سالا ماماندارى سىناپقا سالعىرت قاراماۋدى قاتتى ەسكەرتەدى. زيانى سول, ادامنىڭ جۇيكە تالشىقتارىن تىكەلەي زاقىمدايدى ەكەن. مۇنىڭ, اسىرەسە ايەلدەر مەن بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋپى اسا زور. بالالاردىڭ اقىل-ويىن تەجەيتىنىن جانە ايتادى.
– قازاقستاننىڭ ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتى 2019 جىلى جانە ودان كەيىنگى جىلدارى دا وزەندە سىناپتىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن رەسمي حابارلادى. سۋدى ادام ىشەدى. سىناپ قازىر ادام شاشى مەن انا ءسۇتىنىڭ قۇرامىندا دا بار ەكەنىن انىقتادىق. نۇرانىڭ سۋىمەن تۇرعىندار جازدا باۋ-باقشاسىن سۋعارادى, ءتورت ت ۇلىك مالى دا سول سۋدى ىشەدى. وزەننەن بالىق اۋلاپ جەيتىن جۇرت بار. جەلىدە دە دابىل قاعىپ جاتىرمىز. ۇكىمەت بۇل ماسەلەگە شىنداپ نازار اۋدارۋعا ءتيىس. ايتپەسە, تەك جەرگىلىكتى بيلىك شەشە سالاتىن دۇنيە ەمەس ەكەنىنە كوزىمىز انىق جەتىپ وتىر, دەيدى ەكولوگ دميتري كالمىكوۆ.
وزەن ماڭىندا تۇراتىن جۇرتشىلىق بۇل ماسەلەنى اشىق ايتۋدان شارشاپ, ءتىپتى بيلىكتىڭ قايران قىلارىنان كۇدەر ۇزگەن. جاعدايى كەلگەندەر بۇل ماڭنان كوشىپ تە جاتىر. مامانداردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وزەندە ەسكى كوللەكتور بار كورىنەدى. كوللەكتور – كادىمگى قاجەت سۋدى قابىلداپ, سىرتقا باعىتتايتىن ارنايى قۇبىر. كوپ جىلدار توپىراق استىندا ءسىڭىپ قالعان سىناپ وسى كوللەكتور ارقىلى وزەنگە قۇيىلىپ تۇرعان. وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى نۇرا وزەنىندەگى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كوللەكتوردى الىپ تاستاۋ كەرەك ەكەن ايتادى. ياعني بۇل ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە قارالۋ قاجەت دەگەن توقتامدا.
ءيا, «نۇراعا سىناپ قايدان كەلدى؟» دەگەن سۇراق زاڭدى. كەشە كەڭەس وكىمەتى كەزىندە تەمىرتاۋ قالاسىنداعى «كاربيد» حيميالىق زاۋىتى نۇرا وزەنىنە توننالاپ سىناپ توگىپ, ونى لاستاپ تاستاعان-تىن. سينتەتيكالىق كاۋچۋك وندىرەتىن بۇل زاۋىت جۇمىس ىستەگەن 47 جىل ىشىندە وزەنگە 1 500 توننادان اسا سىناپ شوگىندىسىن قالدىرعان. سىناپتى كاۋچۋك وندىرىسىندە حيميالىق رەاكتسيانىڭ كاتاليزاتورى رەتىندە پايدالانعان. ول كەزدە جۇرتتىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالاعان كەڭەستىك دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى مۇنداعى ەلدىڭ اماندىعىن انىق «ەلەمەگەن» ەكەن.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن, ۇكىمەت ماسەلەگە ءمان بەرىپتى. نۇرا وزەنىن سىناپتان تازارتۋ ءۇشىن حالىقارالىق بانكتەن 130 ملن دوللار قاراجات العان. وزەندى ەكولوگيالىق تازارتۋ كەزىندە 3 ملن تەكشە مەتر قالدىق شىعارىلىپ, ارنايى پوليگونعا كومىلگەن. بىراق ناتيجە جوق.
2013-2014 جىلدارى جەرگىلىكتى ەكولوگتەر پراگالىق «ارنيكا» قوعامدىق بىرلەستىگىمەن بىرىگىپ, نۇرانىڭ بويىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن قايتا جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسى سىناپتان وزەننىڭ جاعاسى عانا تازارعانىن, ال سۋ تۇبىنە تازارتۋ جۇمىستارى جاسالماعانىن ايعاقتادى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, وزەن سۋى مەن توپىراعىنان الىنعان سىنامالاردى پراگاداعى حيميالىق تەحنولوگيالار ينستيتۋتى تالداعان. زەرتتەۋ ناتيجەسى وزەن تۇبىندەگى قۇم مەن التى ءتۇرلى توپىراق سىناماسىنان سىناپتىڭ جوعارى مولشەرى (10 مگ/كگ) انىقتالعانىن كورسەتكەن. ەڭ جوعارى كورسەتكىش (177 مگ/كگ) زاۋىتتىڭ تومەنگى جاعىنداعى قىزىل جارتاس ماڭىندا تىركەلگەن. وسىلايشا, وزەننىڭ ءون بويىندا سىناپ دەڭگەيى ايتارلىقتاي ارتىپ وتىر. مۇنىڭ كەسىرى, ارينە, جەرگىلىكتى حالىققا ءتيىپ وتىر.
– سۋ الساق, ودان قويمالجىڭ زات كورەمىز كەيدە. ءبىزدى قويشى, بالالارىمىز بار ەمەس پە؟ ولاردىڭ بولاشاعىنا الاڭدايمىن. تۋعان جەردەن قونىس اۋدارا سالۋ وڭاي شارۋا ەمەس, – دەيدى اتى-ءجونىن اتاماۋدى سۇراعان تەگىسجول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى.
قازىر نۇراعا توننالاپ سىناپ توككەن حيميالىق زاۋىتتىڭ ورنىندا تەمىرتاۋ مەتاللۋرگيالىق كومبيناتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل كومبينات كوللەكتوردىڭ ورنىنا جاڭا تازارتۋ قوندىرعىسىن ورناتۋدى كوزدەيدى. الايدا رەسمي بيلىك كاسىپورىننىڭ قالدىق سۋىن قايدا توگەتىنى جونىندە ناقتى رۇقسات بەرمەي وتىر.
وزەنى دە, كەزەڭى دە كىرلەگەن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلى وسىلايشا كۇپتى...
قاسىمحان عالىم,
«Egemen Qazaqstan»
