ماقالادا كوتەرىلگەن كەلەڭسىزدىك دەرەكتەرى بويىنشا تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ, رەتتەۋ ىستەرىندەگى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى ورىندار نازار اۋدارىپ, شارا قابىلدار دەگەن ءۇمىت ەدى. سودان بەرى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. ۇنسىزدىك. سوعان قاراعاندا ەلىمىزدىڭ بۇقارالىق اقپارات كەڭەستىگىندەگى ورنى مەن سيپاتى ەرەكشە «Egemen Qazaqstan» گازەتى ۇدايى كوتەرىپ كەلە جاتقان وزەكتى, الايدا قۇزىرەتتى ورىندار جاعىنان ەستىپ, اتقارۋى جوق باسقا دا كوپتەگەن وتكىر ماسەلە سەكىلدى مۇنىڭ دا سوڭى سول ۇنسىزدىكپەن اياقتالاتىنعا ۇقسايدى.
دەگەنمەن مۇعالجاردى تورلاعان مۇڭنىڭ تاعى دا بىرىنە نازار اۋدارۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. ول – تاۋدىڭ اتاۋى تۋرالى.
«مۇعالجار» – ىلكىدە قانداي رەسمي قۇجاتتىڭ دالەلىمەن قاشان تانىلعانى بەيمالىم اتاۋ. زەرتتەۋشىلەر بۇرىننان ايتىلىپ كەلگەن «مۇعادجاردىڭ» قاشاننان, قالاي ءمالىم ەكەندىگىنە سۇيەنەتىن دەرەكتىڭ جوقتىعىنان دالدىگىن ايتا الماي, ح عاسىرداعى اراب ساياحاتشىسى ىدىرىستىڭ جازبالارىنداعى «ماگۋر», «ماگار» اتاۋلى تاۋلارىمەن بايلانىسى بارعا مەڭزەيدى. بىراق ونىڭ دا قيسىنى كەلمەيدى. قازاق جەرىن, قازىرگى مۇعالجار ايماعىن كەيىنىرەك ارالاعان بىرقاتار شەتەلدىك, رەسەيلىك عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە كوڭىلگە قوناتىن كوپتەگەن قۇندى دەرەك كەزدەسەدى, بىراق بىردە-بىرەۋىندە مۇعالجار-مۇعادجار اتاۋى جوقتىقتان زەرتتەۋلەردىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنى, قانداي پىكىرلەر ايتىلعاندىعى, قالاي تالدانىپ, تارقاتىلعانى زەرتتەۋلەردە تەك بولجامدى باياندالعاندىقتان ولاردى قايتالاۋدىڭ قاجەتى بولماس.
سونىمەن بىزگە الىگە بەيمالىم اتاۋدى ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنان ارىدەن ىزدەۋ ەشقانداي ناتيجە بەرمەدى. قازاق جەرىن رەسەيلىك وتارلاۋ 1824 جىلدان قارقىندى جۇرگەنى بەلگىلى. 1839 جىلى تاۋ ايماعىندا ەمبى اسكەري قاراۋىلى سالىنىپ, كەيىن بەكىنىسكە اينالعاندا, ول جەردى ىشكى رەسەيدەن قاپتاپ جەتكەن كازاك-ورىستار جاپپاي قونىستانا بەردى. وسى كەزدە پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ جوسپارىنداعى بۇرىننان بار ورىنبور-تاشكەنت تەمىرجولىن توسەۋ ءىسى جۇرگىزىلىپ, 1904 جىلى تاۋدىڭ بويىنان وتەتىن ارالىعىنان ستانسا سالىنعاندا, ونى «مۇعادجار» دەپ اتاعان. ياعني مۇعادجار ءسوزىنىڭ العاش قاعازعا ءتۇسىرىلىپ, رەسمي قۇجاتتالعانى مىنە, وسى 1904 جىل. ونى پاتشا اكىمشىلىگى قايدان الدى, نەگە سۇيەنىپ اتادى, ول جاعى جۇمباق.
