ۇلتتىق بىرەگەيلىك: ۇمتىلىس پەن ۇتىلىس

جالپى, جاڭا قازاقستاندى قۇراتىن ءبىر عانا الەۋمەتتىك كۇش بار, ول – ءوز حالقىمىز. باتىس, رەسەي, قىتاي سياقتى باسىم مادەنيەتتەر ەلى بىزگە تولىق­قان­دى قورعان بولىپ, كوسە­گەمىزدى كوگەرتپەيتىنى اقيقات. ولار­دىڭ بارلىعىمەن تەڭ, ءادىل ءوزا­را ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ور­ناتۋ عانا پايدالى. ال ەل تۇر­­عىندارى قازاق حالقىنىڭ ما­ڭىندا توپتاسىپ, ۇيىسقان ءوز جۇرتىنىڭ بىرلىگى مەن كۇشى ارقىلى عانا ۇزاق تاريحي كەڭىس­تىكتە ءومىر سۇرە الادى. بول­شەك­­تەنبەي, الاۋىزدىققا جول بەرمەي, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇن­دى­لىقتارى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, ءومىر ءسۇرۋ يدەياسى حالىقتىڭ ۇلت­تىق بىرە­گەيلەنۋ ۇدەرىسىنىڭ كۇشە­يۋى­نە بايلانىستى.

ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋدىڭ العى شارتى – پرەزيدەنتتەن باستاپ, قاراپايىم ازاماتقا دەيىن ورتاق قۇندىلىقتاردى ءتۇسىنۋى, مو­يىنداۋى جانە ولاردىڭ ىسكە اسۋى جولىندا كۇرەسكەر بولۋى. ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋدىڭ كۇرەتامىرى, ىرگەتاسى – بارشا ازاماتتىڭ تاۋەلسىز مەم­لەكەتتىلىكتى بۇگىنگى ۇرپاق, بولا­شاق ۇرپاق ءۇشىن ەڭ قىمبات, ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىق رەتىندە قابىلداۋى. ونىڭ مۇددەسى جولىندا جان اياماي ەڭبەك ەتۋدە, قاجەت جاعدايدا قو­لىنا قارۋ الىپ وتانىن قور­عاۋعا دايىن بولۋى. بۇل ىستە باس­قا­رۋ­شى ەليتانىڭ ۇلگىسى وراسان زور. وكىنىشكە قاراي, وتكەن 30 جىل مەرزىمدە ەل بيلەگەن ءتول حالقىنىڭ مۇددەسى ەمەس, ءوز قالتاسىن ويلاۋمەن بولدى. 20 ميلليون حالىقتىڭ 60 پايىزى كەدەيلىك دەڭگەيگە ءتۇسىپ كەتتى. 300-دەي ادام ەل باي­لىعىنىڭ 55 پايىزىنا يە بولدى. مۇنداي ادىلەتسىزدىك قاراپايىم حالىقتىڭ جىگەرىن قۇم قىلدى. ەلدەگى الەۋمەتتىك الشاقتىقتىڭ شەكتەن شىعۋى, الەۋ­مەتتىك ادىلەتسىزدىكتىڭ اس­قىنۋى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىر­گە­­سىن شايقالتاتىن ءتۇرلى اۋىت­قۋ قۇبىلىستارىنا الىپ كەلدى. ياعني حالىقتىڭ ۇلتتىق بىرە­گەيلەنۋى تىم السىرەپ كەتتى. قو­عام­­نىڭ ەكونوميكالىق-ساياسي تىرەگى بولاتىن ورتا تاپ­تىڭ قا­لىپ­تاسۋى باياۋلادى. سە­بە­بى تابيعات قورلارى, قار­جى رەسۋرس­تارى, بيلىك وليگو­پو­ليالىق, كلان­دىق توپقا عانا قىزمەت ەتە­تىن جاعداي قالىپ­تاس­تى.

