زەرتتەۋشى, ولكەتانۋشى, نارمانبەتتانۋشى, قازاقسسر اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى, اقتوعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. بۇل كۇندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان كەۋدەسى كومبە, شەجىرە اقساقال كومپيۋتەردى بەس ساۋساقتاي مەڭگەرىپ, ءوزى موينىنا اماناتتاپ العان بابالار مۇراسىن تاسقا باسىپ, جۇيەلەپ, جاريالاۋدان شارشاعان ەمەس. اۋىلدا تۇردى, الماتىدان جىراقتا قىزمەت ەتتى دەمەسەڭىز, ستۋدەنت كەزىنەن اكادەميالىق ورتانى مويىنداتقان. ايگىلى كۇيشى اققىزدىڭ ءابدىراشى سوناۋ 1962 جىلى امانكەلدى اعامىزدى نارمانبەت الەمىنە ەنگىزىپتى. بۇل «حرۋششەۆ جىلىمىعى» كەلسە دە, «الاش» پەن «جاۋ» ۇعىمى قاتار ايتىلاتىن شاق. نارمانبەتتى اتاۋعا تىيىم سالىنعان كەز. بىراق وجەت ستۋدەنتتىڭ ديپلومدىق تاقىرىبىنا اتاقتى پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ باتا بەرىپ, حانعالي سۇيىنشاليەۆ قولداعان. جەتەكشىسى – الاشتىڭ «ساداعىن» ىزدەپ تاپقان تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى. ديپلوم قورعاعاندا قازپي-ءدىڭ رەكتورى, باتىر مالىك عابدۋللين مەملەكەتتىك كوميسسيانى باسقارىپ, وڭ باعا بەرىپتى. قازمۋ-دەن اتتاناردا تۇرسەكەڭ كوزى جاساۋراپ تۇرىپ: «ەندى اۋىلىڭا بارىپ ماگنيتوفون ساتىپ ال دا, ەسكى جىر-داستان, ولەڭ, شەجىرەنى جاتقا بىلەتىن كوزى ءتىرى اقساقالداردان تاسپاعا جازىپ الىپ قال!» دەپ تاپسىرىپتى. سودان ماگنيتوفونىن قولتىقتاپ اقتوعاي توڭىرەگىندەگى كونەكوز قارتتاردى شەتىنەن جازا بەرگەن. اۋدان دەپ ازىرقانعانمەن, اقتوعايىڭىزدىڭ جەر كولەمى نيدەرلاندپەن قارايلاس. كولىكتىڭ قات كەزى. قاريالاردىڭ دا مىنەزى ارقيلى. اشتىق, جوقشىلىق, سوعىس سياقتى بۇ دۇنيەنىڭ قيامەتىن كورگەن كىسىنىڭ بابى مەن ءتىلىن تابۋ دا وڭايعا سوقپاعان. «كەيىن كەل, اۋىرىپ وتىرمىن. ۋاقىتىم جوق, مۇنىڭ كىمگە كەرەك؟» دەگەن نەمقۇرايدىلىققا قاراماي, قىسقا وتىن-سۋ, جەمشوپ دايىندايتىن ناۋقان نەمەسە جازعىتۇرى قوي تولدەتۋ سياقتى بىتپەيتىن اۋىلدىڭ تىرلىگى, ونىڭ ۇستىنە مەكتەپتەگى كۇندەلىكتى قاربالاس جۇمىس, وتباسى قامى ت.ب. قولبايلاۋ بولسا دا, اعا بۋىننىڭ ءتىلىن تاۋىپ, ءسوزىن قاتتاعان, قادىم, توتە قولجازبالاردى دا قوسا جيناعان.
