الماتى قوقىس الاڭىنا اينالماسىن دەسەك

كوزدەن تاسا بولعان تاۋ-تاۋ قالدىقتار بۇعان دەيىن قالا سىرتىنداعى پوليگون شۇڭقىرلارىنا ەسەپسىز كومىلىپ كەلدى. ولاي جالعاسا بەرسە ماسەلە ۋشىعاتىنىنا ءمان بەرىلىپ, الەمدىك تاجىريبەگە ساي سالاعا قاتىستى زاڭ قابىلداندى. سودان بەرى قوقىستى سۇرىپتاپ كومۋ جۇيەسىنە كوڭىل بولىنگەنىمەن, جارامسىز قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ىسىنە ءالى دە قاۋقارسىز بولىپ تۇرمىز. قوقىستى قايتا وڭدەۋگە ماشىقتانعان ەلدەر ەسكى بۇيىمدارعا ەكىنشى ءومىر سىيلاپ جاتقاندا, ەكى ميلليوننان اساتىن حالقى بار مەگاپوليس­تە قوقىس شىعارۋمەن اينالىساتىن سەرىكتەستىك پەن جاۋاپتى باسقارما اراسىندا داۋ تۋدى.

اي باسىندا الماتىلىق كاسىپكەرلەر قالاداعى قوقىس ماسەلەسىنە قاتىستى قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ بارىن العا تارتىپ, وزدەرىن اشىندىرعان كەيبىر جايتتارعا قاتىستى قوعامنان اراشا سۇ­رادى. اتاپ ايتقاندا مەگاپوليستەگى قو­قىس­تاردىڭ باسىم بولىگىن تاسىمالداپ, سۇرىپتاۋمەن اينالىساتىن «اق ءتارتىپ» جشس ۇجىمى قالا باسشىلىعىنا بازىناسىن ءبىلدىردى.

ەلدەگى ەكولوگيالىق كودەكسكە 2016 جىلى قوقىستى سۇرىپتاماي كومۋگە جول بەرمەۋ تۋرالى قاۋلى ەنگەنى ءمالىم. جاڭا ەرەجەلەردىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى 2019 جىلدان باستاپ بەلگىلەنگەن ەدى. وسىلايشا, ەكولوگيالىق كودەكستىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءار قالاسىندا قوقىس سۇرىپتاۋ كەشەنى 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن سالىنۋعا ءتيىس بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر ايماقتار ءۇشىن بۇل ءالى كۇنگە دەيىن كۇر­مەۋى كوپ كۇردەلى ماسەلە رەتىندە قالىپ وتىر. ال ميلليوندار توعىسقان مەگاپوليس جەكە ينۆەستورلاردىڭ كو­مە­گىمەن اتالعان ماسەلەنىڭ ورايىن تاپقانداي بولعان. اكىمدىك تاراپىنان قىمبات كەشەننىڭ قۇرىلىسى مەن ىسكە قوسىلۋى تەك جەكە ينۆەستوردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اساتىنى ايتىلىپ, قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى ەنگىزىلدى. سودان بەرى «اق ءتارتىپ» ۇيىمى جەكە ينۆەستور رەتىندە ءوز ەسەبىنەن جەر ساتىپ الىپ شاھاردىڭ قوقىس ماسەلەسىن قولعا العان. جەكە سەرىكتەستىكتىڭ ەسەبىنەن 2018 جىلى قۋاتتىلىعى جىلىنا 550 مىڭ توننا قوقىس سۇرىپتاۋعا قاۋقارلى كەشەن سالىندى. وعان سوڭعى ۇلگىدەگى جابدىقتار ورناتىلىپ, قالانىڭ بارلىق قوقىس تاسيتىن كولىكتەرى جاڭارتىلعان. پوليگوندى ەۋروپالىق ستاندارتتار بويىنشا تولىق قالپىنا كەلتىرۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلىپ, شارتقا سايكەس ينۆەستيتسيالاردىڭ وتەلۋ مەرزىمى 25 جىل دەپ بەلگىلەنگەن.

«قالانىڭ ەكولوگيا باسقارماسى وسى ەڭبەگىمىزدى ەلەمەي, جەمە-جەمگە كەلگەندە 25 جىلعا بەلگىلەنگەن كەلىسىمشارت اياق استى بولعالى تۇر» دەگەن ۇيىم وكىلدەرى نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى.

«كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاۋاپتى باسقار­ما بىزگە جوبانى ورىنداۋ قۇقىعىن بەرگەنى بولماسا, باسقا ماسەلەلەرگە ارالاسقان جوق. قالا بويىنشا قوقىستى جيناۋ جانە شىعارۋ قىزمەتىن ابىرويمەن ورىنداپ كەلەمىز. ناقتى ايتار بولساق, جىلىنا 360 مىڭ توننا, تاۋلىگىنە 1,5-2 مىڭ توننا قوقىستى جيناپ شىعارامىز. بۇل جوبامەن كۇنىنە 45 ۆاگون اينالىسادى. بۇگىنگە دەيىن تمد جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى قوقىستاردى شىعارۋ جانە سۇرىپتاۋ بو­يىنشا ەڭ كاسىبي وپەراتور رەتىندە مويىندالدىق. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرىنە سالاعا قاتىستى كەڭەس بەرىپ, وڭىرلەردەگى مامانداردى وقىتىپ كەلەمىز. قوقىستى شىعارۋعا, سۇرىپتاۋعا جانە كومۋگە تار­تىلعان كومپانيالار توبىنىڭ 500 قىزمەتكەرىنىڭ كەمىندە 20 پا­يىزى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسادى. ءبارىمىزدى تو­سىر­قاتقان جاي اراداعى كەلىسىمشارتتىڭ اياق استى جارامسىز دەپ تانىلۋى. بۇل ەكولوگيالىق كودەكستىڭ بۇزىلۋىنا جانە الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلدەرگە اكەلۋى مۇمكىن», دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى نۇرلان بايتورەەۆ.

ءوز كەزەگىندە قالالىق ەكولوگيا باس­قار­­ماسىنىڭ دا سەرىكتەستىككە قاتىستى ايتار ءۋاجى جوق ەمەس. باسقارما باسشىسى ۇجىم مونوپولياعا جول بەرگەن دەپ پىكىر بىلدىرگەنگە ۇقسايدى. باعا ماسەلەسىنە قاتىستى دا ۇجىمعا تاعار ءمىنى بار. كۇنى بۇگىن قالادا قوقىس شىعارۋعا تۇرعىن باسىنا شاققاندا 553 تەڭگە تولەنەدى. كومپانيا وكىلدەرى بۇل قاراجات قىمبات دەپ ايتۋعا كەل­مەي­تىنىن العا تارتىپ وتىر. كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەگەر «اق ءتارتىپ» ءوز جۇمىسىن توقتاتار بولسا, الماتى ءۇش كۇننىڭ ىشىندە قوقىس الاڭىنا اينالۋى عاجاپ ەمەس. «ال باسقا مەردىگەرمەن كەلىسىمشارت جاساۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ ءوزى كەمى ءۇش ايعا سوزىلۋى مۇمكىن. جاڭا كومپانيا ءتاريفتى وسىرەتىنى تاعى انىق», دەيدى ولار.

