تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىندا مەكتەپتەرىمىز تالاي تاجىريبە مەن سىناقتىڭ «الاڭىنا» دا اينالدى. ءالى دە اينالىپ جاتسا, تاڭعالمايمىز. سونداعى ويلايتىنىمىز, «وسىنشاما ۋاقىت ارالىعىندا ەندىگى زامانىنا ساي قازاق مەكتەپتەرى قالاي, قايتىپ قۇرىلىمدالعانى دۇرىس؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ءبىر ءسات ويلانىپ كورگەن, تولعانىپ جۇرگەن بىرەۋ بار ما دەيمىز عوي. «ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى نەگىز ەتكەن مەكتەپ قۇرۋىمىز قاجەت» دەپ ايتامىز دا, كەشەۋىلدەتە بەرەمىز. الەمدىك ءبىلىم بەرۋ نەگىزدەرىن بەتكە ۇستاعان زاماناۋي مەكتەپتەر قالىپتاستىرامىز دەپ جاڭا ءبىر باستامالار كوتەرسەك تە, الدىمەن سول ءبىلىم وشاقتارىنىڭ قاراپايىم ماسەلەسىن ءالى كۇنگە شەشىپ بەرە الماي كەلەمىز. نە دە بولسا, بۇگىنگى ءاربىر دۇرىس قادام – ەرتەڭگى ۇرپاق يگىلىگىنە جاراي بىلسە ەكەن دەگەن تىلەك قوي بىزدىكى. قالاي دەسەك تە, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ماسەلەسى ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتقان بۇگىنگى كۇردەلى ۇدەرىستەردە كۇرمەلىپ قالماسا ەكەن دەيسىڭ...
احمەت بايتۇرسىن ۇلى ء«تىل – ادامنىڭ ادامدىق بەلگىسىنىڭ زورى, جۇمسايتىن قارۋىنىڭ ءبىرى. ...ءبىزدىڭ زامانىمىز – جازۋ زامانى, جازۋمەن سويلەسۋ اۋىزبەن سويلەسۋدەن ارتىق دارەجەگە جەتكەن زامان» دەگەن ەكەن. ۇلت ۇستازىنىڭ ماقالاسىنان ءۇزىندىنى بەكەر كەلتىرگەن جوقپىز. ءبىر عاسىر بۇرىن جازىلعان بۇل ماقالانىڭ ءمان-ماڭىزى ءوز ءداۋىرىنىڭ عانا ەمەس, وسى زاماننىڭ دا وزەكتى ماسەلەسىنە اينالعانىنا ابدەن كوزىمىز جەتتى. ارىپتەستەرىمىزدىڭ دە تالايدى كورىپ كەلە جاتقانى داۋسىز. تالايدى دەپ وتىرعانىم, ءبىلىم جايىنا قاتىستى, ارينە. راس, مۇعالىمدەر پەداگوگيكالىق قىزمەت بارىسىندا شاكىرتتەرگە بارىن سالىپ, بىلگەنىن ايتىپ, ۇيرەنگەنىن ۇيرەتىپ كەلەدى. ۇيرەنگەنى دەمەكشى, ارىپتەستەرىمىز وتكەن ون ءبىر جىل ىشىندە «جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنان» نە ۇيرەندى ەكەن؟.. شىنايى جاۋاپ تابا الا ما؟ بۇگىندە وسى سۇراقتى ءوز-وزىمىزگە ءجيى قوياتىن بولدىق. سان الۋان ءادىس-تاسىلدەر, كوتەرىلگەن ماسەلەنى ءبىلۋ, ءتۇسىنۋ, قولدانۋ, تالداۋ, جيناقتاۋ, ونى باعالاۋ جولدارى, قىسقاشا ايتقاندا, الدىڭىزداعى شاكىرتتىڭ «تانىمدىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ ءورىسىن كەڭەيتۋ جولىنداعى» پەداگوگتىڭ ءوزى ءالى ءجىتى تۇسىنە قويماعان (شىندىعى وسى) ۇزىن سونار «ارەكەتتەر جيىنتىعى»...
