دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا فورۋمى «جاھاننىڭ الەۋمەتتىك موبيلدىك ەسەبى 2020» (The Global Social Mobility Report 2020) جانە ۇلىبريتانيانىڭ الەۋمەتتىك موبيلدىك كومميسسياسىنىڭ «ۇلتتىڭ جاعدايى 2022» (State of the Nation 2022) ەڭبەكتەرىنىڭ دەرەگىن نەگىزگە الا وتىرىپ, «جاhاندىق الەۋمەتتىك موبيلدىك يندەكسىن» جاريالاعان.
يندەكس مەملەكەتتەردىڭ حالىقتىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا جاساعان قولايلى شارتتارىن, ءبىلىم مەن عىلىم, ىرگەلى مەديتسينا قىزمەتتەرى, تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن ۇكىمەتتىڭ حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا قولدانۋى سىندى كورسەتكىشتەر جيىنتىعىن باعالايدى. زەرتتەۋ جۇمىسى مۇمكىندىكتەر تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ىرگەلى فاكتورلاردىڭ جەكەلەگەن مەملەكەتتەردە قانشالىقتى ءتيىمدى ارەكەت ەتەتىنىن, سونداي-اق وسى كورسەتكىشتەردى الەۋمەتتىك موبيلدىكتىڭ ناقتى ناتيجەلەرىنە اينالدىرۋعا كومەكتەسەتىن قولايلى ورتا فاكتورلارىن ولشەيدى.
82 مەملەكەت پەن 51 يندەكستى قامتيتىن بۇل زەرتتەۋ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا, جىنىسىنا, شىعۋ تەگىنە جانە وزگە دە فاكتورلارعا قاراماستان حالىققا تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋعا بارىنشا ىڭعايلى ورتا قالىپتاستىرا بىلگەن الەمدەگى ەڭ ءتيىمدى ەكونوميكالاردى انىقتايدى. يندەكستە جاhانداعى ەكونوميكالىق احۋال, پاندەميا, تسيفرلانۋ, «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ سەكىلدى وزگەرىستەر بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاق مۇمكىندىكتەرىنىڭ تەڭدىگى مەن الەۋمەتتىك موبيلدىگىنە سىن-قاتەر تۋدىرۋى تۋرالى باياندالعان. جاھاندىق الەۋمەتتىك موبيلدىك يندەكسى بەس نەگىزگى كورسەتكىش بويىنشا مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنا باعا بەرەدى. ولار: دەنساۋلىق, ءبىلىم بەرۋ (قولجەتىمدى, ساپالى, تەڭ جانە ءومىر بويىنا ءبىلىم الۋ), تەحنولوگياعا قولجەتىمدىلىك, ءادىل ەڭبەك مۇمكىندىگى, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ينكليۋزيا ينستيتۋتتارى.
زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردەگى ايلىعى جوعارى 10% مامان ايلىعى تومەن 40% جۇمىسشىعا قاراعاندا 3,5 ەسە كوپ تابىس تابادى. ازاماتتارعا تەڭ مۇمكىندىك بەرۋ بويىنشا سولتۇستىك ەۋروپا ەلدەرى كوش باسىندا, ال الەمدىك رەيتينگتە قازاقستان 38-ورىندا تۇر. وسى يندەكسكە قوسىلعان مەملەكەتتەر الەۋمەتتىك موبيلدىك بويىنشا ءوز كورسەتكىشىن 10 ۇپايعا ارتتىرسا, ولاردىڭ ءجىو-ءسى 4,41%-عا ارتىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك بىرىگۋىنە, ورتا تاپتىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەدى.
زەرتتەۋ مالىمەتتەرىن باعدارلاساق, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (ەىدۇ) مۇشە مەملەكەتتەردەگى بايلىق تەڭ بولىنبەگەن, جەكە بايلىقتىڭ جارتىسىنان كوبى حالىقتىڭ 10%-ىن قۇرايتىن اۋقاتتىلاردىڭ قولىندا. ال اۋقاتتى وتباسىلاردىڭ مۇراسىنا وڭتايلى سالىق جۇيەسىن ەنگىزۋ قوعامداعى مۇلىك تەڭسىزدىگىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندى جاسالعان. تاۋەكەل ءىس-ارەكەتكە (قۇمار ويىندار, ءباس تىگۋ, ت.ب.) بارۋدى ازايتۋ ساياساتىن جەتىلدىرۋ قوعامداعى ءوزارا تەڭ مۇمكىندىك پەن موبيلدىكتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە سيپاتتالادى.
قۇجاتتا كوزگە تۇسەر دەرەكتەردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك جاعدايى اۋەل باستان جوعارى توپتاردىڭ ءارى قاراي ءوسۋ مۇمكىندىگى دە جوعارى دەپ تانىلادى (⅔ جاعدايدا بۇل ءۇردىس ساقتالادى). سوڭعى ونجىلدىقتا الەۋمەتتىك موبيلدىكتىڭ تومەندەۋ تەندەنتسياسى تومەنگى جانە ورتا تاپتا انىق كورىنگەن. تابىستان بولەك, ءال-اۋقاتتىڭ باسقا كورسەتكىشتەرى دە (فيزيكالىق نەمەسە پسيحيكالىق دەنساۋلىق, الەۋمەتتىك كاپيتال) ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. ول كورسەتكىشتەر ءوزارا ىقپال ەتىپ, ادام مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋى نەمەسە تومەندەتۋى دە ىقتيمال.
COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە ايەلدەردىڭ, ازشىلىق توپتاردىڭ جانە تابىسى تومەن وتباسىدان شىققان بالالاردىڭ ءال-اۋقاتى باسقا توپتارمەن سالىستىرعاندا كوبىرەك تومەندەدى. وتباسىندا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان بار توپتار مۇنداي پروبلەماسى جوقتار تابىسىنىڭ 84%-ىنا ءومىر سۇرەدى.
ەىدۇ-نىڭ ەۋروپاداعى ەلدەرىندە ەڭ از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارى باسقا بالالارعا قاراعاندا ەرەسەك جاستا شامامەن 20%-عا از جالاقى الادى. اقش-تا جۇرگىزىلگەن «مۇمكىندىككە قاراي قادام» تاجىريبەسىندە اۋقاتتىلار اۋدانىندا وسكەن تابىسى تومەن وتباسىنىڭ بالالارى وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق جانە ەڭبەك قابىلەتى بويىنشا الەۋەتى جوعارى بولاتىنى انىقتالعان.
قورىتىندىلاي العاندا, جاھاننىڭ الەۋمەتتىك موبيلدىك يندەكسى – الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ جانە ەكونوميكا مەن قوعامداعى مۇمكىندىكتەردىڭ تەڭ بولىنۋىنە ىقپال ەتۋ سالالارىن انىقتاۋدىڭ پايدالى قۇرالىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان زەرتتەۋ جۇمىسى. يندەكس الەۋمەتتىك موبيلدىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ساياسي ارەكەتتەر مەن الەمدىك ءتيىمدى ىسكەرلىك تاجىريبەلەردى انىقتاۋ ماقساتىندا جاڭا ستاندارتتاردى بەلگىلەۋ مۇمكىندىكتەرىنە جول كورسەتۋشى ساپالى كومەكشى قۇرال بولا الادى.
باۋىرجان سەرىكباەۆ,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