«جاۋاپتى باسقارما ۇجىمعا قاتىس­تى كەلىسىمشارتتى بۇزىپ, ورەسكەل قاتەلىككە جول بەرىپ وتىر. جاپ-جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان جۇيەنى وزگەرتۋ كىم­دەرگە قاجەت بولعانى بەلگىسىز. بىرىن­شىدەن, ۇجىمنىڭ مونوپولياعا جول بەرگەن-بەرمەگەنىن اكىمدىك ەمەس, مونو­پو­لياعا قارسى اگەنتتىك انىقتايدى. كورىپ وتىرعانىمىزداي باعا 2017 جىلدان بەرى وزگەرىسسىز قالعان. نەگىزسىز ايتىلعان پىكىر ءۇشىن زاڭ الدىندا جاۋاپقا تارتۋعا دا بولار ەدى. بۇگىنگى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى, بارلىق تا­لاپ­قا ساي سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكامەن جا­­راقتالعان قوقىس شىعارۋمەن اينالىساتىن ۇجىمدار نەكەن-ساياق. ۇجىمنىڭ قىزمەتى توقتار بولسا, بارلىق تەحنيكاسىن الىپ كەتەدى. ال جاڭا كەلگەن كوم­پانيانى قۇرىلعىلارمەن قامتۋ بيۋدجەتتىڭ ءبىر ءبۇيىرىن جابارداي قىرۋار قار­جىنى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان جاۋاپ­تىلاردىڭ مۇنداي نەگىزسىز قادامعا بار­ماعانى ابزال», دەيدى زاڭگەر ماكيش ەسقاراەۆ.

سەرىكتەستىك پەن باسقارما ارا­سىن­داعى داۋ بايىپتى شەشىمىن تابا جاتار. ال قوقىستى سۇرىپتاۋ مەن قايتا كادەگە جاراتۋ ماسەلەسىن جولعا قويۋعا كەشەندى قوزقاراس قاجەت ەكەنى انىق. ەل اۋماعىندا جىلىنا 5 ميلليون توننادان استام قالدىق شىعارىلاتىن بولسا, ونىڭ ميلليون تونناعا جۋىعى الماتى قالاسىنا تيەسىلى. ءبىز ايتىپ وتىرعان قوقىس كولەمىنىڭ 10 پايىزىن قايتا وڭ­دە­گەننىڭ وزىندە قالدىقتاردىڭ 90 پا­يىزى پوليگوندار مەن زاڭسىز قوقىس ورىندارىندا جىلداپ جينالا بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قورشاعان ورتا ءۇشىن قولايسىز جاعداي تۋدىراتىنى بەلگىلى. ەلىمىزدەگى قوقىس پوليگوندارىنىڭ جار­تىسىنا جۋىعى قالدىق سۋلاردى جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ جۇيەسىمەن جاب­دىق­تالماعانىن ەسكەرسەك, بۇل تۇر­عى­دا الاڭداۋعا نەگىز بار.

رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, كۇن سا­يىن الەمدە 4 ميلليون تونناعا جۋىق قوقىس جينالادى. عالىمدار ەندى جيىر­ما جىلدان كەيىن بۇل كورسەتكىش 12 ميلليون توننادان اسىپ جىعىلادى دەپ ەسەپتەيدى. سوندىقتان قوقىستى قايتا سۇرىپتاپ كادەگە جاراتۋ ءىسىن قارقىندى ىلگەرىلەتۋ الەم ەلدەرىن تولعاندىرعان نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.

«نيۋ-يورك, ىستانبۇل سەكىلدى الىپ مەگاپوليستەر قالدىقتى سۇرىپ­تاپ جي­ناۋ­دىڭ وزىق تاجىريبەسىن الدە­قاشان جولعا قويعان. حالىق تا تۇر­مىستىق قال­دىق­تاردى جىكتەپ, ارناۋلى جاشىكتەرگە سالۋعا داعدىلانعان. بۇل – سالا ماماندارىنا ۇلكەن كومەك ءارى قورشاعان ورتاعا قامقورلىق. ءبىزدىڭ ۇلكەن قالالاردا بۇل جۇيە قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ىسكە اسا باستاعانداي بولىپ ەدى. دەگەنمەن, ناتيجە كوڭىل كونشىتپەيدى. وكىنىشكە قاراي, بۇعان ءبىزدىڭ رەسۋرسىمىز دا, تۇرعىنداردىڭ مادەنيەتى دە ساي كەلمەي تۇر», دەيدى ەكولوگ ءمولدىر ايتقاليقىزى.

الماتى