سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
«اعىلشىنشا ءتىل سىندىرۋ», «تولىق ادام جانە ءتورت دامۋ» سىندى جوبالاردىڭ اۆتورى – بالا كەزىنەن قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن ءسۇيىپ وقىعان, اۋىلدىڭ قارا دومالاق بالاسى.
– استانادا اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرىپ جۇرگەنىمدە, التىنشى سىنىپتا وقيتىن وقۋشىمنىڭ اتا-اناسى ء«سىز قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەسىز. ادەبيەتتەن, اباي تاعىلىمىنان حابارىڭىز بار. بالاما اعىلشىن تىلىمەن قاتار قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن ۇيرەتىڭىزشى» دەگەن ۇسىنىس ايتتى. اتا-انانىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاي الماي, ۇزاق ويلانىپ ءجۇرىپ, سوڭىندا اباي ارقىلى اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ يدەياسى ويعا كەلدى. وقۋشىلار اراسىندا تانىمال اباي ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىن تالداپ الىپ, ونى اعىلشىنشا ۇيرەتۋدىڭ ادىستەمەسىن جاساپ شىعاردىم, – دەيدى ۇستاز.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاستاردان روبەرت لەسلي, ستيۆەن حوكينگ, روبەرت كيوساكي سىندى باسقا دا تۇلعالار جايىندا سۇراساڭ, ولاردى ءبارى بىلەتىن بولىپ شىعادى. ال اباي, شاكارىم, ءماشھۇر ءجۇسىپتى ايتساڭ, جاستاردىڭ اسا ءبىر قىزىعۋشىلىعى بولمايدى. اۋىلدا ءوسىپ, قاريا تاربيەسىن كورگەن ەرنات ەۋروپادان شىققان اتاقتىلاردىڭ ءسوزى مەن اباي ءىلىمىن سالىستىرىپ جۇرەتىن بولسا كەرەك. اباي مۇنى باياعىدا-اق ايتىپ كەتكەن دەگەن سەكىلدى پايىم جاس ۇستازدىڭ ويىنا ورالا بەرەدى. مۇنداي وي ءتىپتى بالا كەزىندە دە مازالاعان ەكەن.
– كەيىننەن اعىلشىن ءتىلى مامانى اتاندىم, ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن اشتىم. «اعىلشىنشا ءتىل سىندىرۋ» دەگەن كىتاپ شىعاردىم. نەگىزگى ادىستەمەم – قازاق ءتىلى ارقىلى اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋ. ءبىز ورىس ءتىلى ارقىلى ۇيرەندىك. اعىلشىن تىلىندە ء«ا», «ڭ», ء«و» دىبىسى بار سوزدەردى ءبىز ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىقتارى ارقىلى وقىدىق. مىسالى, شاش كەپتىرگىشتى «fen» دەپ جازامىز, ونى ء«فان» دەپ وقيمىز. وكىنىشكە قاراي, وسى كۇنگە دەيىن, ءتىپتى قازىر دە مەكتەپتە «فەن» دەپ وقىتىلادى. اعىلشىندارعا بارىپ, «فەن» دەپ ايتىپ تۇرساڭىز, ونى ەشكىم تۇسىنبەيدى. سول سەكىلدى «ترەنينگ» دەگەن ءسوزدى اعىلشىنشا «ترەنيڭ» دەپ دىبىستاپ ايتامىز. ونى ءبىز ورىس ءتىلىنىڭ ادىستەمەسىمەن ۇيرەنگەندىكتەن, ءتول دىبىستارىمىزدى مۇلدەم پايدالانبايمىز. بىلايشا ايتقاندا, ءبىز بوتەن ءتىلدى ەكى ورتاعا كوپىر قىلىپ العاندايمىز. سونىڭ سالدارىنان اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ ۇلكەن قيىندىققا اينالىپ وتىر. قازاقتىلدى بالالارعا اعىلشىنشانى ورىس ءتىلى ارقىلى قابىلداۋ ءتىپتى قيىن, – دەپ كەيىپكەرىمىز ءتىلدى مەڭگەرۋدەگى قيىندىقتىڭ دا بارىن بىرنەشە مىسالمەن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
سونداي-اق بىلىكتى مامان نەيروبيولوگيا, نەيرولينگۆيستيكا سالاسىن دا زەرتتەپ, ءوز ادىستەمەسىنىڭ نەگىزىن قالاعان. ياعني وقۋشى قابىلداۋىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءتىل مەن ميدىڭ بايلانىسىنا ءمان بەرگەن.
– 6-7 جاستاعى بالانىڭ ميىندا قاي تىلدەگى نەيروندار بولسا, سول نەيروندار ارقىلى اقپاراتتى قابىلداي باستايدى. سوندىقتان دا وقۋشىلارعا اعىلشىنشانى قازاق ءتىلى سەكىلدى دەپ ۇيرەتەمىن. بالالار دا سوندا «اعىلشىن ءتىلىن يگەرۋ جەڭىل ەكەن عوي, ءوز تىلىمىزگە ۇقسايدى ەكەن» دەپ, ايتقانىڭدى بىردەن قاعىپ الادى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
ماماننىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنە رازى بولاسىڭ. ساباق بارىسىندا ونىڭ تۇسىندىرگەن اعىلشىنشا بىرقاتار ءسوزىن جاتتاپ الدىق. ءارى ابايدىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىن تەرەڭىرەك تالداپ, اعىلشىنشا اۋدارماسىن دا تۇسىندىك. ەرناتتىڭ باستى ماقساتى – وقۋشىنىڭ پسيحولوگيالىق توسقاۋىلىن جويىپ, تىلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن وياتۋ. ونىڭ ويىنشا, ناعىز ۇستاز – جالىقتىرىپ جاتتاتپاي, ۇرسىپ وقىتپاي, جازالاپ باعالاماي, بالانىڭ جۇرەگىنە جول تابا الاتىن ادام.
– كەيىن مەن بۇل ادىستەمەمدى كۇردەلەندىرە باستادىم. سەبەبى ابايدى ايرىقشا جاقسى كورەمىن, ابايدان موتيۆاتسيا الامىن. يلون ماسك سەكىلدى جەتىستىككە جەتكەن شەتەلدىك موتيۆاتورلاردى زەرتتەپ قاراسام, تابىسقا جەتۋدىڭ فورمۋلاسىن ءتورت دۇنيە ارقىلى بەرەدى ەكەن. ولار: رۋحاني دامۋ, ينتەللەكتۋالدى دامۋ, فيزيكالىق دامۋ جانە ماتەريالدىق دامۋ. ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن تالداساڭىز, نە دەپ ايتىلادى؟ اباي ونى بىلايشا جىكتەگەن: جىلى جۇرەك, نۇرلى اقىل, ىستىق قايرات جانە سەنىمدى داۋلەت. داۋلەت بولۋ كەرەك, بىراق ول سەنىمدى بولۋ كەرەك, يتتىكپەن تاپپاۋ كەرەك دەيدى. يتتىكپەن تاپقان اقشانى يتتىكپەن جۇمسايسىڭ. مىنە, وسىنداي ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ادامدى تولىق ادام دەپ سانايمىن, – دەيدى ىزدەنىمپاز مامان.
ەرنات مەلس ۇلى شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە, اباي الەمىن رۋحاني دامۋدىڭ دا كوزى ەكەنىن تۇسىنگەن. ول اباي ارقىلى اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋمەن قاتار تاربيە دە بەرە الاتىنىنا كوز جەتكىزەدى.
– ابايدى الەمگە ناسيحاتتاۋ ءۇشىن حالىقارالىق ءتىل – اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋىمىز كەرەك. سول ءۇشىن دە «اباي ارقىلى اعىلشىنشا ۇيرەن» اتتى ادىستەمە جاساۋدى ءجون كوردىم. ادىستەمەنىڭ ەرەكشەلىگى, بىرىنشىدەن, بالا اباي ءىلىمىن تۇسىنەدى. شەتەلدىك ترەندتەرمەن بايلانىستىرىپ ۇيرەنسە, اباي ءىلىمى الدەقايدا قىزىعىراق بولادى. سونداي-اق اباي ولەڭدەرىن وقۋ ارقىلى وقۋشىلاردىڭ سوزدىك قورى كوبەيەدى. حالىقارالىق بايقاۋلاردان توپ جارعان وقۋشىلار بارعان جەرىندە دە ءوز مادەنيەتىن دارىپتەپ, اباي تۋرالى ايتا الادى. ولار قۇددى ءبىر «اباي الەمىنىڭ ەلشىلەرى» سىڭايلى. ال اباي شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىندە ايتىپ تاراتۋ ءۇشىن اقىننىڭ تۋىندىلارىن جاقسى ءبىلۋ كەرەك. سوندىقتان دا بۇل ادىستەمە دارىندى بالالارعا ارنالعان, – دەپ كەيىپكەرىمىز ادىستەمەسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە دە توقتالدى.
ايتا كەتەلىك, بىلتىر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ەرنات مەلس ۇلى ا.قۇنانباي ۇلى اتىنداعى №87 مەكتەپ-گيمنازياسىندا «عىلىم تاپ – Find science» اتتى وقۋشىلارعا ارنالعان كۋرس وتكىزدى. كۋرس اياسىندا وقۋشىلار «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» ولەڭىن اعىلشىنشا ۇيرەنىپ شىقتى. بۇل تاجىريبە جالعاسىن تابادى دەپ سەنەمىز.
ايسۇلۋ سەزحان,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دىڭ ستۋدەنتى
