جاز باسىنان بەرى وبلىس اۋماعىندا جاڭبىر دا جارىتىپ جاۋمادى. قاتتى ىستىقتان شابىندىقتار تەز ارادا كەۋىپ, جاسىل شالعىندار كۇيىپ كەتتى. «ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەگەن. قازىرگى كۇنى ايماق شارۋالارىنىڭ الدىندا ەكى ۇلكەن تاڭداۋ تۇر. ءبىرى – قانشا قىمبات بولسا دا كۇزدە وزگە وبلىستاردان ءشوپ تاسىپ, سانى سيرەپ قالاتىن ت ۇلىگىن قىستان امان-ەسەن شىعارۋعا امال جاساۋ. بۇيتسە, كەمىندە قولداعى مالىنىڭ شامامەن تەڭ جارتىسىن پۇلداۋعا تۋرا كەلەدى. ال قىستىڭ قالاي وتەتىنى تاعى بەيمالىم. ت ۇلىكتىڭ قالعان بولىگى قىستىڭ جۇتىنا ىلىكسە, تاياعىن ۇستاپ قالاتىنى ايقىن. ەكىنشى نۇسقا – قولداعى بارلىق مالىن ساتىپ, فەرمەرلىكپەن ءبىرجولا قوشتاسۋ.
جەرگىلىكتى «اقجار – ءوندىرىس» اگروفيرما جشس-نىڭ ديرەكتورى, وڭىرلىك «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى اگروونەركاسىپتىك كەشەن كوميتەتىنىڭ توراعاسى گۇلزيرا قازىلوۆا بيىلعى قۋاڭشىلىق الداعى قىستا ءشوپ جەتىسپەۋشىلىگىنە اپارىپ سوقتىرادى دەپ بولجاپ وتىر. جالپى, پاۆلودار وبلىسىندا مال ازىعىن دايىنداۋ ماسەلەسى – وتە قيىندىقپەن وتەتىن ۇدەرىس. وسىنى جەرگىلىكتى باسشىلار نەگە نازارعا الماي وتىرعانى تۇسىنىكسىز. ۇساق شارۋاشىلىقتار جىل سايىن شابىندىق ۋاقىتىندا وتە كوپ كۇش جۇمساپ, قانشاما قاراجات توگەدى. سەبەبى شابىندىقتاردىڭ باسىم بولىگىندە ءشوپ سەلدىر, ءبىر گەكتار جەردىڭ ءشوبىن شاۋىپ شىعۋ ءۇشىن دۇنيەنىڭ جانار-جاعارمايى كەتەدى. مۇنداي تيىمسىزدىكتەن شارۋالار ابدەن زارەزاپ بولعان. ەندەشە قايتپەك كەرەك؟
– وڭىردە مال ازىعىن دايىنداۋ جانە قۋاڭشىلىقپەن كۇرەس ماسەلەلەرىن ءبىز كەيىنگى جىلدارى ۇزبەي كوتەرىپ كەلەمىز. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, Agroqogam اقپاراتتىق پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە, 2021 جىلى قازاقستاننىڭ 4 وبلىسىندا 6 ملن گەكتاردان اسا اۋماق قۋاڭشىلىقتان زارداپ شەككەن. حالىقارالىق ساراپشىلار جەتى اۋداندا بيوماسسانىڭ تاپشىلىعىن تىركەپ, ول جەرلەردە وسىمدىكتەردىڭ بەلسەندى ءوسۋ كەزەڭى مۇلدە توقتاعانىن انىقتادى. ەل بويىنشا 157 اۋدان سپۋتنيك ارقىلى زەرتتەلسە, سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وبلىستاعى ماي اۋدانى اسا تاۋەكەلدى ايماقتار اراسىندا 6-ورىننان كورىندى, اۋماقتا 500 مىڭ گەكتاردان اسا جەر قۋاڭشىلىقتان ابدەن زارداپ شەككەن. ال كورشىلەس باياناۋىل اۋدانى 27-ورىننان كورىنىپ, وندا 918 مىڭ گەكتار جەردىڭ وسىمدىگى ءوسۋ بەلسەندىلىگىن توقتاتقانى بەلگىلى بولدى. بىلتىرعى جاعداي دا ءماز بولعان جوق. قىرداعى ءشوپ كۇيىپ كەتتى. ال بيىل ءتىپتى قيىن بولاتىن ءتۇرى بار. قۇراماجەم باعاسىنىڭ شارىقتاپ كەتۋى, ءشوپ دايىنداۋدىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ, تەحنيكا بولشەكتەرى مەن جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ تىم قىمباتتاپ كەتۋى اۋىلداعىلار ءۇشىن ۇلكەن اۋىرتپالىق اكەلەتىنى انىق. ال ونىڭ سوڭى تۇتاستاي العاندا ايماقتاعى مال شارۋاشىلىعىن تۇرالاتۋعا اكەپ سوقتىرادى. ۇلتتىق ەكونوميكامىز, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كەرى كەتەدى. وسى ماسەلەنى ەل بيلىگى باسىندا وتىرعاندار, ءوڭىردىڭ باسشىلىعى نەگە ەسكەرمەي كەلگەنىن تۇسىنە الار ەمەسپىز, – دەپ قىنجىلادى گۇلزيرا ابزالقىزى.
فەرمەردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتەن مال شارۋاشىلىعىنا دەپ بولىنەتىن سۋبسيديا الىس اۋىلداردا جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتىپ وتىرعاندارعا مۇلدە تيمەيدى. قازىنانىڭ ميللياردتاعان قاراجاتى كەمى 600 سيىر ۇستاپ وتىرعان تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنا بەرىلىپ وتىر. مىسال ءۇشىن 2020 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان سۋبسيديالاۋ قاعيداسى بويىنشا ۇكىمەت ءسۇت باعىتىنداعى ءبىر سيىرعا – 120 مىڭ تەڭگە, ەت باعىتىنداعى قارا مالعا – 30 مىڭ, قوي-ەشكىگە – 5 مىڭ, بيەگە 20 مىڭ تەڭگە تولەيدى. الايدا ءبىزدىڭ وبلىستا الگىندەي تاۋارلى ءسۇت فەرمالارىنىڭ سانى 14-15-تەي عانا. سوعان قاراماستان بولىنەتىن سۋبسيديانىڭ دەنى, ياعني جىل سايىن شامامەن 1-1,5 ملرد تەڭگە سولاردىڭ ەنشىسىندە كەتەدى. ال وزگە مىڭداعان مال شارۋاشىلىقتارىنىڭ ۇلەسىنە كەيىنگى ءۇش جىلدا جالپى سوماسى 800 ملن تەڭگەدەي عانا قاراجات تيگەن. ەت باعىتىندا دامىپ وتىرعان فەرمەرلەر مۇنداي ادىلەتسىزدىكتەن ابدەن شارشاعان.
– ءبىز, شارۋاشىلىق وكىلدەرى, بيۋدجەت قاراجاتى بارلىعىنا تەڭ ءبولىنۋىن تالاپ ەتەمىز. كەيدە قازىنادان بولىنگەن سۋبسيديا جەتپەيدى دەپ قاراجاتتى ءسۇت فەرمالارىنا عانا اۋدارىپ جىبەرەدى. بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, ءسۇت فەرمالارى تۇرعىزىلعاندا ونىڭ جانىنان مىندەتتى تۇردە جەم-ازىق بازاسى قاراستىرىلادى, سۋارمالى جەرلەر ىسكە قوسىلىپ, جىل سايىن كوپجىلدىق شوپتەر وتىرعىزىلىپ, قۇراماجەمدەر دايىندالادى. قۇرعاقشىلىق ونداي فەرمالارعا قاۋىپ توندىرمەيدى. زارداپ شەگەتىن, سورلايتىن – ءبىز سەكىلدى ەت باعىتىنداعى شارۋاشىلىقتار. ۇكىمەت وسى جاعدايدى ەسكەرمەي وتىرعانى وكىنىشتى. بيىل ماي مەن اققۋلى اۋداندارىنىڭ جايىلمالارىنا سۋ ءتىپتى كەلگەن جوق. بۇل جەردەگى شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعى جازدا قاجەتتى ءشوبىن وسى جەردەن شاۋىپ الاتىن. تەك قانا ءبىزدىڭ «اقجار – ءوندىرىس» اگروفيرماسى 1 500 توننا ءشوپ دايىندايتىن. ءبىزدىڭ شابىندىقتارىمىزدان كورشىلەرىمىز 1 000 تونناعا دەيىن ءشوپ شاۋىپ ءجۇردى. ەندى بيىل ول دا بولمايتىنداي, قىرداعى ءشوپ تە سەلدىر. سوندىقتان ءشوپ دايىنداۋعا مەملەكەت كومەك بەرمەسە, جاعدايىمىز قيىن بولادى. جەڭىلدىكپەن تاراتىلاتىن ديزەل وتىنىنىڭ ءوزى قازىر قانداي باعادا كەلەتىنى بەلگىسىز. بىلتىر ارزان جانار-جاعارماي بەرىلمەي قالدى. ادامدار ونى نارىقتىق باعادا ساتىپ الىپ, اۋداندارداعى جانارماي قۇيۋ ستانسالارىندا تاپشىلىق ورىن الدى. تاعى ءبىر ماسەلە – اقبوكەن سانى جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. بيىل ماي اۋدانىندا 25 مىڭ كيىك تىركەلدى. ولار جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردى تاپتاپ تاستادى. جابايى جانۋارلاردىڭ سانىن ازايتۋ بويىنشا ۇكىمەت شۇعىل شارالار قابىلداماسا بولمايدى. كەلەر جىلى ولاردىڭ سانى 40 مىڭعا جەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار, – دەپ الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى گ.قازىلوۆا.
فەرمەردىڭ ويىنشا, پاۆلودار وبلىسى مال ازىعىن دايىندايتىن ءوز الدىنا جەكە باعدارلاما ازىرلەۋى كەرەك. اۋماقتى تۇتاس قامتيتىن قۇجات جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداناتىنداردى مال ازىعىن ەگۋمەن اينالىسۋعا ءماجبۇر ەتۋگە ءتيىس. جەرگە داقىل نەمەسە ازىقتىق ءشوپ وتىرعىزعاندارعا سۋبسيديا 50-100 پايىز كولەمىندە تولەنە باستاسا, بۇل ىسكە بارلىعى قىزىعۋشىلىق بىلدىرەتىنى ءسوزسىز. فەرمەرلەر مال ازىعىن ازىرلەۋدە تابيعاتقا تاۋەلدى بولماي, ءشوپ پەن قۇراماجەمدى ءوز بەتتەرىمەن ءوسىرىپ, دايىنداسا, مال شارۋاشىلىعىنىڭ دا ءورىسى كەڭەيە تۇسەر ەدى. بۇل جەردە سۋبسيديا تەك مال ازىعىن وسىرۋگە ىنتالاندىرۋ ءۇشىن تولەنۋى كەرەك. قازىر ەكىنىڭ بىرىندە تەحنيكا جوق. سوندىقتان ۇساق شارۋاشىلىقتاردى تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ – ەكىنشى ماسەلە. ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى قوجالىقتار تەحنيكا ساتىپ العاندا قۇنىنىڭ 25 پايىزىن مەملەكەت وتەپ بەرسە, مال ازىعىن ەككەندەرگە مۇنداي مۇمكىندىك 50 پايىزعا دەيىن جاسالسا, ءتىپتى جاقسى دەپ سانايدى مامان. ۇشىنشىدەن, مال ازىعىن ءوسىرۋ تەحنولوگياسى مەن مال جايىلىمدارىن جاڭارتۋ ءۇردىسى عالىمدار مەن اگرونومداردىڭ كومەگى ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. وسى شارالار بولاشاق باعدارلاما اياسىندا جۇزەگە اسسا, شارۋالار قازىرگىدەي جاراتقاننان جاڭبىر تىلەپ وتىرماس ەدى.
جاعدايدىڭ شىنىمەن كۇردەلى ەكەنىن ماي اۋدانىنىڭ اكىمى اعىباي ءامىرين دە راستاپ وتىر. ونىڭ سوزىنشە, جەرگىلىكتى جايىلمالاردىڭ نەبارى 20 پايىزى عانا سۋعا قانىققان. سالدارىنان وزەن ماڭايىندا جايقالىپ جاتاتىن قالىڭ شالعىن بيىل كوزگە تۇسپەيدى.
– شارۋالار مول جاڭبىردان ءۇمىتتى. قازىر قىرداعى شارۋاشىلىقتار مەن جەكە ازاماتتار ءشوپ شابۋ ناۋقانىنا كىرىسىپ كەتتى. ماسەلەن, باسكول حالقى گەكتارىنان 7 تسەنتنەرگە دەيىن, قىزىل ەڭبەك, جۇمىسكەر اۋىلدارى 5 تسەنت-
نەرگە دەيىن ءشوپ جيناۋدامىز دەپ حابارلاستى. ياعني قىرداعى ءشوپتىڭ شىعىمى جامان ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قىر ءشوبىنىڭ قۇنارى جايىلماعا قاراعاندا اسا جوعارى. جايىلمادان شالعىن وراتىندار جىل سايىن گەكتارىنان 20 تسەنتنەر ءشوپ جينايتىن. الداعى ۋاقىتتا ول مەجەگە جەتۋ قيىن بولار دەپ شامالاپ وتىرمىز. ونىڭ ۇستىنە جازدىڭ سوڭىنا تامان سەلەۋ قاپتايدى, سونىڭ الدىن الىپ شابىندىققا ەرتەرەك كىرىسۋ كەرەك.
وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ەسەنتاي ءمۇرسالىموۆتىڭ دەرەگىنشە, ايماق شارۋالارى وتكەن اپتادا شابىندىققا شالعى تۇسىرە باستاعان. وبلىس بويىنشا ازىرشە گەكتارىنان نەبارى 2,9 تسەنتنەر ءشوپ جينالىپ جاتىر. جايىلمالارداعى شابىندىقتار وسى ايدىڭ سوڭىندا يگەرىلە باستايدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ءشوپتىڭ شىعىمى بويىنشا اقسۋ اۋىلدىق ايماعىنداعى شابىندىقتار ءتاۋىر ناتيجە كورسەتىپ وتىر, گەكتارىنان 8,5 تسەنتنەردەن اينالىپ تۇر. ال ەرتىس اۋدانىندا ەڭ تومەنگى كورسەتكىش – گەكتارىنان 1,6 تسەنتنەر ءشوپ جينالىپ جاتىر. ازىرشە شابىندىققا بارلىق اۋدان تولىق كىرىسپەگەن. بيىل قىستاقتارعا شامامەن 1 ملن توننادان اسا ءشوپ تاسىلۋى كەرەك. ەرتىس – بايان ءوڭىرى بۇل مەجەدەن شىعا الا ما, ول جاعىن ازىرشە ايتۋ قيىن. ۇكىمەت پەن وبلىس بيلىگى شارۋالاردىڭ جانايقايىنا قۇلاق ءتۇرىپ, قازىنادان كومەك كورسەتىلسە, ەل ىشىندەگى اعايىننىڭ الاڭداۋشىلىعىنا ۇلكەن دەم بولار ەدى دەپ سانايمىز.