مۇنداي ادىلەتسىز قوعامدى كورگەن جاستار مەن تالانتتى ازا­ماتتار شەت ەلدەردەن ءوز نا­پا­قاسىن تابۋ ءۇشىن ەلدەن كوپ­تەپ كەتتى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىمىز دە السىرەي باستادى. ايتارى جوق, قوعامدا قوردالانىپ, اس­قىن­عان ماسەلەلەر كوبەيدى. بيلىك پەن حالىق بارلىق قاتە­لىك­تىڭ, كەمشىلىك پەن قاي­شىلىقتىڭ سەبەبىن, تابي­عاتىن تالقىلاپ, ولاردان قۇتىلۋدىڭ تەتىكتەرى مەن جولدارىن ىزدەستىرۋگە كىرىس­سە, ءپوزي­تيۆتى وزگەرىستەرگە ەسىك اشىلاتىنى داۋسىز.

وسىنداي وزەكجاردى مىندەت­­تەردى شەشۋگە باستايتىن ما­ڭىزدى قۇبىلىس ۇلت­تىق بىرە­گەيلەنۋ. بىرە­گەي­لە­نۋ ءوزارا تۇسىنىس­تىك­تەن, ديالوگتەن باستالىپ, حا­لىق­تىڭ تىلدىك, رۋحاني, مادەني, دۇنيەتانىمدىق ورتاق قۇندىلىقتار پلاتفورماسىندا توپتاسۋىنا اكەلەدى. بۇل قۇبى­لىس – كۇردەلى, كوپجاقتى, كوپسالالى قۇبىلىس. ازىرشە ونىڭ ءالسىز بولۋىنىڭ سەبەپتەرى دە بار. بىرىنشىدەن, ەل حالقىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋىنە باستايتىن تىلدىك بىرەگەيلەنۋ. قازاق حالقى قازىر باسىمدىققا يە. قازاق ۇلتى حالىقتىڭ 72 پا­يىزىنان اسىپ وتىر. ياعني ەلدىڭ ەتنودەموگرافيالىق كارتاسى وزگەرگەن. سوندىقتان ورىس ءتىلى, اعىلشىن ءتىلى ەل حالقىن رۋحاني توپتاستىراتىن قۋاتتى كۇش بولا المايدى. قازاق ءتىلى عانا حالىقتى بىرىكتىرەتىن, ونىڭ مادەني-الەۋمەتتىك كوركەيۋىنە باستايتىن ساپاعا يە. بوتەن تىلدەر بوتەن مۇددەلەردى, بو­تەن سەنىم مەن يدەولوگيا­نى بىزگە تاڭا بەرمەك. ونى كە­ڭەس­تىك جۇيە مەن ەلدىڭ وتكەن 30 جىلى ابدەن دالەلدەپ بەردى. قازاق ءتىلى عانا تۇرعىنداردى ءبىرتۇتاس حالىق رەتىندە توپتاس­تىرا الادى. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە سايكەس ونىڭ بارلىق الەۋمەتتىك, كوممۋنيكاتسيالىق فۋنكتسيالارىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ارقىلى قازاق ءتىلىن ەل حالقىن بىرەگەيلەندىرۋدەگى شەشۋشى كۇشكە اينالدىرا الامىز.

حالىقتى توپتاستىرۋشى رۋحا­ني فاكتور – ءدىن. بۇل رەتتە حال­قىمىز عاسىرلار بويى ۇستانعان, كەڭەستىك جۇيە كەزىندە ءۇزىلىپ قالعان مۇسىلمان دىنىمەن ۇلت­تىق سالت-داستۇرلەردىڭ ۇن­دەس­تىگىنە جەتىسكەن اتا-بابا­لار ءدىنىن قالپىنا كەلتى­رۋ ما­ڭىزدى. حالىقتى بول­شەك­­­تەيتىن راديكالدىق ءدىني توپ­­­تاردىڭ قاۋپىن ەڭسەرۋ ما­ڭىزدى. ۋاحابتىق, سالافيتتىك, تاڭىر­شىلدىك, ت.ب. ءدىني اعىم­دار­دىڭ ىقپالىنان حالىقتى اراشالاۋ ارقىلى ەلدىڭ بىرەگەيلەنۋىن نىعايتا الماق­پىز.

بىرەگەيلەنۋگە باستايتىن ماڭىزدى تەتىكتىڭ ءبىرى – ۇلتتىق يدەولوگيا. ونىڭ مازمۇندىق پاراديگمالارى قازاقتىڭ ۇلى دانىشپاندارىنىڭ, الاش ارىستارىنىڭ, الەمدىك گۋما­نيتارلىق وزىق وي قايرات­كەرلەرىنىڭ ۇستانىمدارى مەن دۇنيەتانىمى. «ادام ءومىرى – باس­تى قۇندىلىق» دەگەن قاعيداتتىڭ ء«ار ازامات – ءوز ۇلتىنىڭ وكىلى» دەگەن قاعيداتپەن ۇندەسۋى. ۇلت­تىق قۇندىلىقتاردىڭ جانە جالپىادامزاتتىق ورتاق قۇن­دى­لىق­تاردىڭ سينتەزدەلۋى. ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋدىڭ ناتي­جەلى بولۋى – ەلىمىزدىڭ باسىم دەرجاۆالاردىڭ اقپاراتتىق ەكسپانسياسىنان قۇتىلۋىنا بايلانىستى. رە­سەي­دىڭ, قىتايدىڭ يدەولوگياسى – قازاقستان حالقىنىڭ بىرىگىپ, توپتاسۋىنا بوگەت بولاتىن فاكتورلار. الەمدىك اقپاراتتىق سوعىستاردىڭ قۇربانى بولماي, ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن توپتاسۋ – ەل حالقىنىڭ رۋحاني دۇنيەتانىمىن عانا ەمەس, قورعانىس قابىلەتىن دە كۇشەي­تە­تىن قۇبىلىس.

ۇلتتىق بەرەگەيلەنۋ ادى­لەتتى, دەموكراتيالىق جۇيە­دە ويداعىداي قالىپتاسادى. ادىلەتتى ويلاۋ, ازاماتتار قۇ­قىق­­تارىنىڭ قورعالۋى, قوعام­دا الەۋ­مەتتىك ادىلەتتىلىك قاعي­دات­­تا­رىنىڭ باسىم بولۋى. ەتنوستىق ۇردىستەردىڭ دامۋىنا شەك قويىلماۋى, مەملەكەت جاساۋشى حالىقتىڭ ءتىلىنىڭ, ما­دەنيەتىنىڭ, ۇلتتىق سالت-داس­تۇر­لەرىنىڭ قو­عام­دىق ءومىردىڭ نەگىزگى رۋحاني تىرەگىنە اينالۋى مەم­لەكەتىمىزدە ۇلتتىق بىرە­گەي­لە­نۋدى نىعايتا تۇسەتىن­دىگىنە سەنىمدىمىز.

ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋگە اي­ماق­­­تار­دىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى­نا تەڭ جاعدايلار جاسالۋى, اۋىل حالقىنىڭ ماتەريال­دىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ جانە اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىن كۇ­شەيتۋ ارقىلى حالىقتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قالپىنا كەل­­تىرۋ دە ىقپالىن جاسايدى. بىزدەگى ۇلتتىق بىرە­گەي­لە­نۋ – ەل حالقىنىڭ بىرىگىپ, توپتاسۋىنا الىپ كەلەتىن اسا ماڭىزدى قۇبىلىس. وعان قول جەتكىزسەك, ەشبىر سىرتقى جاۋ الا المايدى.

ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋ قوعام­دىق قاتىناستاعى رۋحاني فاكتور بولا وتىرىپ, ونىڭ نە­گىز­گى ساپاسىنىڭ دامۋىنا تاۋەلدى. سوندىقتان وعان قول جەتكىزۋ وڭاي شەشىلەتىن شارۋا ەمەس. ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋ جولىندا ۇكىمەت, ازاماتتىق قوعام, بۇكىل حالىق بىرلەسىپ, كەشەندى شارالار جاساۋى مىندەت. بۇل ءىستى تەك سوزبەن, ناسيحاتپەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. قوعامدىق قا­­تى­ناستاعى, ءومىر ءسۇرۋ دەڭ­گەيىندەگى ىزگىلىكتى وزگەرىستەر ار­قى­لى عانا ۇلتتىق بىرەگەيلەنۋ ىسكە اسادى. اۆتوريتاريزمنەن ازات, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ ۇلتتىق بىرەگەي­لە­نۋ ۇدەرىستەرىنىڭ كۇشەيۋىنە تاۋەلدى.

سايىن بورباسوۆ,

ساياسي عىلىمدار دوكتورى, ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى