«ەرتىس ورمان جولاعىنىڭ» بولىگى – شالداي ورمان شارۋاشىلىعى تابيعاتى ەرەكشە جاراتىلعان جەر. رەليكتى ورمان جامىلعىلارى سوناۋ كونە زامانداردا, بۇرىنعى مۇحيتتىڭ ورنىندا شوگىپ قالعان بالدىرلاردىڭ نەگىزىندە ءوسىپ شىققان دەيدى وقىمىستىلار. جالقاراعايدىڭ تامىرى 70 مەتر تەرەڭدىككە كەتىپ, ەجەلگى مۇحيت سۋىنان قورەك الادى. بىلاي قاراساڭ, مۇنداعى ورماندى جەرلەردىڭ بارلىعى كادىمگى سۋسىلداعان قۇمعا وسكەن. اۋماقتاعى ەڭ كارى قاراعايلاردىڭ جاسى 600 جىلعا جەتەدى دەپ بولجانادى.
شالدايداعى جالقاراعايلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ الىبى – جاسى شامامەن 350 جىلدان اسادى دەپ شامالاناتىن قاراعاي. وعان جەرگىلىكتى جۇرت «ورمان باتىرى» دەپ ات قويعان. رەزەرۆاتتاعى بىرەگەي بوتانيكالىق وسىمدىكتىڭ ءدىنى جۋان, ءتورت ادام اينالا تۇرا قالعاندا قۇشاقتارى ارەڭ جەتەر ەدى. ءدىڭنىڭ ديامەترى – 1,20 مەتر, ال بيىكتىگى شامامەن 27 مەتردەي.
كارى قاراعاي «كەلدىقىز» جايلاۋىنداعى عابدىل-ۋاحيت حازىرەت كەسەنەسىنەن 300 مەتردەي جەردە قالىڭ ورمان اراسىندا ءوسىپ تۇر. كەسەنە شىراقشىسى ەرمەك راحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلۋشىلەر بۇل اعاشتى «تىلەكتەر اعاشى», «ەمشى اعاش» دەپ تە اتايدى ەكەن. جەرگىلىكتى جۇرت ەرەكشە اعاشتىڭ دىنىنەن ۇستاپ, تىلەك تىلەسە, جاراتقان قابىل ەتەدى دەپ سانايدى. ەندى بىرەۋلەر مۇندا دەرتىنە شيپا ىزدەپ كەلەدى. تۋريستەر سايالى اعاش ماڭىندا سۋرەتكە ءتۇسىپ, قىزىقتاعاندى جاقسى كورەدى. ءبىر جىلدارى ورمانداعى قالىڭ ورتتەن الىپ قاراعايدىڭ ءدىڭىن وت شالىپتى. قازىرگى كۇنى جوعارىداعى بۇتاقتارى جاپىراقسىز, سيديىپ تۇر. جەرگىلىكتى ورمانشىلار اعاش ءالى دە ءوسۋىن توقتاتپاعانىن, جالاڭاش قالعانى بيىلعى قۋاڭشىلىقتىڭ سالدارى ەكەنىن ايتادى. اۋماقتا ءدىڭنىڭ جۋاندىعى 80 سانتيمەترگە دەيىن جەتەتىن الىپ اعاشتار دا ۇشىراسادى.