يمپەريانىڭ تۇسىنداعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرىنە نازار اۋدارعاندا بەلگىلى ءبىر ولكەنىڭ سيپاتتالعان تۇرمىس تىرشىلىگى جان-جاقتى قامتىلىپ, مۇقيات تالدانعانى تاڭداندىرادى. سول مۇقياتتىلىق, ءسوز جوق, يمپەريانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار تەمىرجول تارتۋ ىستەرىندە دە, ارينە, ساقتالعان, ول ستانسانىڭ اتاۋىنا دا قاتىستى. جەر اتاۋى قاي ەلدە دە, كوپ جاعدايدا, سول ورىننىڭ گەوگرافيالىق, تاريحي, تانىمدىق سيپاتتارىن انىقتاۋمەن, ايقىنداۋمەن ەرەكشەلەنەدى. ستانسانىڭ مۇعادجار اتاۋى دا تەمىرجولدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعىنان, ناق سول جەردىڭ سيپاتىن انىقتايتىنداي جەرگىلىكتى اتاۋ ەكەندىگىنە كۇمان بولماۋى ءتيىس. ياعني مۋگودجار – مۇعادجار – سول ستانسانىڭ تۇرعان جەرى نەمەسە جاقىن ماڭايىنىڭ سول كەزدەگى اتاۋى, كەيىن 200 شاقىرىمعا كولبەگەن كوپ توبە, بيىكتىكتەردىڭ جالپى اتاۋىنا شىققان...
جالپى, اتاۋ دەگەننەن شىعادى, تاۋدىڭ قاندايى دا ارقايسىسىنىڭ ءوز الدىنا دەربەس اتاۋى بار جەكە بيىكتىكتەردەن, توبە, قىرقالاردان تۇرادى; جالپى اتاۋعا شىعاتىنى قايدا دا سولاردىڭ بىرەۋى عانا. مىسالى, ۇلىتاۋ – كىشى تاۋ, ەدىگە تاۋ... سياقتى 230 شاقىرىمعا ۇلاسقان تىزبەكتىڭ جەزقازعان تۇسىنداعى دەربەس اتاۋى. ۇزىندىعى 2 000 شاقىرىمدىق اتاقتى ورال – سان-الۋان اتاۋلاردىڭ باشقۇرت جەرىندەگى ۇزىندىعى 200 شاقىرىمدىق قانا بولەك تاۋى. قاراتاۋىمىز دا سونداي. ەندەشە, مۇعادجار دا ۇمىتىلعان, تەك ءبىر جەرگە عانا ءتان اتاۋ. مۇنى ايتۋدىڭ سەبەبى, تاۋ اتاۋىنىڭ توركىنىن – ەتيمولوگياسىن ىزدەگەندە ماسەلەنىڭ وسى جاعىنا نازار اۋدارۋدىڭ قاجەتتىگىن ەسكە سالۋ. ال وتىزعا جۋىق دەربەس اتاۋلى توبە, بيىكتىكتەردىڭ اراسىندا بۇگىندە «مۇعادجار» دەگەن دەربەس اتاۋلى جەر جوق. سوندا ءبىر جاعىنان قازاق ۇعىمى ءۇشىن تۇسىنىكسىز كورىنەتىن بۇل ءسوز قالاي پايدا بولعان. مۇمكىن, قازاق جەرى تاريحى «جەتى جۇرت كەلىپ, جەتى جۇرت كەتىپ», ۇلى قونىس اۋدارۋدىڭ ۇزاق ساپىرىلىسى وتكەن, ءسويتىپ كەلگەن, كەتكەن سان-الۋان تىلدەردىڭ بىرىنەن تۇراقتاپ قالعان كەيىن ۇمىتىلعان ءسوز بە ەكەن؟
ەلىمىزدىڭ عىلىم اكادەمياسىندا قازاق تىلىنە تيەسىلى 2 ملن 400 مىڭ ءسوز قورى جيناقتالعان دەلىنەدى. سولاردىڭ ءبارى بىردەي, ارينە, ءبىر قازاقتىڭ ءتول لەكسيكاسى ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى.
قويناۋى سانسىز يگىلىككە تولى, باۋرايى, سىلەمدەرىنە دەيىن وبلىستاعى بارلىق دەرلىك ۇلكەندى, كىشىلى وزەندەردىڭ بۇلاقتى باستاۋى بولعان تاۋلار تىزبەگى تەك سول «مۇعادجار» دەگەن جالپى اتاۋعا شىعۋىمەن عىلىمي, تانىمدىق اينالىسقان ءتۇسىپ, بەلگىلى بولدى. شامامەن, 70 جىل داۋىرلەگەن كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا وداقتىڭ الەمگە تانىمال وقىمىستىلارىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي-تانىمدىق ماڭىزى وراسان زور «بولشايا سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەديانىڭ» ءۇش باسىلىمى جارىق كوردى. ولاردىڭ 1926-1947 جىلدار اراسىندا جيناقتاۋمەن شىققان 66 تومدىق ءبىرىنشى شىعارىلىمى, 1938 جىلعى باسىلىمنىڭ 40 كىتابىندا, 1954 جىلعى 51 تومدىق ەكىنشى جانە 1974 جىلعى سوڭعى باسىلىمدارىندا مۇعادجار تاۋلارى گەوگرافيالىق, گەولوگيالىق, فلورالىق جاعىنان جان-جاقتى سيپاتىمەن بەرىلگەن. تاۋ – ماسكەۋدەن «عىلىمي-رەداكتسيالىق كەڭەستىڭ» جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن «گەوگرافيچەسكي ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار» باسىلىمىندا دا وسى اتاۋمەن بەرىلگەن (موسكۆا, 1989. 324 ستر).
الايدا ورنىققان وسى اتاۋدى بۇل قازاق ۇعىمىنا كەلمەيدى, تەرمينىنىڭ ءمانى تۇسىنىكسىز دەۋمەن ەلدەگى ءتىل ءبىلىمى عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ بىرقاتار عالىمدارى, ولكەتانۋشىلار وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى شاماسىنان بۇقارالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءوز تۇسىنىك, تۇجىرىمدارىن ايتا باستادى. بەلگىلى جازۋشى, قوعام قايراتكەرى الدان سمايىلدىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان (12 شىلدە, 2022 جىل) «ونوماستيكالىق عىلىمي ورتالىق قاجەت» دەگەن ماتەريالىنداعى: «ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى وسى ۋاقىتقا دەيىن ونوماستيكالىق شەشىمدى كىم قابىلداپ, كىم بەكىتەتىنى بەلگىسىز» دەۋىنە قاراعاندا ەلدە بۇدان شامامەن ەلۋ جىل بۇرىن, سول 70-جىلدارداعى اتاۋ ماسەلەسىنىڭ نە كۇيدە بولعاندىعىن ءبىلۋدىڭ قيىندىعى جوق. ءسويتىپ, ءتىل ءبىلىمى عىلىمىنىڭ وزەكتى ءبىر سالاسى – ونوماستيكا, ونىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىمەن بايلانىستاعى توپونيميكا تارماعى زاڭدى, عىلىمي ورتالىعى جوقتىقتان اركىم ءوز بىلگەنىن تىقپالايتىن نىسانعا اينالعان. باسقا باسقا, 1976 جىلى جارىق كورگەن عىلىمي-تانىمدىق «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» جەتپىس ەكى جىلدان بەرگى اتاۋدى مۇعالجار دەپ بايانداعاسىن «ايتارى بار» اركىمدەرگە نە جورىق دەگىڭ كەلەدى (12 ت. 8-كىتاپ, 197-198 بەتتەر). كوپ جىلدان بەرى عىلىمي نەگىزسىز, بولجام تۇرىندە ايتىلۋمەن اقىرى ۇستەمدىك العان «مۇعالجار» اتاۋىن ماقۇلداعان سوڭعى نۇكتەلى پىكىردى 2011 جىلى الماتى باسپاسىنان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ بەكىتۋىمەن جارىق كورگەن «جەر-سۋ اتاۋلارى» (ەتيمولوگيالىق انىقتامالىق) كىتابى ايتتى دەۋگە بولادى. ونىڭ 15-بەتىندەگى وسى تاۋ تۋرالى انىقتامادا: ء«بىزدىڭ پىكىرىمىزشە, مۇعالجار اتاۋى تازا قازاق ءتىلىنىڭ بايىرعى ءتول سوزىنەن قويىلعان. اتاۋدىڭ ءبىرىنشى سىڭارىنداعى مۇعال-«مۇقال (ۋ)», «مۇجىل», «مۇقىل» – «دوعال», ەكىنشى سىڭارىنداعى جار جەرگىلىكتى تۇرعىندار تىلىندە «قابىرعا» مانىندەگى ءسوز. ۇزىننان-ۇزاق سوزىلىپ جاتقان الاسا تاۋدىڭ كەيبىر تۇسى قار سۋى سالدارىنان مۇجىلىپ, مۇقالىپ, قۇلاعان بەتتەرى قىر قابىرعالانىپ, الىستان جار قاباق, قابىرعا بولىپ كورىنگەندىكتەن دە مۇعالجار اتالۋى مۇمكىن (؟). اتاۋ ماعىناسىن, ونىڭ قويىلۋ سىرىن ءالى دە زەرتتەپ, قاراستىرا بەرۋ ءجون بولماق» دەلىنگەن.
اۆتوردىڭ ءوز پىكىرىنە كۇمانمەن قاراپ, ءالى دە زەرتتەپ, قاراستىرا بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋدارتۋى, ارينە, ورىندى. مۇنىڭ كۇمان تۋدىراتىن جەرى كوپ ەكەنى كورىنىپ تۇر. جار مۇقالمايدى, نە جارىلادى, نە وپىرىلىپ قۇلايدى. ەكىنشىدەن, بۇل تاۋدا قار, سۋ شايعان جار جوق, ەرتەدە مۇحيت استىنداعى جانارتاۋدىڭ اتقىلاۋىنان سۋىنىپ بارىپ, قانداي كۇشپەن دە ەندى كەتىلۋگە جوق ماگمالىق قابىرعالى تاس قاباتتارى, جانارتاۋلىق باسقا دا قاتتى تاستار بار; ۇشىنشىدەن, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, قازاق ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى وزگەرمەيتىندىگىن ەسكە الساق, «مۇقالۋ» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى «مۇق» بولسا, ول «مۇعا» اينالمايدى.
ىدىرىس كارتاعا تۇسىرگەن IX عاسىردا مۇعالجار وڭىرىندە, نەگىزىنەن قۇماندار يەلىك ەتكەندىگىن, ونىڭ ماڭايىندا وعىزدار, قيماقتار, قىپشاقتار, بۇلعارلار بولعاندىعى ايتىلادى. بۇلار نەگىزىنەن تۇركى ءتىلدى تايپالار بولعانمەن ءار ديالەكتىدە سويلەگەن, وسى جەردەن وزگە جاقتارعا كەتپەي قالعان, كوشپەي قالعان قونىستاس يندويراندىق كىرمە تىلدەرمەن كىرىگە بايلانىستاعى ءومىر بولعان. وسىلايشا, يندويراندىق دەگەندە, ءسوز جوق, ويعا سوعدى ءتىلى ورالادى.
سوعدىلار – تۇركى جاعىمەن ەرتە ۋاقىتتان تىعىز ارالاسقان جۇرت. سوعدى اتاۋى كۇلتەگىن جىرىندا دا بار. «بىرقاتار عالىمداردىڭ توپشىلاۋىندا شىعىس-يران تىلدىلەردىڭ ايماعى سولتۇستىك-باتىسىندا ورتا پوۆولجە مەن وڭتۇستىك شىعىسىندا ارال ماڭى» (ە.ا.گراناتوۆسكي, «راننيايا يستوريا يرانسكيح پلەمەن پەرەدنەي ازي», ستر.357). سونىمەن بىرگە يران ءتىلدى باعزىداعى ورتاازيالىق ۇلىستار (حورەزمدىكتەر, سوعدىلىقتار, باكترلار ت.ب.) وزدەرىنىڭ كەيىنگى تەرريتوريالارىنا سولتۇستىگى جاعىنان ارال ماڭى ارقىلى, شىعىسى جاعىنان كاسپي تەڭىزىن اينالىپ ءوتىپ كەلگەن...» («يندوەۆروپەيتسى. كتو وني؟ وتكۋدا وني؟ ورلوۆا س., «زنانيە ي سيلا», №2, 19 ستر.1980).
ادامزات تاريحىنداعى تۇڭعىش ترانسكونتينەنتالدى ۇزىن قاتىناس ساپارى بولعان ۇلى جىبەك جولىنداعى ىستەردە وزگە قاي جۇرتتان دا وزىق تۇرىپ, ەلەۋلى رولگە يە بولعان دا سوعدىلار ەدى. ۇلى جولدىڭ بويىندا ءتورتىنشى عاسىردان كوبەيە بەرگەن سوعدىلار بارا-بارا سول جولدىڭ ۇلى قىتاي قورعانىنا دەيىنگى ۇلانعايىر ارالىعىنداعى قۋاتتى باي قونىستانۋشىلارىنا اينالىپ ساۋدا, مادەنيەت, ساياسات ىستەرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى وزدەرىنە تاۋەلدى ەتتى. ولار اسىرەسە شىعىس تۇركى جانە ۇيعىر قاعاندىقتارىندا شەشۋشى ءرول اتقارعان. «ۇيعىر قاعاناتىندا ەلىنىڭ نەگىزىن قۇراعان توعىز وعىزدارمەن بىرگە سوعدىلاردى دا ۇيعىر ەتنوسىنا جاتقىزعان» (ا.گ.مالياۆسكي, «ۋيگۋرسكوە گوسۋدارستۆو ۆ IX-ءحىI ۆ.ۆ.» ناۋكا, سيبيرسكوە وتدەلەنيە, نوۆوسيبيرسك. 1983).
سوعدىلار ساۋدا ىسىمەن اينالىسۋدىڭ اسقان شەبەرلەرى بولۋمەن بىرگە, ونەر, مادەنيەتتە, قولونەردە, ءدىندى تاراتۋدا وزىق جۇرت رەتىندە تەك ۇزىن جولدىڭ ءبىر قيىرى بويىندا وتىرىپ قالعان جوق, قىتاي جۇرتىنىڭ ءدال ورتاسىنا دەيىن, كوشپەلىلەردىڭ الىس ايماقتارىنا دەيىن باردى. ولاردىڭ ۇلى جىبەك جولىندا عاسىرلاردان-عاسىرلارعا جالعاسقان جەمىستى ىستەرى كەزىندە ورتالىق ازيانىڭ قاي تۇكپىرىندە دە مويىندالىپ, بەدەلدى ەتتى. ورتا يران ءتىلىنىڭ شىعىس تارماعىنا جاتاتىن «سوعدى ءتىلى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ قاتىناس تىلىنە اينالعانى» («بولشايا سوۆەتسكايا ەنتسيكلوپەديا», موسكۆا, 1978. 30 توم. 467 ستر. «يازىك ميرا») بەلگىلى. سوعدىلار VI-VII عاسىرلاردا تۇركى قاعاناتىنا باعىنعاندا تىلدىك قاتىناس الەۋەتى كوپ ۋاقىتقا دەيىن ساقتالىپ قالدى. ونىڭ ءبىر دالەلى – ناق سول كەزدەگى ورحون-ەنەسەي ەسكەركىشتەرىندەگى بۇعىتى كەشەنىندەگى جازۋدىڭ دا سوعدى تىلىندە ەكەندىگى.
بۇلاي ايتۋدىڭ سەبەبى, سوعدىلىقتاردىڭ تاريحىن تالداۋ ماقساتى ەمەس, ول زەرتتەلمەگەن, زەرتتەلۋىن ءالى كۇتۋلى تەرەڭ دە كۇردەلى تاريح, سول وتكەن كوپ زاماندا قىتايدىڭ ۇلى قورعانى تۇسىنان كوشپەلى جۇرتتىڭ تۇركىلىك حالىقارالىق قاتىناس ءتىلى بولعاندىعىن ەسكە سالۋ عانا. ءبىر ورتالىقتان باسقاراتىن بيلىك جوق, جالپىنى بىردەي ماجبۇرلەيتىن ورتاق زاڭ جوق زاماندا سوعدى ءتىلى تىپتەن تۇركى تۋىستاس ۇلىستاردىڭ وزدەرى ءارتۇرلى ديالەكتىلەردە سولەيتىنىنە قاراماستان تۇسىنىكتى تىلگە اينالۋى قالاي دەگەن سۇراق تۋاتىنى بەلگىلى. بۇل تەرريتوريادا بولعان شىعىس يران ءتىلدى حورەزمدىكتەردىڭ, سوعدىلاردىڭ, باكترلىقتاردىڭ ارعى تەكتەرى يندويران تىلدىلەر دەلىنەدى. حالىقتار ۇزاق تىرشىلىگى, ۇزاق ءومىر كوشىندە سول سكيف-ساق اتالعان تايپالار ارقيلى سەبەپتەرمەن جاڭا ەلدەر مەن جەرلەرگە قونىس اۋداردى, جاڭا اتاۋلارعا يە بولىپ وزگەردى, الايدا ولاردى ەسكى جۇرتتا ەل ەتكەن ءتىل تايپالاردىڭ جاڭا تولقىنمەن ارالاسىپ, ارينە, كوپ سوزدەرى ساقتالىپ قالدى. ۇلى دالانىڭ باسىم بولىگىنە يەلىك ەتكەن ءبىزدىڭ, بولاشاق قازاقتاردىڭ تىلىندە وسىلايشا يندواري, يران تىلدەرىنەن ىلەسىپ ءتول لەكسيكامىزعا اينالعان سوزدەر كوپ. مىسالى, ۇلتىمىزدا «جامبى اتۋ» دەيتىن مەرگەندىك سىنالاتىن ويىنى بار. جامبى اتاۋىنا «قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى» (الماتى, 1999 جىل, 204 بەت) مىناداي انىقتاما بەرەدى: «كونە, ءارتۇرلى فورمادا قويىلعان, سالماعى ارقالاي اقشا ورنىنا جۇرەتىن تازا سوم كۇمىس». ەندەشە, تەڭگە, نەمەسە كۇمىس تەڭگە اتۋ دەۋگە دە بولار ەدى عوي. ماسەلە, «جامبى» ءسوزىنىڭ توركىنىندە, ەتيمولوگياسىندا بولىپ تۇر – نە ءسوز, قايدان شىققان اتاۋ ەكەندىگىن ءبىلۋىمىز كەرەكتىگىندە. سويتسەك ول سكيفتەر سويلەگەن يندواري – كونە ءۇندى تىلىندە «اعاشتىڭ باسىندا ءوسىپ تۇرعان جەمىس» دەگەن ءسوز ەكەن. قازاقتىڭ «ساداقا» ءسوزى دە سكيف – ساق داۋىرىنەن بەرى بار, «سادحا» – «كەدەيشىلىك» دەگەن ءسوزى. ادەتتە, «اكە, كوكە» دەپ سويلەيتىنىمىز بار, وسىنداعى «كوكە» ۇلى دالامىزدا تۇركىلەردەن بۇرىن عۇمىر كەشكەن الگى جۇرتتاردان قالعان «قۇداي» دەگەن ۇعىم.
كاسىبىمىز سوزبەن بايلانىستاعى قىزمەت بولعاندىقتان, بىردە, اڭگىمەگە ارالاسقان ارىپتەسىمىزدەن «قوي شوپان» دەگەنىن ەستىپ تاڭدانعانىمىز بار. «شوپان» قازاق ءۇشىن تەك قوي ت ۇلىگىن باعاتىندارعا عانا ايتىلاتىن ءسوز. ەندەشە, ارىپتەسىمىزدىڭ شوپاندى قويعا قوسارلاپ ايتۋى قالاي؟ سويتسەك, «شوپان» قازاقتىڭ ءتول ءسوزى ەمەس, سكيف-ساقتاردان قالعان «باقتاشى» دەگەن ءسوز ەكەن, ياعني ارىپتەسىمىز ونى ورىندى ايتقان. سول سياقتى «شالبارىمىزدىڭ» دا توركىنى كونە زامانداردا دۇناي مەن دون اراسىندا داۋىرلەگەن سكيف-ساقتاردىڭ ءسوزى ەكەندىگىن ۋكراينا تاريحشىلارى ايتادى. بۇل مىسالدار مۇعالجار اتاۋىنىڭ دا توركىنىن سول سكيف-ساقتىق – سوعدىلىق كونە داۋىرلەردەن ىزدەتتىرەدى. ماعىناسى, ءسىرا, وسى بولار دەپ, بۇگىنگىلەردى توقتاتىپ جۇرگەن «مۇقال-مۇعال» سوزدەرىنىڭ وعان قاتىسى جوق ەكەنى بەلگىلى بولىپ تۇر. جاردىڭ مۇجىلگەنىن, مۇقالعانىن, وپىرىلعانىن سيپاتتايتىن «مۇقالۋ» سوزىنەن «مۇعال» پايدا بولدى دەۋ, تەك ايتەۋىر پىكىر عانا.
تاجىك پەن وزبەككە ورتاق زەراۆشان وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋىنىڭ جايىلماسىنداعى الاسا توبەدە كونە پەندجيكەنت قالاسىنان قالعان ۇيىندىلەر جاتىر. ءبىز جوعارىدا اڭگىمە ەتكەن سوعدىلاردىڭ ورتالىق ازيادا گۇلدەنىپ, داۋىرلەگەن, كەيىن سوڭعى بيلەۋشىلەرى ءامىرىن جۇرگىزگەن ايماعىنىڭ ءبىرى وسى ەدى. زەراۆشان مەن قىسقا, بىراق تاۋ اراسىمەن اققاندىقتان اساۋ قۇم وزەنى ارالىعىنداعى ءمۇيىستىڭ كۇن قاقتاعان جارتاستى بيىگىندە كالا-ي مۋگ دەپ اتالاتىن ەرتەدەگى بەكىنىستىڭ ورنى جاتىر. ءبىز قايدان بىلەيىك, كونەدەن جەتكەن جازبالار مەن دەرەكتەردە شاشىراپ جاتقان توبەلەر VIII عاسىردا كەلبەتى كەلىستى كوركەم قالا بولعانى, الگى ەكى وزەن ارالىعىنداعى بيىكتەگى بەكىنىس سوگديانانىڭ ەرجۇرەك بيلەۋشىسى ءديۆاچيشتىڭ تۇراعى بولعاندىعى باياندالادى. ول, شىركىن, نەسىن ايتقانداي, «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعانداي» دەيتىندەي باقۋاتتى ەل, جۇرت پەن ونىڭ ءادىل, كەمەڭگەر بيلىگىندەگى سول جۇرتىنىڭ اماندىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءوزىن قۇرباندىققا قيىپ جانىن پيدا ەتكەن, قازا تاپقان ديۆاچيش تۋرالى اسەم, بىراق مۇڭلى اڭگىمە. ول تاريحي جازبالاردا بار, وقيمىن دەۋشىلەر تاۋىپ, وقي الادى; بۇل مىنا تاراۋدىڭ اڭگىمەسى ەمەس, نىسانا تەك كالا-ي مۋگ ەكەندىكتەن, سول بەكىنىستىڭ اتاۋىمەن شەكتەلۋگە تۋرا كەلەدى. مۇنداعى «قالا» – تاجىك-سوعدى تىلىندە «بەكىنىس» دەگەن ءسوز. بۇل, ءبىز قازاقتارعا دا بوتەن ۇعىم ەمەس, مىسالى ءحىح عاسىردىڭ 60-جىلدارى سالىنعان ويىل مەن ىرعىز مەكەندەرى پاتشا اكىمشىلىگىنىڭ قۇزىرىمەن اسكەري بەكىنىس رەتىندە سالىنعانى بەلگىلى. ولار سول كەزدە جەرگىلىكتى سوزدە «قالا» دەلىندى, ول تىلىمىزدە ورنىققان قالا ءسوزى – بەكىنىستىڭ پارسىشا اتاۋى. «مۋگ» – سوعدىشا بيىك جەر ۇعىمىن بەرەدى. سوندا كالا-ي مۋگ سوعدىدان قالعان «بيىكتەگى بەكىنىس» دەگەن ءسوزى بولىپ شىعادى. ءبىر كەزدە بۇكىل ورتالىق ازيانى جەرورتا تەڭىزى مەن قيىرداعى قىتايدى جالعاستىرعان ۇلى جىبەك جولىنداعى سان-الۋان تىلدەر مەن دىندەردەگى ەلدەر اراسىندا حالىقارالىق تۇسىنىكتى ءتىل ءرولىن تاماشا اتقارعان سوعدى ءسوزى بۇگىندە ءولى تىلگە اينالدى. سول ءولى ءتىل اسقاقتاعان شاعىندا بيىك جەرلەردى ءبىزدىڭ توبە, قىر, بەل, جوتا, تاۋ دەپ اتاۋسىز ءارتۇرلى اتايتىنىمىز سياقتى ولار دا سولاي ايتىپ, شاعىنداۋ كەلگەن بەدەرلى ءبىرىن «مۋگ», ياعني «قىر» دەگەنگە ۇقسايدى. الگىنىڭ «مۋگ تاۋىنداعى قالا (بەكىنىس)» دەلىنۋى سوندىقتان. ءبىر زاماندارى يندواريلەر جايعاسىپ, ۇزاق عۇمىر كەشكەن ۇلى دالادا, ەندى قازاققا قۇت بولعان مۇعادجار اۋماعىندا وتپەلى ءومىر تۋدىرماي قويمايتىن الۋان ءتۇرلى سەبەپپەن قونىس اۋدارعان كەشەگى قادىرلى تۋىستارىمىز وزدەرى كەتكەنمەن سوزدەرىن, ياعني رۋحاني مادەنيەتىنەن ءىز قالدىردى. سولاردىڭ ءبىرى وسى – «مۋگ» – قازاق فونەتيكاسىنداعى – «مۇع». ونىڭ ەكىنشى بۋىنى – «حادجار» بولۋعا ءتيىس. ول اراب-پارسىعا ورتاق «قاتتى» ۇعىمىن بەرەتىن ءسوز. كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندەگى تاجىكتىڭ ايگىلى عالىمى, اكادەميك شىعىستانۋشى بوبادجان گافۋروۆ «يستوريچەسكيە سۆيازي سرەدنەي ازي سو سترانامي ارابسكوگو ۆوستوكا» دەگەن ەڭبەگىندە – الگى مۋگ تاۋىنداعى بەكىنىسپەن بايلانىستى پىكىرلەرىن جازا كەلىپ, اراب ەلدەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى مەتالدار, سولاردىڭ ىشىندە فيتيل ءۇشىن اسبەست اپارىلاتىندىعىن, ول اراب-پارسى تىلىندە حادجار دەپ اتالاتىندىعىن باياندايدى (ب.گ.گافۋروۆ, «يزبراننىە ترۋدى». «ناۋكا», موسكۆا, 1985. ستر. 447-448). «حادجار» – قاتتى دەگەن ءسوز. قاتتى بولاتىن سەبەبى اسبەست تالشىقتى ماتەريالدار مەن سەرپانتين توپتارىنان, 85 پايىزى جەردىڭ قاتتى جىنىسىنان تۇراتىن شيكىزات. گنەيستەردەن, امفيبوليتتەردەن, كريستالدىق تاقتا تاستاردان قۇرىلعان سيرەك مەتالدار, وزگە دە سان الۋان رۋدالارى كوپ بەلدەۋدىڭ تەك قاتتى جەر رەتىندە سيپاتتالۋى زاڭدى. سوسىن دا ونى ەرتەدەن ەستە كەلە جاتقان «تاتسىز تۇرىك جوق» دەگەندەي, «تاتتىڭ» سوعدى ەكەنى بەلگىلى – سوعدىلىق ۇعىم-سوزبەن مۇعادجار دەپ ءجۇرمىز, ياعني «قاتتى بيىكتەۋ جەر». شىنىنا كەلگەندە, مۇعادجار كلاسسيكالىق تۇرعىداعى تاۋ ەمەس, ونىڭ بوقتىباي اتاۋلى بولىگىنەن باسقا كوپ جەرى كادۋىلگى جوتالاردان بيىك ەمەس. زەراۆشانداعى «كالا-ي مۋگ» بەكىنىسى نەبارى بيىكتىگى ءجۇز جيىرما مەتر بيىكتىكتە تۇرعان. (ا.ۋسپەنسكي, ك.شنەيدەر, «زا سەميۋ پەچاتيامي». «مولودايا گۆارديا», موسكۆا, 1958, ستر.166). سوعدىلار, سوعدىلاردان قالعان جەردى يەلىك ەتكەن جۇرت – بۇگىندە تۇركىنىڭ قارا شاڭىراعى دەپ قادىرلى ەل ەتكەن ءبىز, بۇگىنگى قازاقتار وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنا دەيىن اتاپ كەلگەن ۋىز اتاۋىن تاريحي عىلىمي نەگىزسىز ءدۇدامال اتاۋ ەكەنىن بىلە تۇرا مۇعالجار دەپ وزگەرتىپ تاريح الدىندا قيانات جاساپ وتىرمىز.
قيانات دەمەي نە دەۋگە بولادى – كەشەگى جۇرتىمىزدىڭ جادىندا ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالىپ كەلىپ, وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن قۇجاتتىق اينالىمعا تۇسكەن «مۇعادجار» اتاۋىنىڭ مىڭ ماعىناسى بۇگىنگى قازاققا تۇسىنىكسىز دەپ, ونى ءتىل, تاريح تۇرعىسىنان زەرتتەۋگە تالپىنباعاندىعىمىزدان, نە ورەمىز جەتپەگەندىكتەن اتاۋدىڭ «مۇع» تۇبىرىنەن «مۇق» شىعارىپ «مۇمكىنمەن» وزگەرتۋىمىز ءتىل ءبىلىمى عىلىمى جونىنەن قاي شامادا ەكەندىگىمىزدى اڭعارتقانداي. تاۋدىڭ ەجەلگى اتاۋى ورىندى ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىسقان ءبىز دە ونىڭ اقيقاتى سەنىمدى تۇردە وسى دەپ ايتا المايمىز. قالاي دەگەندە دە كيەلى ساناتىنداعى مۇعادجاردىڭ مۇعالجار دەپ دۇمشەلىكپەن وزگەرتىلۋى – ەلگە سىن.
يدوش اسقار,
جۋرناليست
اقتوبە
