال بۇدان وزگە دە قاجەتتىلىكتى ەسەپتەي بەرسەڭىز, باعانى ەستىگەن سايىن باسىڭىز اينالارى انىق.

بيىلعى وقۋ جىلىندا رەس­پۋبليكا بويىن­شا وقۋشى سانى 3 ملن 500 مىڭنان اسادى. ونىڭ ىشىندە 380 مىڭنان اسا ءبۇلدىرشىن 1-سىنىپقا قا­بىلدانىپ جاتىر. حالىقتىڭ جالاقىسىنا ساي ساتىپ الۋ قابىلەتىنە قاراساق, بيىل وقۋ­شىلاردى مەكتەپكە دايىنداۋ حالىققا قيىن سوعاتىن سىڭايلى. سەبەبى بىلتىرعىعا قاراعاندا جالاقى كولەمى وسكەن جوق, ءتىپتى ازايدى دەسە دە بولادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا ناقتى جالاقى يندەكسى نەبارى 99,4% قۇرادى.

كوپبالالى وتباسىلار ءۇشىن دە جاعداي ءماز ەمەس. كوپ­بالالى وتباسىلاردىڭ 4,2%-ى عانا ادام باسىنا 100 مىڭ تەڭ­گەدەن اسا اقشا جۇمساي الا­­تىن مۇمكىندىگى بار. ال ءبىر بالانىڭ قىركۇيەككە دايىن­دىعىنا كەمىندە 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قاراجات قا­جەت. جىل سايىن وتكىزىلەتىن رەس­پۋبليكالىق «مەكتەپكە جول» اكتسياسىنىڭ يگىلىگىن, وكىنىشكە قاراي, كوپبالالى وتباسىلاردىڭ كوبى كورە المايدى. سەبەبى اتالعان كو­مەك­كە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىس ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن (40 567 تەڭگە) تو­مەن بولۋى كەرەك. الايدا كۇن­كورىس دەڭگەيىنەن اساتىن جا­لاقى دا جەتپەي جاتىر. ناقتىراق ايتقاندا, تومەندەگى تالاپتارعا جاتاتىندار عانا اتالعان اكتسياعا قاتىسا الادى. ماسەلەن, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك (ااك) الۋعا قۇقىعى بار وتباسىلار; جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن, ااك المايتىن وتباسىلار; وتباسىندا (جەتىم بالالار) اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار; توتەنشە جاعدايلار سالدارىنان شۇعىل كومەككە مۇقتاج وتباسىلاردان شىققان بالالار. بيىل اتالعان ساناتقا جاتاتىن 450 مىڭ وقۋشىعا 40 مىڭ تەڭگە كولەمىندە مەم­لەكەت تاراپىنان كومەك بەرىلمەك. اكتسيا 1 تامىزدان 30 قىركۇيەككە دەيىن جالعاسادى. سونداي-اق مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن قاراجاتتىق قولداۋدى ماقساتتى پايدالانۋ ءۇشىن تولەم تۇبىرتەكتەرى, ساتىپ الىنعان زاتتاردىڭ 15 جۇمىس كۇنى ىشىندەگى فوتو­سۋرەتى دالەل رەتىندە قاجەت كورىنەدى. دەگەنمەن كومەككە مۇقتاج وتباسىلار ءۇشىن بۇل ماتەريالدىق قولداۋ ءبىر بالانى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە سەپ بولماي وتىر. اتا-انا تىلەگى – بار بالاعا بىردەي مۇم­كىندىك بەرىپ, كومەك الۋدىڭ جولىن وڭتايلاندىرۋ.

ال جالپىعا مىندەتتى وقۋ قورىنا مەكتەپ بيۋدجەتىنىڭ ءبىر پايىزدان كەم ەمەس قاراجاتى اۋدارىلادى. مىسالى, مەكتەپتە كەيبىر بالالارعا ىستىق تاماق بەرىلىپ, كەيبىرىن جازدىق لاگەرگە جىبەرەدى. مىنە, وسى­نىڭ بارلىعى جالپىعا مىن­دەتتى وقۋ قورى ەسەبىنەن جاسالادى. ونىڭ ىشىندە جاعدايى تومەن وتباسىلارعا قىستىق كيىم, مەكتەپكە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار, وقۋ قۇرالدارى (داپتەر, قالامساپ, ت.ب.) قاراس­تى­رىلعان.

استانا قالاسى ءبىلىم باس­قار­ما­سى باس­شىسى­نىڭ ورىن­باسارى سەرىك ادىل­باەۆ­­تىڭ ايتۋىنشا, بيىل «مەكتەپكە جول» رەسپۋبليكا­لىق اكتسياسى بويىنشا اۋدان اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ دەمەۋشىلەر قاراجاتى ەسەبىنەن الەۋمەتتىك وسال سا­نات­­تاعى 8 500-دەن اسا بالانى قامتۋ جوسپار­لانعان.

«1 تامىزدان باستاپ قالا­مىزدا جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا «مەكتەپكە جول اكتسياسى» 30 قىركۇيەككە دەيىن جالعاسادى. بيىل استانا قالاسى بويىن­شا 22 700 بالاعا كومەك كورسە­تىلەدى. ونىڭ ءبىرىنشى باعىتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 14 200 بالاعا كومەك بەرىلەدى. ول كومەكتى الۋ ءۇشىن اتا-انا­لارعا مەكتەپكە بارىپ ءوتى­نىش جازىپ, بانكتە ارنايى شوت اشۋى قاجەت. از قامتىلعان وتباسىنان شىققان بالالارعا بيىل جالپىعا مىندەتتى وقۋ قورىنان كورسەتىلەتىن قارا­جاتتىڭ كولەمى 41 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى», دەيدى ول.

الايدا اتا-انالار بۇل جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ قورىنان بەرىلەتىن كومەكتى الۋدىڭ تالابى وتە قيىن ەكە­نىن ايتادى. ول ءۇشىن ءسىڭىرىڭ شىعىپ, ىڭىرشاعىڭ اينالعان تاقىر كەدەي بولۋىڭ كەرەك ەكەن.