حالىق نارمانبەتكە شولدەۋشى ەدى. اقىننىڭ مۇراسىن اۋجەكەڭ 1992 جىلى دايىنداسا دا, قاراجات تابىلا قويمادى. ءسويتىپ جۇرگەندە قۇدايعا قاراعان زاڭگەر-عالىم نۇرلان دۋلاتبەكوۆ (قازىر قارمۋ رەكتورى) پەن فيلولوگ-پروفەسسور ماۋەن حامزين 1998 جىلى قاراعاندىنىڭ «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسىنان جاريالاۋعا قولعابىس ەتتى. ولگەن ءتىرىلدى, وشكەن جاندى. نارەكەڭنىڭ كىتاپتاعى بەينەسىن كوزكورگەن قاريالاردىڭ سيپاتتاۋىمەن اقتوعايدىڭ اردا ازاماتى, بۇگىندە ابىز اقساقال قايىربەك سادۋاقاسوۆ سالدىرعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون.
امانكەلدى اعامىزدىڭ بويىنداعى تاباندىلىق جاستارعا جۇعىستى بولعاي دەيمىز. ولكەتانۋشى ۇستاز ءبىرىنشى كىتاپ شىققاننان كەيىن حالىققا مەملەكەت قولداۋىمەن نارمانبەت ورمانبەت ۇلىنىڭ ەكى تومدىعىن (الماتى, «قازاقپارات» باسپاسى), ارادا 10 جىل وتكەندە 3-تومىن ۇسىندى («ۋ.ە.احتاەۆ» باسپاسى). الدا 4-تومىن جاريالاۋدى دا جوسپارلاپ وتىر. وسىنىڭ بارىنە قانشاما كۇش-قۋات, سابىر مەن ءتوزىم كەرەك. ءتىپتى مۇنى ازاماتتىق ەرلىككە تەڭەگەن دۇرىس.
ءيا, نارمانبەت قولجازباسى ساقتال-
ماعان. 1939 جىلى ءبىراز ولەڭى جارىق كورگەن, بىراق ونىڭ ءوزىن يدەولوگيالىق تۇرعىدان كۇزەپ-تۇزەگەن. بۇدان كەيىن ونىڭ مۇراسى تالاي زامانداستارى سەكىلدى «جابىق تاقىرىپقا» اينالعان.
نارمانبەت كىم ەدى؟ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, حالقىنا ايانباي قىزمەت ەتكەن, ەلشىل اقىن, ءسوز ۇستاعان شەشەن, زامانىنىڭ ويشىلى. وعان ەڭ ۇلكەن باعانى الاش كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحان بەرگەن. ول باعا – ولەڭ ءۇزىندىسىن ماقالالارىنا ەپيگراف ەتىپ العانى.
ءبىلىمپاز م.اۋەزوۆ نارمانبەتتى جاسى كىشىلىگىنە قاراماي ابايدىڭ الدىنا قويادى. «ودان بەرىدە جازبا ادەبيەتتىڭ ءوز مىندەتىن ۇعا باستاپ, قازاق تۇرمىسىنداعى كەم-كەتىكتى قولعا الا باستاعانى دا ابايدان بۇرىن باستالادى. بۇل جاعىنان قاراعاندا, ابايدىڭ الدىنداعى ادامدار دەپ شورتانباي, التىنسارين, ءماشھۇر ءجۇسىپ ءھام نارمانبەتتەردى الۋ كەرەك» دەيدى (م.اۋەزوۆ. شىعارمالارىنىڭ ەلۋ تومدىق تولىق جيناعى. 2-توم. الماتى: «جىبەك جولى», 2014. - 80 ب.). ادەبيەتتانۋشى-عالىم ازات باباشەۆ: «بىرىنشىدەن, نارمانبەت – ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى. ەكىنشىدەن, قازاق ادەبيەتىندەگى «زار زامان» اعىمى سوڭعى بۋىنىنىڭ وكىلى» دەپ تۇجىرىمدايدى.
