قازىردە قالىڭ بۇقارانىڭ تانىم-تۇسىنىگى, تالاپ-تالعامى قاتتى وزگەرگەن, وسكەن. بۇرىنىراقتا شەتەلدىك ونىمدەرگە – ارابيا, المانيا, يتاليا, پولشا نەمەسە رەسەي, بەلارۋستىڭ جيھازىنا دەن قويىپ كەلسە, بۇگىندە وزىمىزدە, ارنايى تاپسىرىسپەن, كوڭىل قالاۋلارىنا وراي جاساتقاندى قولاي كورەدى. تاپسىرىسپەن جيھاز جاساتۋعا سۇرانىس كوبەيگەنى سونشالىق, بۇل ىسپەن شۇعىلداناتىن كاسىپكەرلەر سانى دا جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. دەگەنمەن جيھاز نارىعىنىڭ شەشىمىن كۇتكەن, كۇرمەۋلى ماسەلەلەرى دە جەتەرلىك. ەڭ باستىسى, قولدانىلاتىن شيكىزاتتىڭ بارلىعى دەرلىك شەتەلدەردەن اكەلىنەدى. قاراپايىم عانا مىسال, شكاف ەسىگىنىڭ تۇتقاسى, ق ۇلىپ, شۇرىپىنا دەيىن سىرتتان تاسىمالدانادى. سونىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى ورىندا تاپسىرىسپەن جيھاز جاساتۋ ەداۋىر قىمباتقا تۇسەدى. سوعان قاراماستان سۇرانىس بار, كوپ. وسى ورايدا ەلىمىزدە جيھاز ءوندىرىسىنىڭ دامۋ بارىسى قالاي؟ مەملەكەتتىك قولداۋ قانداي دەڭگەيدە؟ جەرگىلىكتى جيھاز ونىمدەرى نەگە قىمبات؟ وسى سەكىلدى كۇلبىلتەلى ساۋالدارعا ستاتيستيكالىق دەرەك-دايەكتەرگە, جاۋاپتى ورىنداردىڭ, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ, بىلىكتى مامانداردىڭ وي-پىكىرلەرىنە جۇگىنە, سۇيەنە وتىرىپ جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدىك. الدىمەن ناقتىلى دەرەكتەرگە نازار اۋدارالىق.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىلدىڭ وزىندە ەلىمىزدە جيھاز ءوندىرىسى بويىنشا ءتورت ءىرى جوبا ىسكە قوسىلدى. جالپى, 2025 جىلعا دەيىن جيھاز جانە اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبىندە تاعى 12 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان.
جيھاز ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى وتكەن جىلى 72 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, بۇل الدىڭعى جىلعى كورسەتكىشتەن 12%-عا جوعارى (64,3 ملرد تەڭگە). ءوندىرىس نەگىزىنەن مەتالل قاڭقاسى بار ارنايى وتىرۋعا ارنالعان جيھاز تاۋارلارىنا – 72%-عا, 2 ملن داناعا دەيىن, جاتىن بولمەگە ارنالعان اعاش جيھازدارىنا (كەرەۋەتتەر مەن شكافتاردان باسقا) – 22,5%-عا, 40 مىڭ داناعا دەيىن وسكەن.
كەيىنگى جىلدارى جيھاز سالاسىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرى سانىنىڭ ارتقانى بايقالادى. ماسەلەن, 2022 جىلى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا سالا كاسىپورىندارىنىڭ سانى – 34%-عا, 1 402 بىرلىككە دەيىن ءوستى, ونىڭ 1 393-ءى جەكەمەنشىك نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن شاعىن كاسىپورىندار (99,3%).
جيھاز وندىرۋشىلەردىڭ اۋقىمدى بولىگى, جيھاز كاسىپورىندارى ءۇشىن قۇرال-سايماندار, ستانوكتار, فۋرنيتۋرالار جانە باسقا دا شىعىن, ماتەريالدارىن ۇسىناتىن ساۋدا كومپانيالارى الماتى قالاسىندا شوعىرلانعان. جيھاز ونىمدەرىنىڭ الدىڭعى قاتارلى وندىرۋشىلەرى – «Zeta «قكپ», «Zeta ينجينيرينگ», «P. T. Z» جشس (وفيستىك جيھاز, وتىرۋعا ارنالعان جيھاز), «Ariba» جشس (جۇمساق جيھاز), «Bella mebel» جشس (اعاش جيھاز), «Solo-ينتەرەر» جشس (اعاش جيھاز, كەڭسە جيھازى), «دجاميلا» جشس (كەڭسە جيھازى) جانە باسقالار.
ەلىمىزدە جيھاز ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن مول رەزەرۆ بار. ونىمدەردى تۇتىنۋدىڭ ىشكى نارىعى 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 531,1 ملن دوللار (244,7 ملرد تەڭگە) بولدى. وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسىنە 27,5% تيەسىلى.
2022 جىلى جيھاز ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,6 ەسەگە ۇلعايىپ, 4,5 ملرد تەڭگە بولدى. كاسىپكەرلەردىڭ جەكە سالىمى – 3,8 ملرد تەڭگەنى (83,6%), بانكتەردىڭ كرەديتتەرى 0,7 ملرد تەڭگەنى (15,2%) قۇرادى.
ءبىر قۋانارلىعى, وتاندىق جيھاز ونەركاسىبىنىڭ ونىمدەرى كورشى ەلدەردە دە ۇلكەن سۇرانىسقا يە. جىل باسىنان بەرى جيھاز ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى كولەمى قىرعىزستان, وزبەكستان, گەرمانياعا جونەلتىلگەن. ءوتىمدى تاۋارلاردىڭ قاتارىندا پلاستماسسا مەن مەتالدان جاسالعان جانە جاتىن بولمەگە ارنالعان اعاشتان دايىندالعان جيھاز سىندى ونىمدەرىمىز بار.
جيھاز ونەركاسىبى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 2022 جىلى 10,5 ملن دوللاردى قۇرادى, بۇل 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 30%-عا جوعارى. 2022 جىلى جيھاز ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى كولەمى رەسەيگە جىبەرىلدى (ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ – 33,1%-ى نەمەسە 3 471,2 مىڭ دوللار). قىرعىزستانعا (25,8% نەمەسە 2 704,1 مىڭ دوللار), وزبەكستانعا (19,7% نەمەسە 2 067,2 مىڭ دوللار) جانە باسقالارى.
اعىمداعى كەزەڭدە ەكسپورتتىڭ اقشالاي تۇرعىدا بارىنشا ۇلعايۋى مىناداي تاۋارلاردا بايقالادى: قانداي دا ءبىر مەتالل جيھازى – 2,7 ەسە; مەكەمەلەردە پايدالانىلاتىن مەتالل ءتيپتى جيھاز – 4 ەسە; وتىرۋعا ارنالعان جيھاز – 4 ەسە; اعاش قاڭقالى وتىرۋعا ارنالعان جيھاز – 38%-عا; مەتالل قاڭقالى, قاپتالعان, وتىرۋعا ارنالعان جيھاز 60%-عا قىمباتتاعان.
جيھاز ونەركاسىبى ءونىمىنىڭ يمپورت كولەمى 2022 جىلى 385,3 ملن دوللاردى قۇرادى, بۇل 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 0,9%-عا جوعارى. يمپورتتالاتىن جيھاز ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى رەسەيدەن (158,2 ملن دوللار نەمەسە يمپورتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 41,1%-ى), بەلارۋستەن (62,2 ملن دوللار نەمەسە 16,1%), قىتايدان (52,2 ملن دوللار نەمەسە 13,5%), تۇركيادان (43,5 ملن دوللار نەمەسە 11,3%) كەلدى.
يمپورتتىڭ اقشالاي تۇرعىدا بارىنشا ۇلعايۋى مىناداي تاۋارلاردا بايقالادى: اعاش قاڭقالى, قاپتالعان, وتىرۋعا ارنالعان جيھاز – 16%-عا; بەرىك مەتالل جيھاز – 19%-عا; مەتالل قاڭقالى وتىرۋعا ارنالعان جيھاز – 19%-عا; مەكەمەلەردە پايدالانىلاتىن اعاش ءتيپتى جيھاز – 28%-عا; مەكەمەلەردە پايدالانىلاتىن مەتالل ءتيپتى جيھاز 50%-عا ارتقان.
جيھاز ونەركاسىبى كاسىپورىندارىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولداۋ دا كەڭ كولەمدە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە سىياقى مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ, كرەديت بويىنشا كەپىلدەندىرۋ, جيھاز كاسىپورىندارىنا جەڭىلدىكپەن كرەديت بەرۋ ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار «2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا» شەڭبەرىندە جاڭا بيزنەس-يدەيالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك گرانتتار ءبولىندى. «QazIndustry» قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعى» اق جيھاز سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ قۇزىرەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شىعىنداردى وتەدى. سونداي-اق جيھاز سالاسىنىڭ كاسىپورىندارى مەملەكەتتى قولداۋدىڭ قارجىلىق ەمەس شارالارىن دا پايدالانعانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل – ولاردىڭ ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋگە, شىعارىلاتىن ءونىم اسسورتيمەنتىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىنە, ساراپشىلاردى تارتۋ ارقىلى جەتىلدىرىلگەن وندىرىستىك تاجىريبەلەردى ەنگىزۋگە, تاۋارلار وندىرىسىندە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
«2029 جىلعا دەيىن تۇرعىن ءۇيدى ىسكە قوسۋدىڭ جوسپارلانعان كولەمىن (111 ملن شارشى مەتر) قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىندا جيھاز ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ ايتارلىقتاي وسەتىنى بولجانادى, بۇل ءوندىرىستىڭ دامۋ قارقىنىنا وڭ اسەر ەتۋگە ءتيىس. الەمدىك تاجىريبەنى تالداۋ كورسەتكەندەي, قۇرىلىس كومپانيالارىمەن سەرىكتەستىك كەلىسىمدەر جاساۋ جيھاز ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ وسۋىنە تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. 2023 جىلدىڭ شىلدەسىنەن بارلىق مەملەكەتتىك ورگان مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى ءۇشىن وفيستىك جيھاز ساتىپ الۋعا موراتوري مەرزىمى اياقتالادى. ول ءوز كەزەگىندە جيھاز ونىمدەرىنىڭ وتاندىق ءوندىرىسىنىڭ قارقىن الۋىنا قوسىمشا ىقپال ەتەتىن بولادى», دەدى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى قۇرىلىس يندۋسترياسى جانە اعاش وڭدەۋ ونەركاسىبى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇحامەد انداكوۆ.
قازىردە ءوز ونىمدەرىن ۇسىناتىن جيھاز سالوندارىنان كوز تۇنادى. سونداي-اق ءىرى قالالاردا تۇرماق, الىس اۋدانداردا, شاعىن كەنتتەردە دە جيھاز جاساۋمەن اينالىساتىن جەكە كاسىپكەرلەر كوپتەپ سانالادى. مىنە, وسىنداي قىزۋ باسەكەلەستىك, بىرىڭعاي دامۋ جاعدايىندا سالا ونىمدەرىنە باعانىڭ قاتتى قىمباتتاپ كەتكەنى الاڭداتادى. مۇنىڭ سەبەپ-سالدارىن ءبىز جيھاز ءوندىرىسىن دامىتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن جەكەلەگەن مامانداردان, كاسىپكەرلەردەن سۇراپ بىلگەن ەدىك.
ەلورداداعى بەلگىلى جيھاز سالوندارىنىڭ ءبىرى «اlسato» ساۋدا جەلىلەرىنىڭ مەنەدجەرى التىناي بەيسەنوۆا جيھاز وندىرۋشىلەر زامان تالابىنا ساي, جان-جاقتى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە تولايىم تابىستارعا جەتىپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– قازىر جەتىمدى قارجىڭ بولسا, جەرگىلىكتى جيھاز وندىرۋشىلەر كەز كەلگەن جيھاز ءتۇرىن جوعارى ساپامەن, ۋاقتىلى جاساپ بەرە الادى. بۇدان ءبىرشاما بۇرىن سالا ونىمدەرىنە تالاپ-تىلەك باسقا ەدى, سوعان ساي ۇلگىلەرى قاراپايىم, باعاسى قولجەتىمدى بولىپ كەلەتىن. بۇگىندەرى تۇتىنۋشىلاردىڭ تالعامى, تالابى اناعۇرلىم وسكەن. ال بۇل حالىقتىڭ تابىسىنا تىكەلەي بايلانىستى. تابىسى بولماسا, سۇرانىس تا بولماس ەدى عوي, دەيدى كاسىپكەر.
– كەيىنگى كەزدەرى تۇرعىندار ءۇي-تۇرمىسقا قاجەتتى جيھازداردى نەگىزىنەن تاپسىرىسپەن جاساتادى. ويتكەنى جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر زامان اعىمىنا ساي ونىمدەردى الەمدىك ستاندارتتار ۇلگىسىندە جاساپ, دايىنداۋدى شەبەر مەڭگەرىپ الدى. ءداستۇرلى «باروككو», «حاي-تەك», «نەوكلاسسيكا» ۇلگىلەرىن قايتا جاڭعىرتىپ, جەرگىلىكتى جيھاز ونىمدەرىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىنە باتىل ەنگىزىپ وتىر. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ جاساپ جاتقان جيھاز ۇلگىلەرىمىز ەۋروپالىق ستيلدەن اسىپ تۇسپەسە, كەم ەمەس.
ال باستى پروبلەما – قاجەتتى قۇرال-جابدىق, وزىق ۇلگىلى ستانوكتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. بۇرناعى ستانوكتار ەسكىرگەن, سونشالىق جوعارى سۇرانىستى يگەرۋگە مۇمكىندىگى جەتە بەرمەيدى. جاڭا ستانوكتار وتە قىمبات. بۇرىن 4-5 ميلليون تۇراتىن ستانوك-قوندىرعىلاردىڭ قۇنى بۇگىندە 20-25 ميلليونعا دەيىن شارىقتاپ كەتكەن. ونى ساتىپ الۋدى كەز كەلگەن كاسىپكەردىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى.
ەلدە جەتكىلىكتى شيكىزات بازاسى جوق, جيھاز جاساۋعا قاجەتتى شيكىزات نەگىزىنەن رەسەي مەن بەلارۋستەن تاسىمالدانادى. تەحنولوگيا تاپشى, جاڭا الىنعان تەحنيكا, قوندىرعى-قۇرىلعىلاردىڭ تىلىنە بىلەتىن, وقىعان ماماندار جوق. ولاردى مەڭگەرۋ ءۇشىن شەتەلدەردەن مامان شاقىرىلادى. ءونىمدى ستاندارتتاۋ ەرەجەسى, تەندەرگە قاتىسۋ پروبلەماسى تاعى بار. سوڭعى كەزدەگى ەلدەگى ىشكى-سىرتقى جاعدايلارعا بايلانىستى جيھاز بولشەگىن, جيھاز اسسورتيمەنتىن الدىرۋ دا قيىنداپ كەتتى.
«جيھازعا قاجەت ماتانى ءبىز قىتايدان, تۇركيادان, سونداي-اق بەلارۋس پەن رەسەيدەن الدىرامىز. ايتالىق, ديۆان ماتاسىنىڭ باعاسى ونىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ 45-60%-ىن قۇرايدى, ال ونىڭ وزگەرۋى دوللار باعامىنا بايلانىستى. ەگەر ناق وسى ماتاعا قاتىستى جەرگىلىكتى ءوندىرىس جولعا قويىلسا, وندا ول تەڭگەگە بايلانار ەدى. سونداي-اق اسىرەسە لدسپ ماتەريالدارى وزىمىزدە وندىرىلسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى», دەيدى ا.بەيسەنوۆا.
تۇتىنۋشى ءوز قالاۋى, تالعامىنا ساي ءتۇرلى فۋرنيتۋرا تاڭدايدى. قازىر شەتەلدىك فۋرنيتۋرالار دا بىرنەشە ەسە قىمباتتاپ كەتكەن. سودان سوڭ كوپشىلىك ساندىك, ترەندتىك ۇلگىدە, قوناق بولمەسى, ءاسۇي جيھازىنا ءتۇرلى دەكوراتيۆتىك اشەكەي, جارىق قوندىرعىلارىن ورناتقاندى قالايدى. مىنە, وسىنداي ءتۇرلى, ءىرىلى-ۇساقتى سەبەپپەن جيھاز ونىمدەرىنىڭ باعاسى دا ەسەپسىز ءوسىپ وتىر.
«مەريديان» جيھاز ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى ايبار مىرزاحمەتوۆ تە جيhاز ونىمىنە قاجەتتى ماتەريالدىڭ بارلىعى دەرلىك سىرتتان كەلەتىنىن, ءوندىرىس كولەمىنە, باعاسىنا وسى ءمان-جايدىڭ قاتتى اسەر ەتەتىنىن العا تارتتى.
– كەيىنگى جىلدارى ترانسفورمەر جيھازدارعا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ وسى ۇلگىدەگى جيھازدار دايىندايتىن ارنايى تسەحىمىز بار. وندا وندىرىلەتىن جيھازدىڭ نەگىزگى تۇرلەرى – ديۆان مەن كرەسلولار جانە ءار بولمەگە ارنالعان گارنيتۋرالار. بۇل بۇيىمدار تەك تۇرعىن ۇيگە عانا ارنالماعان, سونداي-اق كومپانيالار مەن مەكەمەلەردە دە قولدانىسقا يە. ولاردىڭ سۇرانىسقا قاراي, ءپىشىمى, ديزايندىق ۇلگىلەرى دە سان الۋان. ترانسفورمەر جيھاز ءاربىر ءۇيدىڭ, ءاربىر مەكەمەنىڭ ءسانىن كىرگىزەدى. پايدالانۋ ماقساتىنا قاراي ول قوناق بولمە, جاتىن بولمە, بالالار بولمەسى, اس ىشەتىن, جۇمىس ىستەيتىن بولمە, اۋىز ءۇي, جۋىناتىن بولمەگە ارنالىپ شىعارىلادى, – دەيدى كاسىپكەر. – وسى ورايدا رەسەي جانە بەلارۋستىڭ جيھاز ونىمىنە سۇرانىس جوعارى. ويتكەنى ولاردىڭ باعاسى قولجەتىمدى ءارى ساپاسى جاقسى. سوندىقتان تۇتىنۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى سول ەلدەردىڭ جيھازىن ساتىپ الادى. بۇل – قازاقستاننىڭ جيھاز ءوندىرىسى باسەكەگە قابىلەتتى ەمەس دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءبىزدىڭ دە تاۋارلاردىڭ ساپاسى جوعارى, باعاسى دا قولجەتىمدى. تەك ءبىر كەمشىلىگىمىز – كونۆەيەرلىك تاسپامەن جاسالاتىن جيھاز ءوندىرىسى كەنجەلەپ قالعان. سەبەبى بىزدە شەتەلمەن سالىستىرعاندا تۇتىنۋشى سانى از بولعاندىقتان, ونداي جيھاز وندىرەتىن زاۋىتتى سالۋدىڭ ءوزى كوپ قاراجاتتى تالاپ ەتەدى...
جەرگىلىكتى جيھاز وندىرۋشىلەرگە مەملەكەت قولداۋى جەتىسپەيدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس الۋ دا وتە قيىن. ولار نەگىزىنەن جوعارى الەۋەتتى ينۆەستورلاردان ارتىلمايدى. باعانىڭ ۇزدىكسىز وسۋىنە – بۇل دا ءبىر سەبەپ. سوعان قاراماستان ءوز بەتىنشە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جيھاز وندىرۋشىلەر ىزدەنىس پەن تاباندىلىقتىڭ ارقاسىندا اتالعان كاسىپتى دامىتۋعا لەپتى ۇلەس قوسىپ جاتىر.
ساراپشىلار حالىق سانىنىڭ ءوسۋى, كوشى-قون, كىرىستەردىڭ ارتۋى, ينفراقۇرىلىمنىڭ كەڭەيۋى, سونداي-اق جاڭا تۇرعىن ءۇي جوبالارى مەن كوممەرتسيالىق ءۇي-جايلاردى سالۋ كولەمىنىڭ ۇلعايۋى ەسەبىنەن جيھاز ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ تۇراقتى ءوسۋىن بولجايدى. دەمەك بۇل سالانىڭ بولاشاعى زور دەپ بەرىك سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
