باعانى تەجەۋ امالى
ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ جىلدىڭ وتكەن ەسەپتى كەزەڭىندە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى 4,8%-دى قۇراعانىن باياندادى. اتاپ ايتقاندا, ناقتى سەكتور 4,6%-عا, ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسى 4,7%-عا جەتتى. نەگىزگى سالالاردىڭ بارلىعىندا وڭ ديناميكا بايقالادى. اسىرەسە قۇرىلىس, ساۋدا, سونداي-اق اقپارات جانە بايلانىس سالالارى ەڭ جوعارى ءوسىمدى كورسەتكەن.
نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋ قارقىنى 12,4%-دى قۇرادى. ينۆەستيتسيالار اعىنى كولىك جانە قويمالاۋدا – 58%, ءبىلىم بەرۋدە – 24,3%, ساۋدادا – 22,6%, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 21,3%, ونەركاسىپتە – 9%, ونىڭ ىشىندە تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە 8,4% پايىزعا ءوستى.
قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 4,3%-عا ءوسىپ, 67,2 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەكسپورت 38 ملرد دوللارعا, ونىڭ ىشىندە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى 12,1 ملرد دوللارعا جەتكەن. تاۋار يمپورتى 29,3 ملرد دوللارعا جەتىپ جىعىلعان. جالپى, رەسپۋبليكانىڭ وڭ ساۋدا بالانسى 8,7 ملرد دوللارعا تەڭ.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەسەپتى كەزەڭدە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 10,4 ترلن تەڭگە كىرىس تۇسكەن. ءسويتىپ, جوسپار 98,2%-عا ورىندالعان. اتاپ ايتقاندا, رەسپۋبليكا بيۋدجەتى 6,8 ترلن تەڭگەگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەت 3,5 ترلن تەڭگەگە تولىعىپتى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارى – 98,8%-عا, رەسپۋبليكالىق شىعىستار – 99,3%-عا, جەرگىلىكتى شىعىستار 98,8%-عا ورىندالعان.
پرەمەر-مينيستر وتكەن 7 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل ەكونوميكاسى دامۋىنىڭ وڭ ديناميكاسىنا ناقتى سەكتور ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ءوسىم – 3%-دى, ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندە – 4,5%-دى, سۋسىندار وندىرىسىندە 6,4%-دى قۇرادى. جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى 21%-عا ءوستى. بۇل توقىما بۇيىمدارى وندىرىسىندەگى 37%-دان اسا ءوسىم ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى.
سونىمەن قاتار پلاستماسسا جانە دايىن مەتالل بۇيىمدارىنىڭ ءوندىرىسى – 8%-عا, حيميا ونەركاسىبى 4,1%-عا ارتتى. ماشينا جاساۋ سالاسى 29%-عا ءوستى. وعان اۆتوموبيل جاساۋدا – 43%, ەلەكتر جابدىعى وندىرىسىندە – شامامەن 34,5%, لوكوموتيۆتەر مەن ۆاگوندار جاساۋدا 30% ءوسىم ەسەبىنەن قول جەتكىزىلدى.
بۇعان قوسا ەسەپتى كەزەڭدە جيھاز ءوندىرىسى 15%-عا ارتتى. قۇرىلىس سالاسى 12% تۇراقتى ءوسىم كورسەتتى, 8,5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ساۋدا – شامامەن 10%-عا, بايلانىس – 8%-عا جانە كولىك سالاسى 7%-عا وسكەن.
جالپى, 7 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اباي, اقمولا, باتىس قازاقستان, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا بارلىق نەگىزگى ماكروكورسەتكىش بويىنشا ءوسىم بار. ال اتىراۋ, الماتى جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىنىڭ كورسەتكىشتەرى تومەن.
«جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءوڭىر اكىمدىكتەرى نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ بويىنشا جۇمىستاردى كۇشەيتۋگە ءتيىس», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ول مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ورتامەرزىمدى كەزەڭدە جىل سايىنعى ەكونوميكالىق ءوسىمدى 6% دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعانىن ەسكە سالدى.
«ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە پارمەندى شارالار قابىلداۋ قاجەت. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ءوندىرىستى ودان ءارى دامىتۋ, ينۆەستيتسيالاردى ارتتىرۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ شارالارىن كۇشەيتۋ كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋ دە ۇكىمەتتىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەدى. وسى جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ رەسپۋبليكاداعى ينفلياتسيا بىرتىندەپ باياۋلادى. قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ونى 14%-عا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
«بۇل رەتتە ءبىزدىڭ الدىمىزدا جىل سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيا دەڭگەيىن وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە تومەندەتۋ مىندەتى تۇر. ينفلياتسياعا نەگىزگى ۇلەستى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى جالعاستىرىپ وتىرعانىن ەسكەرە كەلىپ, الدىن الۋ شارالارىن ۋاقىتىلى قابىلداۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن بارلىق قاجەتتى مۇمكىندىك بار. بۇلار ينفلياتسيا دەڭگەيىن باقىلاۋ جانە تومەندەتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار كەشەنىندە كورسەتىلگەن», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
سولاي دەگەن ۇكىمەت باسشىسى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن تومەندەتۋ جۇمىسىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن تاعى دا اتاپ ءوتتى. وسىلايشا, جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارى اياسىنداعى ءىس-شارالاردى ءتيىستى جول كارتالارىنا سايكەس بۇلجىتپاي ورىنداۋ كەرەك. سونداي-اق جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن ناقتىلادى.
ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە پرەمەر-مينيستر الداعى 3 جىلعا ارنالعان كولەڭكەلى ەكونوميكاعا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى كەشەندى ءىس-شارالار جوسپارىن جانە بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن ءىس-شارالاردى ۋاقىتىلى ورىنداۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋدارتتى.
باستاۋىش بالالارىنا تاماق تەگىن
ەلىمىزدەگى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ بارلىعى مەكتەپتە تەگىن تاماقپەن قامتىلادى. بۇل تۋرالى وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ باياندادى. سونىمەن قاتار ول 1 قىركۇيەكتەن باستاپ 7,7 مىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا 3,9 ملن بالا ءبىلىم الاتىنىن, ولاردىڭ 364 مىڭى ءبىرىنشى سىنىپقا باراتىنىن ايتتى. ءسويتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا بيىلدان باستاپ 1,4 ملن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى (1-4) تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلەتىنىن جاريا ەتتى.
ءبىرىنشى قىركۇيەككە قاراي رەسپۋبليكادا 65,6 مىڭ بالاعا ارنالعان 52 جاڭا مەكتەپ, ال جىل سوڭىنا دەيىن 66,4 مىڭ بالاعا ارنالعان تاعى 102 مەكتەپ ەسىگىن اشادى. بۇل 12 اپاتتىق جانە 29 ءۇش اۋىسىممەن وقىتاتىن مەكتەپ ماسەلەسىن شەشەدى. بۇعان قوسا جايلى ورتا قۇرۋ ماقساتىندا 260 مەكتەپتە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن.
بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ اياسىندا 3 103 مەكتەپ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا قوسىلعان, 2 075 مەكتەپ ليتسەنزيالانعان كۇزەت اگەنتتىكتەرىنىڭ قىزمەتتەرىمەن قامتىلعان (جىل باسىنان بەرى ءوسىم – 1,8 ەسە), 3 327 مەكتەپتە دابىل تۇيمەلەرى ورناتىلعان ء(وسىم – 1,9 ەسە). اتالعان باعىتتارداعى جۇمىستار ءالى دە جالعاسىن تاۋىپ جاتىر.
اتالعان تاقىرىپتاعى ۇكىمەت وتىرىسىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مارات قوجاەۆ تا ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى بايانداما جاسادى.
وڭىرلەردەگى جاڭا وقۋ جىلىنا دايىندىق تۋرالى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ايداربەك ساپاروۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك شاپكەنوۆ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى دارحان ساتىبالدى ايماقتارىنداعى سالاعا قاتىستى جاعدايلاردى ايتىپ بەردى.
پرەمەر-مينيستر وقۋ جىلى باستالعانعا دەيىن 52 جاڭا مەكتەپ اشۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. جاڭا ءبىلىم ورداسىن مىڭداعان وقۋشى اسىعا كۇتىپ جۇرگەنىنە توقتالدى. سونىمەن قاتار جاڭادان سالىنىپ جاتقان 15 مەكتەپ ۋاقىتىلى اشىلماي قالۋى مۇمكىن ەكەنىنە دە نازار اۋداردى.