ءبىز امانكەلدى اعامىزدى ساباق بەرگەن ۇستاز ءارى ءوڭىردى جاقسىلىققا باستاعان قوعام قايراتكەرى رەتىندە تەڭ تانيمىز. نارمانبەتتانۋدان تىس تىلگە, ادەبيەتكە قاتىستى زەرتتەۋلەرى, ادىستەمەلىك قۇرالدارى قانشاما. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمدەرى ءۇشىن ءپاننىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن ازىرلەۋى دە – بولەك اڭگىمە. مىسالى, ادامنىڭ پانيدە ىشەتىن سوڭعى اسى – «اتاۋ-كەرە» بولسا, سوڭعى ىشەتىن سۋى – ء«شاربان سۋ» ەكەنىن العاش وسى ۇستازىمىزدان ەستىگەنبىز. بالقاش كولىنىڭ اتاۋى – «سۋى مەن نۋى مول» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن بايىپتاتقانى دا جادىمىزدا. «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەپ ءا.بوكەيحان ايتقانداي, اعامىزدىڭ باردى – بار, جوقتى جوق دەيتىن قاعيداتشىل قاسيەتى دە بار. سول ءۇشىن تاعدىردىڭ تالاي سىنىنا تۇسكەن كەزى بولىپتى.
«اكەڭ ولسە دە, اكەڭنىڭ كوزىن كورگەن ولمەسىن» دەگەندەي, اتا-اناڭنىڭ زامانداستارىن كورسەڭ, اكە-شەشەڭدى كورگەندەي ءبىر جاساپ قالاتىنىڭ راس. اقتوعايدىڭ كوپ زيالىسى ءۇشىن امانكەلدى اعا – ءبىر جاعىنان ۇستاز, ەكىنشى جاعىنان ەسكىنىڭ كوزى. ول كىسى بۇگىن دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى قاراعاندىدا تۇرسا دا, بار ويى, كۇللى ارمان-نيەتى – دارالار تۋعان اقتوعايدان ءوربيدى.
جالپى ء«تالىم» مەن «تاربيە» دەگەن ۇعىمداردىڭ توركىنىنە كوز جىبەرسەك, ء«تالىم – تاعىلىم – عىلىم» بولىپ شىعادى. عىلىم الىپپەسىن ۇيرەتە وتىرىپ, وقۋشىلارىڭ ساناسىنا ادامدىقتىڭ, زەردەلىلىكتىڭ ءدانىن سەپكەن امانكەلدى اعاعا العىسىمىز شەكسىز. كەزدەسە قالساق, اكە مەن بالاداي, ۇستاز بەن شاكىرتتەي شۇرقىراسا قالامىز.
اۋجەكەڭنىڭ جارى كۇلاش اپامىز دا شىعارماشىلىقتان الىس ەمەس, اقتوعاي اۋداندىق گازەتىندە ۇزاق جىل قىزمەت اتقاردى. ءومىر بويى جارىنىڭ تىنىمسىز ەڭبەكتەنۋىنە جاعاداي تۋعىزدى. پەرزەنتتەرى دە – تاربيە كورگەن, وقىعان ازاماتتار. شوبەرەلەرى دە وسى جولدى تاڭدايدى دەپ سەنەمىز.
ەسىمى ەلورداعا, ەلگە تانىس قايىربەك سادۋاقاسوۆتىڭ: «امانكەلدى تۋعانباي بولماسا نارمانبەت ورمانبەت ۇلى مۇراسى ءوشىپ قالار ەدى» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىندە ۇلكەن ماعىنا بار.
توقسانعا اياق باسقان اقساقال تاياۋدا بىزگە: «قاراعاندىعا كەلسەڭ, سوعا كەتشى, ەلوردالىق الاشتانۋشىلارعا دايارلاپ قويعان كىتاپتارىم بار ەدى», دەدى. باردىق. اياعى اۋىرىپ, بالداققا سۇيەنىپ وتىر ەكەن. «جاستار زامان قيىن دەپ, اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرمەۋى كەرەك. ويلى, ەلشىل جاستارعا كوڭىلىمىز تولادى. نارمانبەت سىناعان زامان, ادامدار پيعىلى ارتتا قالسىن. سەكسەننەن اسقان جاسىمىزدا ەل تۇزەلسىن دەگەن نيەتپەن ەسكىنىڭ ءسوزىن تىرنەكتەپ جيناپ, جاريالاپ ءجۇرمىز. استانا ازاماتتارىنا سالەم ايت!» دەپ, اق باتاسىن بەرىپ, شىعارىپ سالدى.
سۇلتان يبراەۆ,
ابايتانۋشى
