مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان سوڭعى 2-3 نەمەسە 10 جىل بۇرىنعى قازاقستاننان ايىرماشىلىقتارى مەن وزگەرىستەرى, جەتىستىكتەرى مەن قۇندىلىقتىق باعدارى باسقا باعىتقا وزگەرگەن سياقتى. بايقاۋىمداعى وزگەرىس, ول ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسى مەن ارەكەتتەرىندە, قىزمەتكەرلەردىڭ وزدەرىنىڭ ىستەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىندا, سونداي-اق ەلىمىزدە ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن ورتاق ۇلتتىق رۋحتىڭ قالىپتاسۋى كورىنۋىندە.
مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتى مەن ومىرىندەگى جاسالعان ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى, ول 1995 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ 1-ءشى جۇلدىزىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى. مەنىڭ ويىمشا, بۇنداي ساياسي ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى سول كەزدەگى ساياسي تۇرعىدان, ياعني جاڭادان قۇرىلعان, تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان, قۇرامىندا كوپتەپگەن ەتنوستارى مەن كونفەسسيالارى بار مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى ماقساتىندا جاسالعان. قحا قۇرۋ باستاماسى ول مەملەكەتتە تۇراتىن ەتنوستار مەن كونفەسسيالار مۇشەلەرىن, ياعني قاۋىمداستىقتار اراسىنداعى مادەنيەت ارالىق ديالوگتىڭ قالىپتاسۋى مەن بەكىتۋگە, قارىم-قاتىناستى ىنتىماق پەن بەرەكەگە, ىزگىلىك پەن بەيبىتشىلىككە باعىتتاۋ مەن باۋلۋعا باعىتتالعان الەمدىك تاجىريبەدەگى تىڭ باعىت پەن ءۇردىس بولدى. وتىز جىلعا جۋىق تاريحىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قارقىندى دامىدى, ەلەۋلى وزگەرىستەردى باسىنان وتكەرىپ, قازىرگى كەزدە جۇمىسى مەن ومىرلىك تىنىسىن جاڭا باعىتقا بۇردى. وسى جەردە قحا-نىڭ ءبىزدىڭ قوعامدا اتقارىپ جاتقان الەۋمەتتىك باستامالارىن, ەرىكتىلىك جۇمىستارىنىڭ حالىققا ۇلكەن پايدا تيگىزىپ جاتقاندىعىن دا ايتىپ ءوتۋ ماڭىزدى.
بارلىعىنا قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىعى تۋرالى بەلگىلى, بۇل سوناۋ تاريحي وقيعالار مەن ساياساتتىڭ سالدارىنان قازاق جەرىنە كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ كوشىرىلۋى مەن كوشۋى كەزىندە كورىنگەن قاسيتەتتەردىڭ ءبىرى. قيىن قىستاۋ زاماندا, قيىندىققا تاپ بولعاندار ءبىزدىڭ جەرىمىز بەن ەلىمىزدەن تىنىشتىق تاپتى, قازاققا قيىن قىستاۋ زامان تۇسكەن كەزدە سول حالىقتار بىزگە كومەكتەستى. وسىنداي كوشۋ, قونىستانۋ كەزىندە قازاق جەرىنە كەلگەن كوپتەگەن ۇلتتار مەن ءارتۇرلى ءدىندى ۇستانۋشىلار دا ءبىزدىڭ جەرىمىزدە, ەلىمىزدە وزدەرىنىڭ جەرۇيىعىن تاپتى. ال قازىرگى كەزدە, ۋاقىتتىڭ, ءبىر ماقسات پەن مۇددەنىڭ بولۋىنا بايلانىستى قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردىڭ اۋىزبىرشىلىگى مول جانە وزىندىك قازاقستاندىق رۋحاني قۇندىلىقتارى قالىپتاسىپ, قازاقي داستۇرلەردى ءسىڭىرىپ, ورتاق يدەالوگيا تولقىنى قالىپتاسقاندىعى ايقىن كورىنۋدە.
كۇن سايىن الەمدە كوپتەگەن ماسەلەلەر مەن كونفليكتىلەر تۋىندايدى, قازىرگى كەزدە ولاردىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرى دە ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. قازىرگى قازاقستاندا ەتنيكاارالىق جانجالداردى تۋىنداتاتىن ءبىر فاكتور بار, ول اراڭداتۋشىلار مەن جالعان اقپارات تاراتۋشىلاردىڭ ارەكەتتەرى مەن سوزدەرى. نە سەبەپتى باسقا فاكتورلار جوق؟ سەبەبى, قازىرگى كەزدە قازاقستان قوعامىندا ەتنيكالىق توپتار مەن جەرگىلىكتى حالىق, سانى باسىم حالىق اراسىندا «سالىستىرمالى ايىرۋ/ ءبولۋ» جوق. قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق حالىق, قانداي جاعداي بولماسا دا ءبىر ناندى جەپ, ورتاق سۋدى ءىشۋ ارقىلى, وسىعان دەيىنگى قالىپتاسقان قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەۋ مەن قاستەرلەۋ ارقىلى ءومىر سۇرۋدە. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ مەملەكەتتىك ساياساتى, حالقىنا جولداۋى مەن باسقا دا باياندامالارىندا ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان بارلىق ادامداردى ءبىر ورتاق قازاقستاندىقتار دەپ ايتۋى ەرەكشەلىگىندە. ياعني, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتا, كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە ورتاقتىق, ۇلتتىق بىرەگەيلىك قالىپتاسقاندىعى ايقىن كورىنەدى.
قازاقستاندىق ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ بەلگىلەرى, ەلىمىزدە تۇراتىن حالىقتاردىڭ مەيرامدارى مەن داستۇرلەرىن ۇستاناتىندىعىمىزدان, ءدىني مەرەكەلەردى ۇستايتىندارعا تولەرانتتىلىقتان, مەملەكەتتىگىمىزدىڭ بەلگىلەرىن قۇرمەتتەۋدەن كورىنەدى. ال قازاقستاندىق قوعام – ورتاق يدەيالارى مەن قۇندىلىقتارى بار, ورتاق ماقساتتا بىرىككەن ەركىن, جاۋاپكەرشىلىگى مەن ادامي قاسيەتتەرى كەمەلدەنگەن ازاماتتاردان تۇراتىن وداق. بۇل ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدىڭ كورىنىسى. بۇل اشىق, ادىلەتتى, اۋىزبىرشىلىگى مەن ىنتىماعى بار قازاقستاندىق حالىقتىڭ ىستەگەن ءىسى مەن قارىم-قاتىناسىنان كورىنگەن, جاقسى ناتيجە دەپ بىلەمىن. دەگەنىمەن, وسى جەردە پرەزيدەنت توقاەۆ ءوزىنىڭ «ادىلەتتى قازاقستان: بىرلىك, تۇراقتىلىق جانە دامۋ» بايانداماسىندا ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ارتتىراتىن شارالاردى ءالى جاساۋ كەرەكتىگىن, قازاقستاندىقتاردىڭ مىزعىماس بىرلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىستاردى جاساۋ كەرەكتىگىن دە ايتۋدا. سونىڭ ءبىرى, مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىنىڭ ءالى دە بولۋىندا.
پوليەتنوستىق, پوليكونفەسسيالىق مەملەكەت بولعاندىقتان ارينە ءتىل ماسەلەسى ءاردايىم وزەكتى بولىپ قالا بەرەدى. قازاقستاندا ءالى دە بولسا قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايىن, قازاق تىلىندە جازىلعان مۇرانىڭ قالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كوپتەگەن جۇمىستار جاسالىنۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە ءبىز قازاق مادەنيەتى مەن ءتىلىنىڭ, ءداستۇرىنىڭ باسقا ۇلتتاردىڭ ماقتان ەتىپ, ۇستاناتىندىعى مەن قادىرلەيتىندىگى قۋانتادى. ءتىلدى ۇيرەنۋ, سياقتى مادەنيەتتى قابىلداۋ ءۇشىن دە بىزگە ءالى دە ۋاقىت پەن كۇش-جىگەر كەرەك. بۇل تۋرالى پرەزيدەنتتە, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىندەرگە قىسىم جاساۋدىڭ اداميلىققا جاتپايتىندىعىن, كەرىسىنشە ءتىلدى بىلەمىن جانە مادەنيەتتى زەرتتەيمىن دەگەندەرگە قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگىن ءاردايىم ايتۋدا.
سوڭعى 3-4 جىلدا ەلىمىزدە ەتنيكالىق تيەسىلدىگىنە بايلانىستى ۇلتارالىق قاقتىعىستار مەن جانجالدار بولمادى دەۋگە بولادى. دەگەنىمەن, كەيبىر تىلشىلەر ەكى ۇلت اراسىندا تۇرمىستىق سەبەپتەن بولعان ۇرىستى «ۇلتارالىق قاقتىعىس» دەپ شىعاراتىندار دا بولدى. 3-4 جىلدا ەلىمىزدە توتەنشە جاعدايلار بولدى, بىراق ونىڭ ىشىندە ۇلتارالىق جانجالدار بولمادى. وسى وزگەرىستەر ىشىندە COVID-19 كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگى, قازاقستاندىق ەكەندىگىمىز ايقىن كورىندى. وسى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە, حالىق بىرگە بولدى, ءبىر ماقسات قويىپ, اتالعان زالالدان دا قۇتىلدىق. ءتۇرلى توتەنشە جاعدايلار كەزىندە, ءورت نەمەسە قۇرعاقشىلىق, ەگىنسىز قالعان كەزدە دە ءبىز قازاقستاندىقتار بىرگە بولدىق, بىرگە ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ, بىرگە دامىدىق. قاڭتار وقيعاسى كەزىندە دە, حالىقاراسىندا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى بۇزاتىن ارەكەتتەر بولمادى, وسى قاتاڭ كەزەڭدە دە ءبىز, قازاقستاندىقتار, قيىندىقتى بىرگە وتكەردىك. قاراڭىزدار وسىنىڭ بارلىعىندا دا, قازاقستاندىق بىرەگەيلىگىن جوعالتپاي, حالقىمىز امان, جۇرتىمىش تىنىش, بىرلىكتە بولدىق. بۇنىڭ بولۋىنا دا, مەملەكەتتى باسقارۋشى, ياعني پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ دا سالعان ۇلەسىنىڭ بار ەكەندىگى شىنىمەن انىق.
پرەزيدەنت «داستۇرلەردىڭ بىتە قايناسۋى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم, وزگە مادەنيەتكە تولەرانتتى بولۋ – ءبىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز, قازىرگى تىلمەن ايتساق, ۇلتتىق برەندىمىز. وتانسۇيگىشتىك, ادەپتىلىك, قوناقجايلىق, ەڭبەكقورلىق, حالىقتىق داستۇرلەر مەن وتباسى قۇندىلىقتارىن قۇرمەتتەۋ ۇلتىمىزدىڭ مادەني جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى رەتىندە سانالادى» دەپ ايتقان بولاتىن. ادىلەتتى قازاقستانداعى بىرلىك – حالىقتىڭ مەملەكەتتە بولعان جاعدايلاردى شەشۋگە بىرگە كىرىسۋى, مەملەكەتتىڭ تۇعىرى بيىك بولاشاعىن بىرگە قۇرۋى, ەلىمىزدى دۇنيەجۇزىنە جاقسى جاعىنان تانىتۋى, قوعامداعى وداقتاستىقتار اراسىندا ءوزارا قۇرمەتپەن, ادامدار اراسىندا ىزگىلىكتى ساقتاۋدى بىلدىرەدى. ادىلەتتى قازاقستانداعى تۇراقتىلىق جانە دامۋ – بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ بولعان جاعدايىندا, ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋى مەن دامۋىن بىلدىرەدى. دەگەنىمەن, تەك قانا بىرلىك مەملەكەتتىڭ ماقساتىنا جەتەلەيتىن جول ەمەس, وسى جولدا مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى حالىقتىڭ كۇش-قۋاتى مەن قۇندىلىعىنىڭ تۇراقتىلىعى, جارقىن بولاشاق قۇرۋداعى دامۋعا ىنتاسى دا قاجەت بولادى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت «ىنتىماعى بەكەم جۇرتتىڭ بولاشاعى باياندى بولادى» دەگەن بولاتىن. ال وسى جولدا بارلىق قازاقستاندىقتار بىرىگىپ, ەلدىڭ بىرلىگىن نىعايتىپ, وتانىمىز الدىنداعى بورىشىمىزدى وتەۋىمىز ءبىزدىڭ پارىزىمىز بولىپ تابىلادى.
اينۇر باقىتجانوۆا,
قازۇقپۋ الەۋمەتتىك جانە گەندەرلىك زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ جوبالار مەنەدجەرى
