ورىس مەكتەبىمەن قوشتاسقان وبلىس

ۇلىتاۋ وبلىسىندا بارلىعى 88 مەكتەپ بار. 2022-2023 وقۋ جىلىندا مۇن­دا بار­­لىعى 39 601 وقۋشى وقىعان. سو­نىڭ 19 153-ءى – قازاق, 18 795-ءى – ارالاس, 1 653-ءى ورىس مەكتەپتەرىندە ءبىلىم العان. قا­زاق مەك­­­تەبىنە قاتىستى جاعداي تۇسىنىك­تى عوي. سون­دىقتان ءبىز ارالاس جانە ورىس مەك­تەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ ۇلتتىق قۇرامى قانداي, ولار قاي تىلدە وقىپ ءجۇر دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەستىرىپ كوردىك. سونداعى كوزىمىزدىڭ جەتكەنى, وت­كەن وقۋ جىلىندا ارالاس مەكتەپتەر نە­گى­زى­نەن وبلىستىڭ جەزقازعان جانە سات­باەۆ قالالارىنا ورنالاسقانىن بىلدىك. اي­­تا­­لىق, جەزقازعاندا – 12, ساتباەۆتا 6 ارا­­لاس مەكتەپ بار. ال مۇنداي مەكتەپتەر سانى قاراجالدا – 3, جاڭاارقا اۋدانىن­­­­­دا – 2, ۇلىتاۋ اۋدانىندا – 3. بۇل – بىل­­­تىرعى كورسەتكىشتەر. بيىلعى احۋال قالاي؟ سويتسەك, جاڭا وقۋ جىلىن ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى بىرنەشە جاقسى جاڭالىقپەن باستاعالى وتىر.

بىرىنشىدەن, بيىلدان باستاپ وبلىستا تازا ورىس تىلىندە ساباق جۇرگىزەتىن بىردە-ءبىر مەكتەپ قالعان جوق. وبلىستا بۇعان دەيىن بار-جوعى ءۇش قانا ورىس مەكتەبى, اتاپ ايتقاندا, ساتباەۆ قالاسىندا – 2, قاراجال قالاسىندا 1 مەكتەپ بولعان ەكەن. بيىل بۇل مەكتەپتەردە العاش رەت قازاق سىنىپتارى اشىلاتىن بولدى. تازا ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جويىلۋى – وب­لىستا بىلتىردان بەرى باستالعان ءۇر­دىس. وتكەن وقۋ جىلىندا اشىلعاننان بەرى ورىس مەكتەبى بولىپ كەلە جاتقان جەزقازعانداعى №26 مەكتەپتە العاش رەت قازاق سىنىپتارى پايدا بولىپ, 1-سىنىپقا وقۋشىلار قابىلدانعان ەدى.

ەكىنشىدەن, وبلىسپەن اتتاس­ ۇلىتاۋ اۋدانىندا ارالاس مەك­تەپ­تەردەگى ورىس سىنىپتارىنا قۇ­جات قابىلداۋ مۇلدەم توق­تا­تىل­دى.

ۇشىنشىدەن, بيىل وبلىس بو­يىنشا 4 342 بالا مەكتەپ تابال­دى­رىعىن اتتاعالى تۇر. وسى بالالاردىڭ 81,3 پايىزى, ياعني, 3 519-ى قازاق سىنىپتارىنا تاڭ­داۋ جاساپتى. ال قازاق سىنىبىن تاڭداۋ وتكەن وقۋ جىلىندا 1-سىنىپقا بارعانداردىڭ اراسىندا 67 پايىزدى قۇراعان ەدى.

ارينە, مۇنداي وڭ وزگەرىستى ەستىگەندە قۋاناسىڭ. بىراق مۇنىڭ ارعى جاعىندا قانشاما ەڭبەك جات­قانىن دا تۇسىنگەن ابزال. ويت­كەنى, ەشقانداي وزگەرىس وزدى­گى­نەن بولا قالمايدى. ءوزى قازاق بولا تۇرا ۇل-قىزدارىنىڭ ورىس مەك­تەبىندە نەمەسە ورىس سىنى­بىندا وقىعانىن قالايتىن قازاق از با؟ از ەمەس. وسى وراي­دا, وبلىستاعى وتكەن وقۋ جى­لىن­­داعى ارالاس مەكتەپتەردەگى وقۋ­شى­لاردىڭ ۇلتتىق قۇرامى تۋرالى دا ايتا كەتەيىك. مىسالى, جەز­قازعان قالاسىنداعى 12 ارالاس مەكتەپتە بىلتىر بارلىعى 8 993 بالا وقىسا, وسىنىڭ 4 486-سى­ قازاق سىنىپتارىندا ءبىلىم ال­عان. ال ورىس سىنىپتارىندا وقى­­عاندار سانى – 4 507. ءبىر قارا­­عاندا قازاق سىنىبىندا وقي­تىندار كوپ سەكىلدى. بىراق... وزگە ۇلتتار وكىلدەرىنەن 16 بالا عانا قازاقشا, ال ورىس سىنىپتارىندا قازاقتىڭ 1 711 بالاسى وقىعان ەكەن. مۇنداي جاعداي باسقا قالا, اۋدانداعى ارالاس مەك­تەپ­تەردە دە ورىن العان. تاعى دا مىسالعا جۇگىنەيىك, ساتباەۆ قالاسىنداعى 6 ارالاس مەك­تەپ­تىڭ ورىس سىنىپتارىندا وقي­تىن 2 149 بالانىڭ 931-ءى – قازاق­تىڭ قارادومالاقتارى, ال 634-ءى – ورىس بالالارى. ساتباەۆ قالا­سىنداعى وزگە ەتنوس وكىلدەرى ارا­سىنان 34-ءى عانا بالالارىن ارا­لاس مەكتەپتەردەگى قازاق سىنىپ­تا­رىنا بەرىپتى, 574-ءى ورىس سىنىپتارىن تاڭداپتى. ءوزىمىزدىڭ قازاق اتا-انالارى بالالارىن ورىس­شا وقىتۋعا بەرىپ جاتقاندا وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە قايتىپ وكپە ارتا­مىز؟..

قاراجال قالاسى مەن قازاعى قارا ورمانداي تۇتاسىپ تۇراتىن ۇلىتاۋ, جاڭاارقا اۋداندارىندا ءالى كۇنگە دەيىن ارالاس مەكتەپتەردىڭ بار ەكەنىنە سەنە قويۋ دا قيىن.

قاراجال قالاسىنداعى جاع­داي تۇسىنىكسىزدىك تۋدىردى. قالاداعى 3 ارالاس مەكتەپتە بارلىعى 1 657 بالا وقىسا, مۇنىڭ 1 282-ءسى قازاق سىنىپتارىندا ءبىلىم العان. ورىس سىنىپتارىندا وقىعان بار-جوعى 375 بالانىڭ دا 62-ءسى قازاق ەكەن. سوندا قاراجالعا 3 بىردەي ارالاس مەكتەپ نە ءۇشىن كەرەك بولدى ەكەن؟ نەمەسە ۇلىتاۋ اۋدانىن الايىق. مۇندا دا 3 ارالاس مەكتەپتە بارلىعى 815 بالا وقىعان, مۇنىڭ 748-ءسى – قازاق سىنىبىندا, 67 بالا عانا ورىس سىنىپتارىندا ءبىلىم العان. سول 67-ءنىڭ 18-ءى – قازاق. جاڭاارقا اۋدانىندا دا وسى تاقىلەتتەس جاعداي. اۋداندا 2 ارالاس مەكتەپ بار. مۇندا وقىعان 1 141 بالانىڭ 863-ءى – قازاق سىنىبىن تاڭداعان, ورىس سىنىپ­تارىنداعى 278 وقۋشىنىڭ 112-ءسى قازاقتىڭ بالاسى. نە دەيسىز ەندى؟ وسىنداي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قاراجال قالاسى مەن ۇلىتاۋ, جاڭاارقا اۋداندارىندا بۇعان دەيىن ارالاس مەكتەپتەردەن ارىلۋ باعىتىندا ءشوپ باسى سىندىرىلماعانى بايقالادى. باسقاشا قالاي ويلاۋىمىز كەرەك؟

«بالالارىن قاي تىلدە وقىتۋ اتا-انالاردىڭ شەشىمىنە بايلانىستى, ەگەر ولار ورىسشا وقىتقىسى كەلسە, ءبىز نە ىستەي الامىز؟» دەپ الاقان جايىپ­ اقتالۋ ءبىلىم سالاسىنىڭ اينالاسىندا جۇرگەن ۇلكەندى-كىشىلى جۇمىس ىستەگىسى جوق شەنەۋنىكتەردىڭ ويلاپ تاپقان سىلتاۋلارى عانا سەكىلدى. كەيدە مەكتەپ باس­شى­­­لارىنىڭ نەمەسە كەيبىر مۇعا­لىم­دەردىڭ تاراپىنان ورىس­ سى­نىپ­تا­رى­نىڭ ساقتالىپ قا­لۋى­نا دەگەن مۇد­دەلىلىك تە بولۋى­ مۇمكىن. ويتكەنى ساعاتتارى ازا­يىپ­ نەمەسە مۇلدەم جۇمىسسىز قالۋلارى دا كادىك. مۇنى دا ەسكەرۋ كەرەك.

ارالاس مەكتەپتەردى ازايتۋ, اتا-انالار اراسىندا بالالارىن قازاق تىلىندە وقىتۋ باعىتىندا ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مەكتەپتەرگە نەگىزى جوعارىدان ءتيىستى تالاپ, ناقتى نۇسقاۋ بەرىلگەنى ءجون. ەلىمىزدىڭ مەم­لەكەتتىك ءتىلىن ۇيرەنۋگە, سول تىلدە ءبىلىم الۋعا كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ جولدارىن قاراستىرماسا بولمايدى. ۇلىتاۋ وبلىسىندا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى ءسوز باسىندا ايتىلعان جاقسى جاڭالىقتار وسىنداي جۇيەلى جۇمىستىڭ جەمىسى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

– وبلىس قۇرىلىپ, ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىلىعىنا كەلگەندە قالالىق جەرلەردى ايتپاعاندا, ۇلىتاۋ, جاڭا­ارقا اۋداندارىندا ارالاس­ مەك­تەپتەردىڭ بار ەكەنىن كورگەندە, تاڭ قال­عانىم راس. ءسويتىپ, وتكەن وقۋ جىلىنان باستاپ ۇلىتاۋ اۋدانىندا ورىس سىنىپتارىنا قۇجات قابىلداۋ توقتاتىلدى. بۇرىنعى ورىس سىنىپتارى ارينە, جابىلمايدى, وقۋشىلار وقۋىن جالعاستىرىپ, ءبىتىرىپ شىعاتىن بولادى. قاراجالدىڭ 2 ارالاس مەكتەبىنىڭ بىرەۋىن عانا قالدىرامىز. جاڭاارقادا دا سولاي وزگەرەدى. اتا-انا­لارمەن سويلەسۋ, جاعدايدى ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ورىس سىنىپتارىن بىتىرۋشىلەر اراسىندا پەداگوگيكا ماماندىقتارىن تاڭدايتىندار ازشىلىق. قازىرگى ورىس مەك­تەپ­تەرىندەگى, ورىس سىنىپ­تا­رىنداعى مۇعالىمدەردىڭ كوپشىلىگى زەينەت جاسىنداعى نەمەسە سوعان جاقىن قالعان مۇعالىمدەر. تاياۋ بولاشاقتا ءورىستىلدى ماماندار تاپشىلىعى ورىن الۋى ابدەن مۇمكىن. وسىنى اتا-انالار, اسىرەسە, ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر بىلە بەرمەيدى, – دەدى بىزبەن اڭگىمەسىندە ۇلىتاۋ وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى سافۋرا تولەكوۆا.

سونىمەن ۇلىتاۋ وبلى­سىن­داعى 26 ارالاس مەكتەپتىڭ ورىس سىنىپتارىندا وقىعان وقۋشىلاردىڭ ۇلەس سالماعى وتكەن جىلى 39,2 پايىزدى قۇراعان ەكەن. ال بيىل بۇل كور­سەت­كىشتىڭ ازايا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ورىس سىنىپتارىنداعى قازاق بالاسىنىڭ ۇلەسى 38,4 پايىز بول­عان. ەگەر قازاق بالالارى تەك قانا قازاق سىنىپتارىندا وقىپ, ورىس سىنىپتارىندا ورىس جانە وزگە ەتنوس وكىلدەرى عانا وقىعان بولسا, ولاردىڭ ۇلەس سالماعى ارالاس مەكتەپتەردەگى وقۋشىلاردىڭ بار بولعانى 24,1 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟

بىرىنشىدەن, بۇل قالاي دەسەك تە, ورىسشا وقۋ ازايىپ, قازاقشا كوبەيىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايقىن مىسالى. ەكىنشىدەن, ورىسشادان اجى­راعىسى جوق قازاقتاردىڭ دا بار­شىلىق ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ورىس سىنىپتارىنداعى قازاق­تار ۇلەسىنىڭ 38, 4 پايىز بولۋى قاتتى ويلانۋدى قاجەت ەتەدى. ۇشىن­شىدەن, كوپ نارسە ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىنا بايلانىستى ەكەنى باي­قالادى. وبلىس قۇرىلعان اينالاسى ەكى جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا بۇل با­عىت­­تا قانشاما وڭ وزگەرىس بولدى. ارينە, ارالاس مەك­تەپ­تەردىڭ الاڭ­داتاتىنى راس. بىراق «تاڭ اتپا­يىن دەسە دە, كۇن قويمايدى» دەمەي مە؟ ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان قول­عا الىنىپ جات­قان قارەكەتتەر «تاڭ­نىڭ تەزىرەك اتۋى»­ دا تەك ءوزىمىز­دىڭ جاندى ءىس-قي­مىلىمىزعا باي­لانىستى ەكەنىن كورسەتپەي مە؟

ۇلىتاۋ وبلىسى