وسىلايشا ەكىۇداي كۇيدە جۇرگەنىمىزدە, مەكتەپتىڭ بۇدان دا «قورقىنىشتى» ماسەلەسى الدىمىزدان كولدەنەڭ شىعا كەلەدى. بۇل – باستاۋىش ساتىدان نەگىزگى ساتىعا (5-سىنىپ) كوشكەن وقۋشىلاردىڭ (وقۋشىنىڭ ەمەس) وقۋ ساۋاتتىلىعى مەن جازۋ ساۋاتتىلىعى ماسەلەسى. ءبىزدىڭ بىلەرىمىز, نەگىزگى ساتىعا كوشكەنگە دەيىنگى ءتورت جىلدا (مەكتەپالدى دايىندىقتى قوسىڭىز, باقانداي بەس جىل!) بالانىڭ وي-ساناسى, ويلاۋ دەڭگەيى ايقىندالىپ, تىرشىلىك تۋرالى ۇعىم-تۇسىنىگى, قورشاعان ورتانى تانۋدىڭ تىلدىك نەگىزدەرى قالىپتاسىپ ۇلگەرۋى كەرەك. وسىنىڭ بارلىعى ءالىپبي تانىعان بالانىڭ وقي الۋ جانە جازا الۋ قابىلەتىنىڭ ايقىندالۋىمەن, ونىڭ دامۋىمەن جۇزەگە اسۋى كەرەك ەدى عوي. الايدا بۇگىنگى احۋال سونىڭ بارلىعىن دا جوققا شىعارىپ وتىر. وسى ورايدا پەداگوگ ارىپتەستەرگە ءبىر سۇراق قويعىمىز كەلەدى: وتكەن وقۋ جىلىندا 5-سىنىپتاعى شاكىرتتەرىڭىزدىڭ ء(بىر سىنىپتا 24-25 وقۋشى) قانشاسى ساۋاتتى وقىپ, قانشاسى ساۋاتتى جازا الادى؟ ولاردىڭ ءسىزدىڭ الدىڭىزعا باستاۋىش ساتىدان قانداي دايىندىقپەن كەلگەنىن بايقادىڭىز؟ 5-سىنىپقا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارىن ويداعىداي ورىنداي الدى ما؟ تانىمدىق كوزقاراسىنىڭ, سىني ويلاۋ قابىلەتىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن انىقتاي الدىڭىز با؟ مىناداي سۇراقتارمەن باستى قاتىرسام كەشىرىم سۇرايمىن. دەگەنمەن دە, بۇگىنگى شىندىق – وسى! وقىپ, ايتىپ, جازىپ, ءتۇسىندىرىپ بەرە المايتىن بالادا قالايشا «سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ ۇدەرىسى» جۇرەدى؟ قايتىپ «تانىمدىق كوزقاراسى» قالىپتاسادى؟ پاندىك عىلىمي ۇعىمدار مەن تىلدىك, ادەبي ۇدەرىستەردى وقۋشى بىردەن تانىپ-ۇعىنۋى, تالداپ اكەتۋى كەرەك دەپ وتىرعان جوقپىز. ايتايىق دەگەنىمىز, 5-سىنىپقا كوشكەن كەز كەلگەن ورتا مەكتەپ نە مەكتەپ-گيمنازيا شاكىرتى قالىپتاسقان جاتتاندى ءتورت داعدىعا (ادەتتەرگە) داعدىلانعان, ادەتتەنگەن بولۋى كەرەك ەمەس پە ەدى؟ باستاۋىش ساتى ۇستازدارىنىڭ ەرەن ەڭبەگى وسى جەردە بايقالۋى, كورىنۋى كەرەك. ەندەشە, ماسەلە نەدە؟ جاۋابىن تۇرلىشە قاراستىرىپ كورۋگە دە بولار: وتباسىنداعى اتا-انانىڭ جاۋاپسىزدىعى ء(تورت جىل بويى بالاسىنىڭ وقۋى مەن جازۋىن تەكسەرىپ, قاداعالاپ وتىرماۋى), مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ سالعىرتتىعى مەن نەمقۇرايدىعى, ۇستازدىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى. ءيا, ماسەلە بار. كورىنىپ تۇر. جوققا شىعارۋ – ۇلكەن قاتەلىك. ەندەشە, كىمنىڭ جاۋاپسىزدىعىن مويىنداۋىمىز كەرەك؟ كىمدى سىنعا الۋىمىز كەرەك؟ مۇنىڭ جاۋابىن كىم بەرەدى؟ ماسەلەنىڭ قيىن تۇسى دا – وسىندا. ءبىر سىنىپ جاعدايىندا وقۋشىلاردىڭ جاپپاي وقي الماۋىن, جازا الماۋىن بۇرىن-سوڭدى كورىپ پە ەدىڭىز؟ جىل سايىن كوزىمىز كورىپ جۇرگەن مىناداي ماسەلە تاعى بار: ءبىلىم دەڭگەيى تومەن وقۋشىلاردى «امالداپ» 9-سىنىپتى بىتىرگەنگە دەيىن ۇستايمىز, سول كۇيى وقي الماي, جازا الماي كەتكەن شاكىرتتەردىڭ قولىنا ء«بىر جاپىراق قاعازىن» بەرەمىز دە, ۋاقىتى كەلگەندە «قۋىپ شىعامىز». بۇل دا – بارشاعا بەلگىلى شىندىق قوي. سول كەتكەندەر (الگى وقۋشىلار) قايدا بارىپ ايالدار ەكەن, ەندىگى جاي-كۇيى, تاعدىر جولى نە بولار ەكەن دەپ از-كەم ويلاندىق پا؟ كەلەشەگى تۋرالى تولعاندىق پا؟ جىل سايىن 9-سىنىپتان وقۋدان, جازۋدان ماقرۇم قالعان قانشاما ۇل-قىزىمىز كەتىپ جاتقانىن كىم ساناپ كورىپتى؟.. اقيقاتىندا, ەرتەڭ بىزگە بازاردا اربا سۇيرەيتىندەر ەمەس, كەرىسىنشە, الاشتىڭ اسقاق ارمانىن العا تارتقان ءبىلىمدى جاستار ماڭىزدى ەمەس پە ەدى؟ مۇنداي جاعدايدىڭ ءتۇپ سەبەبىن ارقالاي قاراستىرۋعا دا بولار. الايدا الداعى كۇتىپ تۇرعان سان ءتۇرلى قاتەردى ويلاۋدىڭ ءوزى اۋىر... ءبارىن ۋاقىت كورسەتەر, ارينە. ساۋاتتى, بىلىمگە, عىلىمعا ۇمتىلعان, ىزگى ويلى ۇرپاق تاربيەلەپ جاتقانىمىز وسى ما دەرسىڭ, كەيدە؟..
شىندىعىندا, كەيىنگى جىلدارى مەكتەپتە سويلەۋگە داعدىلانباعان (سويلەي المايتىن), وقۋعا ادەتتەنبەگەن ء(ماتىن وقي المايتىن), ءسوز تىركەسى مەن سويلەم قۇراستىرۋعا قينالاتىن, مۇلدەم جازا المايتىن ء(تىپتى تاڭبالاي المايتىن) شاكىرتتەرىمىزدىڭ ءبىر سىنىپقا شوعىرلانىپ, كوبەيىپ العانى – الاڭداتارلىق جاعداي. ءسوزدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت: كەزىندەگى ديكتانت جازۋ, مازمۇنداما جازۋ, شىعارما جازۋ دەگەن وقۋ مەن جازۋعا ساپالى بەيىمدەيتىن ادىستەمەلەرىمىزدى وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىمەن بىرلەسە كەڭەسىپ, ورتاق كەلىسىمگە كەلىپ, وقۋ باعدارلامالارىنا قايتا ەنگىزسە, ۇتىمدى شەشىمنىڭ ۇتقىر تۇسى سول بولار ەدى. مۇنى ەلىمىزدەگى بارشا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى ۇستازدارىنىڭ تىلەگى دەپ بىلگەيسىزدەر. «جازۋمەن سويلەسۋ» عاسىرىندا بارشا جۇرتتىڭ العا وزىپ, دامىعان زامانىندا قازاق بالاسى وقۋدان, جازۋدان كەنجە قالسا, كەمەل كەلەشەككە قالاي جەتەمىز؟ ءوز انا تىلىندە وقىپ, جازا الماعان ۇرپاقتىڭ بولاشاعى نە بولماق؟
«سىن – شىن بولسىن, شىن – سىن بولسىن» دەگەن ادەبيەت الىبى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تىلەگى بار ەدى. سىنىمىز دا, شىنىمىز دا – ۇرپاققا جاناشىرلىعىمىز, تىلەۋلەستىگىمىز. وقۋ زامانىنان وزعان, جازۋ زامانىنان جاڭىلماعان قازاقتىڭ جارقىن بولاشاعىن كورۋ ارمانى ورىندالسىن دەيىك.
ارمان ناديرباەۆ,
ن.كيىكباەۆ اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازيانىڭ
قازاق ءتىلى جانە ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى
