تاريحي سانا – ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ جانە مەملەكەتشىلدىكتىڭ قاينار كوزى. سەبەبى ونىڭ ىقپالىمەن ازامات ءوز حالقى ءجۇرىپ وتكەن قيلى كەزەڭدەردى, سىندارلى جىلداردى, وتكەن قاتەلىكتەردى, كەمشىلىكتەردى, قايشىلىقتاردى بىلەدى, تۇسىنەدى. وڭتايلى مورالدىك احۋالدىڭ قالىپتاسۋى, ارينە, سول حالىقتىڭ تاريحىنىڭ شىنشىلدىق, تاريحي وبەكتيۆتىلىك تۇرعىسىنان جازىلۋىنا بايلانىستى. شىنايى تاريح بولعان, وتكەن وقيعالاردى بۇرمالاماي, تاريحي ۇدەرىستىڭ ناقتى كارتيناسىن بەرەدى. ءاربىر حالىق, ءاربىر ازامات ءوز حالقىنىڭ, وتانىنىڭ, جەرىنىڭ شىنايى تاريحىن بىلۋگە مۇددەلى.
تۇلعانىڭ تاريحي تانىمىن قالىپتاستىرۋ وڭاي شەشىلەتىن شارۋا ەمەس. وعان مەكتەپ وقۋلىقتارى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, مەملەكەتتىك يدەولوگيا, كينويندۋستريا, تەاتر, مۋزەيلەر, كورنەكى جارناما, توپونيميكا, ادەبيەت پەن فولكلور, ايتىس ونەرى, ت.ب. قوعامدىق ءومىردىڭ رۋحاني سالالارى ءوز ۇلەسىن قوساتىنى ءسوزسىز. رۋحاني سالانىڭ وسىنشاما سالالارى ارقىلى قالىپتاساتىن ۇلتتىق تاريحي ساناسىندا شەشۋشى قىزمەتتى تاريح عىلىمى اتقارادى. سوندىقتان دۇرىس, بۇرمالانباعان, شىنشىل تاريحتىڭ جازىلۋى جانە ۇلتتىڭ يگىلىگىنە اينالۋى اسا ماڭىزدى. دۇرىس جازىلعان تاريح جوعارىدا اتالعان رۋحاني ءومىردىڭ سالاسىنىڭ بارلىعىنىڭ يدەيالىق جانە مازمۇندىق ارقاۋىنا اينالادى. جالعان, وتىرىك, نەمەسە ميفتەنگەن تاريح ۇلتتى كەرى كەتىرەدى, ونىڭ دۇنيەتانىمىنا ورنى تولماس ولقىلىقتار اكەلەدى. تاريحي شىندىق – قوعامدى ەمدەيتىن, ونى سەرگىتەتىن, وڭى مەن سولىن دۇرىس تانۋعا باستايتىن جول كورسەتكىش ىسپەتتەس قۇبىلىس.
ارينە ناعىز شىندىقتى ايتاتىن تاريحتى جازۋ تاريحشىدان ۇلكەن ىزدەنىستى, كوپ تەر توگۋدى تالاپ ەتەدى. وقيعانىڭ قالاي بولعانى تۋرالى دەرەكتەردى, اقپاراتتاردى, ەستەلىكتەردى, سوعان قاتىستى بارشا ادەبيەتتى تالداپ, سالىستىرىپ, قورىتىندىلاپ بارىپ, تاريحشى ءوز ويىن, پىكىرىن ايتادى. ونىڭ ءوزى قاتە بولۋى ابدەن ىقتيمال. سوندىقتان تاريحي شىندىق, كوپتەگەن زەرتتەۋشىنىڭ قىزۋ تارتىس-تالاستارىنان كەيىن عانا ايتىلادى, مويىندالادى. ابدەن ساراپتالىپ, اقيقاتى وسىلاي دەگەن پىكىرگە كوپشىلىك تاريحشىلار توقتالعاننان كەيىن تاريحي وقيعا تۋرالى قوعامدىق پىكىر قالىپتاسىپ, پىسەدى.
قازاقستان سياقتى ءۇش عاسىرداي وتارلىق ەزگىدە بولعان, اسىرەسە بوتەن حالىقتار ميلليونداپ قونىستانعان مەملەكەت حالقىنىڭ تاريحي ساناسىنىڭ ورتاق مازمۇندا تاربيەلەنۋى تىپتەن قيىن. قازاقستان حالقىندا پاتشالىق رەسەي مەن بولشەۆيكتىك كەڭەس وداعى ۇلتتىق سانانى ەمەس, وتارلاۋشى ەلدىڭ تاريحي ساناسىنىڭ باسىمدىلىقتارىن ورنىقتىرۋدى ماقسات تۇتتى. قازاقستان حالقىنىڭ ساناسىندا, دۇنيەتانىمىندا بۇرمالانۋ ورىن الدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار ەكىنشى دارەجەگە ىسىرىلىپ, وتارلاۋشى دەرجاۆانىڭ قۇندىلىقتارى ءبىرىنشى كەزەككە شىقتى. سونىڭ سالدارىنان قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسى ايتارلىقتاي دەفورماتسياعا ۇشىرادى. اسىرەسە قازاق حالقىنا وركەنيەتتى حالىقتارعا ءتان جەتىستىكتەر تەك رەسەي ارقىلى باتىستان كەلدى دەگەن ەۋروتسەنتريستىك پوزيتسيا ەلدىڭ نامىسىنا تيەدى. قازاق باسقا دامىعان حالىقتاردان ۇلگى الىپ ءومىر كەشتى دەگەن جىمىسقى يدەولوگيا حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن تومەندەتتى, ونىڭ بوداندىقتا قالۋىنا كومەكتەستى, بوستاندىق پەن شىعارماشىلىققا قۇلشىنىسىن قۇرساۋلادى.
سوندىقتان ەگەمەندى قازاقستان حالقىنىڭ تاۋەلسىز تاريحي ساناسىن تاربيەلەۋ مەملەكەتتىك مىندەتكە اينالادى. سوڭعى ونجىلدىقتاردا اشىلعان جەتى «التىن ادام» قورىمى, بوتاي قورىقتارى نەگىزىندە اشىلعان قازاقتاردىڭ «جىلقى مادەنيەتى», قازاقستان جەرىندە جۇرگىزىلگەن تاريحي انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر قازاق حالقىنىڭ وسى سايىن دالادا بەس مىڭ جىلدان استام ءومىر ءسۇرىپ, 30-عا جۋىق ءتۇرلى مەملەكەتتىلىگى بولعانىن ناقتى تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە دالەلدەپ وتىر. قازاق حالقى دا باسقا دامىعان ەلدەر سياقتى الەمدىك وركەنيەتكە ءوزىنىڭ قايتالانباس ۇلەسىن تيگىزىپ, الەمدىك تاريحقا ىقپالىن جاساعان مەملەكەتتىڭ ءبىرى ەكەنىن ءبىلىپ وتىرمىز. بوداندىق كەزەڭدە وسى تاقىرىپتاردى باسىم دەرجاۆالار قازاققا ايتقىزباي كەلگەن ەدى.
قازىر قازاق تاريحشىلارى وتانىمىزدىڭ شىنايى تاريحىن جازۋعا تالپىنىپ جاتىر. ونداعى ماقسات – ۇلى دالانىڭ الەمدىك تاريحي ۇدەرىستەگى ورنى مەن رولىنە ءادىل باعا بەرۋ. قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشىرگەن جەڭىستەرى مەن جەڭىلىستەرىن شىندىقپەن جازۋ. ءبىزدىڭ قانداي قاتەلىكتەرىمىز بەن كەمشىلىكتەرىمىز دامۋعا بوگەت بولدى دەگەن وزەكجاردى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ بولماق. تاريح عىلىمىنىڭ سوڭعى جاڭالىقتارى مەن بۇرىن عىلىمي اينالىسقا ەنبەگەن اۋقىمدى ارحيۆ ماتەريالدارى مەن قولجازبالار, ارحەولوگيالىق اشىلۋلار نەگىزىندە جازىلاتىن تاريح قازاق ۇلتىنىڭ كەلبەتىن تولىققاندى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەرى داۋسىز.
ەل حالقىنىڭ تاريحي ساناسىن تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەرەكشە نازار اۋدارىپ, «ۇلتتىق تاريحي ساناسىن نىعايتۋ وتە ماڭىزدى. بارلىق دامىعان مەملەكەت وزدەرىنىڭ وتكەن جولىنىڭ كانوندىق وبرازىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. بۇل ىستە ەل تاريحىنىڭ كوپتومدىق باسىلىمى شەشۋشى ءرول اتقاردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا زاماناۋي عىلىمي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن قازاقستاننىڭ كوپتومدىق تاريحىن دايىنداۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى تولىققاندى شەشىلمەي كەلدى. سوندىقتان «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالامدا قازاقستان تاريحىنىڭ كوپتومدىق جاڭا باسىلىمىن دايىنداۋ ماسەلەسىن كوتەردىم», دەپ جازدى.
بۇگىندە ءبىزدىڭ تاريحشىلار قاۋىمى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. 7 تومدىق قازاقستان تاريحى عىلىمي باسىلىمىن جازۋعا 300-دەن استام وتاندىق جانە شەتەلدىك تاريحشىلار تارتىلىپ وتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن تاريح عىلىمىنداعى «اقتاڭداقتاردىڭ» ورنى تولتىرىلىپ, ميفتەردەن تازالانعان, تۇسىنىكتى دە نەگىزدى تاريح قازاقستان قوعامىنىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالدى. جاڭا عىلىمي باسىلىمدا ەسىمدەرى حالىق جادىنان ادىلەتسىز شىعارىلعان, وتارشىل يمپەرياعا جاقپاعان ونداعان تاريحي تۇلعالار حالقىمەن قايتا قاۋىشپاق. قازاق حالقىنىڭ تاريحى الەم حالىقتارىنىڭ ۇلى كوشىنىڭ قۇرامداس بولشەگى رەتىندە زەرتتەلىپ كورسەتىلمەك.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى
