مادەنيەت • 02 تامىز, 2023

«كۇن بولماعاندا, كىم بولام؟»

430 رەت
كورسەتىلدى
3 مين
وقۋ ءۇشىن

ۇلتىمىزدىڭ جازبا ادەبيەتىندە ابايدان كەيىن ءار جانردا ەڭبەك ەتىپ, ەرەكشە كوزگە تۇسكەن كور­نەك­تى اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ەكەنى ءمالىم. وتتى جىرلارىمەن الاش­تىڭ الداسپانىنا اينالىپ, قىسقا عۇمىرىندا سوڭىنا ولمەس رۋحاني­ قازىنا قالدىرعان اقىننىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى­نا­ وراي باياناۋىلدىڭ تورايعىر اۋىلىندا ءدۇبىرلى توي ءوتتى.

«كۇن بولماعاندا, كىم بولام؟»

اقىننىڭ جازۋ ىسىمەن بەل شەشىپ اينالىسقان كەزدەرى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا وتە ءبىر اۋىر جىلدار ەدى. ول مادەنيەتى وزىق, ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ جوعارى جەتىستىكتەرىن ۋاعىزداپ, جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولا ءبىلدى. سول سەبەپتى اقىننىڭ «بۇگىنگى جاستارعا وقۋ مىندەت, بار قيىندىقتى تەك قانا عىلىم جەڭبەك» دەپ وي تاستاعانى. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عانا عۇمىرىندا ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن ول جالىندى جىرلارىمەن قازاق حالقىنىڭ ءۇمىت وتىن جاقتى.

«قاراڭعى قازاق كوگىنە,

ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام!

قاراڭعىلىقتىڭ كوگىنە,

كۇن بولماعاندا, كىم بولام؟». اقىن­نىڭ­ ۇلى ارمانى وسىلايشا ۇلتىنا قىزمەت ەتۋ ەدى.

تورايعىر كولىنىڭ جاعاسىندا وتكەن ءدۇبىر­لى تويعا جينالعان حالىقتىڭ قارا­سى قالىڭ كورىندى. ارعىماقتار الا­مان­عا­ ءتۇسىپ, بىلەكتى جىگىتتەر بوزكىلەمدە بەل­دەسسە, كۇمىس كومەي انشىلەر ساحنا­ تورىندە تىڭدارماننىڭ قۇلاق قۇرى­شىن­ قاندىردى. جينالعان قاۋىمعا پاۆلو­دارلىق سۋرەتشىلەردىڭ كارتينالارى,­ قول­دانبالى ونەر بۇيىمدارىنىڭ كور­مەسى, ۇلتتىق تاعامدار بايقاۋى, وبلىس­تىڭ قالا­لارى مەن اۋداندارىنىڭ شىعار­ما­شىلىق ۇجىمدارىنىڭ مەرەكەلىك كون­تسەرتى دە ۇسىنىلدى. وڭىرلىك مادەنيەت باس­قار­ماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن كون­تسەرتتىك باعدارلاما اياسىندا ەسترادا­ جۇل­دىزدارى سايات مەدەۋوۆ, اللاجار قاي­بار, اسەل مادەكەشوۆا سىندى ساحنا ساڭ­لاق­تا­رى­ ونەر كورسەتتى.

ي

مەرەكەلىك ءىس-شاراعا پاۆلودار وبلى­سىنىڭ اكىمى اسايىن بايحانوۆ, پارلا­مەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى التىن­بەك نۇح­ ۇلى, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى نۇر­جان اشىمبەتوۆ پەن جارقىنبەك امان­تاي­ ۇلى, سونداي-اق اقىننىڭ ونە­گەلى ءومىرىن زەرتتەپ جۇرگەن بەلگىلى تاريحشىلار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىس­تى. ءبىر توپ شىعارماشىلىق قاۋىم اۋەلى اقىننىڭ كەسەنەسىنە بارىپ, دۇعا باعىشتادى.

– كيەلى ەرتىس-بايان ءوڭىرى – ۇلى تۇلعالاردىڭ قاسيەتتى مەكەنى. رۋحاني الىپتاردىڭ قاتارىندا سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ ورنى ەرەكشە. جەر­لە­سىمىزدىڭ وراسان زور ەڭبەگىن ۇلىق­تاۋ ماقساتىندا ءوڭىرىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورنى, وڭىرلىك كىتاپحانا, كوشە مەن ەلدى مەكەن اقىننىڭ ەسىمىن يەلەنىپ وتىر. ال جىل سايىن وتكىزىلەتىن تورايعىروۆ وقۋلارى الاش ارداقتىسىنىڭ قالدىرعان اماناتىن وسكەلەڭ ۇرپاققا جەتكىزۋدىڭ ءبىر كورىنىسى, – دەپ اتاپ ءوتتى ا.بايحانوۆ.

مەرەكەلىك جيىندا رەستاۆراتسيادان ءوتىپ, جارىق كورگەن س.تورايعىروۆتىڭ 1933 جىلعى «تولىق شىعارمالار جيناعىنىڭ» جانە 1971 جىلى الماتى قالاسىندا باسىلعان «يزبراننىە» كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. العاشقى اتالعان لاتىن قارپىندەگى كىتاپ بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ باستاماسىمەن, تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولداۋىمەن جونگە كەلتىرىلگەن. ال سوڭعىسى پاۆلودار قالالىق اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن 600 دانا بولىپ قايتا باسىلىپ شىقتى.

سوڭعى جاڭالىقتار