«مۇنداي وبەكتىلەردىڭ باسىم بولىگى تۇركىستان وبلىسى مەن استانا قالاسىندا ورنالاسقان. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى كۇشەيتىپ, جاڭا مەكتەپتەردىڭ ىسكە قوسىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 180 مەكتەپتە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن. بىراق مۇندا دا جۇمىستاردىڭ ۋاقىتىندا اياقتالماي قالۋ قاۋپى بار. اقمولا وبلىسىنىڭ وزىندە عانا شامامەن 7 مەكتەپ جاڭا وقۋ جىلىنا دەيىن جوندەۋ جۇمىستارىن ءبىتىرىپ ۇلگەرمەي قالۋى مۇمكىن. پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا وسىنداي 2 مەكتەپتەن بار.
«اتالعان وڭىرلەر شۇعىل شارالار قابىلداۋى قاجەت. نورماعا سايكەس بارلىق قۇرىلىس جۇمىسى جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باستالۋىنان ەكى اپتا بۇرىن اياقتالۋى كەرەك. وقۋشىلار تازا ءارى بوياۋ ءيسى جوق سىنىپتارعا كەلۋگە ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.
بۇعان قوسا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 54 مەكتەپ عيماراتىنان جىلىتۋ قازاندىقتارى ءالى كۇنگە دەيىن سىرتقا شىعارىلماعان. مەكتەپتەردى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى بويىنشا دا سۇراقتار بار.
«بۇگىنگە دەيىن 948 مەكتەپتە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى دەپ سانالادى. الايدا تەك 290 مەكتەپ قانا زاماناۋي روبوتتەحنيكا, حيميا, بيولوگيا جانە فيزيكا كابينەتتەرىمەن جابدىقتالعان. بۇل وتە جەتكىلىكسىز. وڭىرلەر اكىمدىكتەرى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, بارلىق مەكتەپتە زاماناۋي ءپان كابينەتتەرىن اشۋ ءۇشىن كەشەندى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى كەرەك. جۇمىستى ەسەپ بەرۋ ءۇشىن عانا جۇرگىزۋگە بولمايدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونداي-اق پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دە نەمقۇرايلى قاراۋعا جول بەرمەۋ كەرەك.
ء«بىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىنىڭ بارلىعى بىردەي قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي كەلمەيدى. مەكتەپتەردىڭ 30%-دان استامى ءالى كۇنگە دەيىن پوليتسيانىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا قوسىلماعان. وسى رەتتە جۇمىستى بەلسەندى جۇرگىزۋ قاجەت», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
وعان قوسا پرەمەر-مينيستر 1 قىركۇيەكتەن باستاپ بارلىق باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى, ياعني شامامەن 1,5 ملن بالا تەگىن تاماقپەن قامتىلاتىنىن اتاپ ايتتى.
«بيىل از قامتىلعان وتباسىلار مەكتەپ كيىمى مەن كەڭسە تاۋارلارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن ءبىر بالاعا كەمىندە 40 مىڭ تەڭگەدەن الادى. بارلىعى 500 مىڭعا جۋىق بالاعا وسىنداي كومەك كورسەتىلەدى. بالالاردى مەكتەپكە تاسۋ ءۇشىن بيىل 500-دەن اسا جاڭا اۆتوبۋس ساتىپ الىندى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونىمەن بىرگە ۇكىمەت باسشىسى كومەككە مۇقتاج بالالاردى 100% مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
«شالعاي اۋىلداردا مەكتەپ جارمەڭكەلەرى مەن كوشپەلى اۆتودۇكەندەردى ۇيىمداستىرۋ قاجەت. اكىمدىكتەر, وقۋ-اعارتۋ, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىكتەرى مەن «اتامەكەن» پالاتاسى وقۋ قۇرالدارى مەن مەكتەپ فورماسىنىڭ قولجەتىمدى باعاسىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋعا ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ءسوز سوڭىندا ءا.سمايىلوۆ بەينەكامەرالاردى جاڭارتۋ, بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىن جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا قوسۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن ليتسەنزيالانعان كۇزەتپەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىستاردى اياقتاۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
