جالپى, اربانىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. ءتىپتى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءۇش مىڭجىلدىقتار شاماسىندا ءومىر سۇرگەن ەجەلگى مەملەكەتتەر: مىسىر, اسسيريا, پەرسيا, قىتاي, ءۇندىستان, ت.ب. ۇلىستار شايقاس كەزىندە جاۋىنگەرلىك اربا پايدالانعانى تۋرالى دەرەك بولسا, قىتاي جازبالارىندا كوشپەلى تۇرىكتەر بيىك اربا قولداناتىنى حاقىندا باياندالعان.
ەجەلگى كوك تۇرىكتەردىڭ اسكەري-شارۋاشىلىق ءتارتىبىن ۇلگى رەتىندە قابىلداپ قۋاتتى يمپەريا قۇرعان شىڭعىس حان ۇلىستىڭ جاۋىنگەرلىك ءھام شارۋاشىلىق قاجەتتىلىگى ءۇشىن: بيىك اربا, كۇيمە اربا, قوس دوڭگەلەكتى اربا, ءتورت دوڭگەلەكتى اربا, وگىز اربا, تۇيە اربا پايدالانعانى تۋرالى ەۋروپالىق ساياحاتشىلار پ.كارپيني, گ.رۋبرۋك ت.ب. ەڭبەكتەرىندە مول دەرەك بار.
وسى ورايدا, ورتاعاسىرلىق كوشپەندىلەر تۇرمىسىن ءجىتى زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن اۋدارىپ جۇرگەن ءبىر دۇنيە بار. ول «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» اتتى كونە كىتاپتىڭ بىرنەشە جەرىندە ايتىلاتىن «قازاق ارباسى» (موڭعولشا – حاساق تەرەگ) حاقىندا. بۇل تەرميندى تاريحشى-لينگۆيستەر قازىرگى موڭعول-قازاق تىلدەرىنىڭ ۇندەستىك زاڭىنا بەيىمدەپ, ورتاق اتاۋ «قاساق اربا» دەپ جازىپ ءجۇر. ءبىز وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن «قازاق اربا» دەپ جازۋدى قۇپ كوردىك.
سونىمەن تاراتىپ ايتار بولساق, كونە شەجىرەنىڭ 64-تاراۋىندا: «قوڭىرات قاۋىمى قاشاننان بەرى باسقانىڭ جەرىنە كوز الارتىپ, ادامىن بۇلاپ-تالاماعان.
جاتقا جاۋلىق ويلاماي,
قاس سۇلۋ قىزدارىن,
قازاق ارباعا وتىرعىزىپ,
قارا مەكەن جۇرتىنىڭ,
قادىرىنە جەتكەن ەل...» – دەپ جىرلاسا, كىتاپتىڭ 132-تاراۋىندا: «شىڭعىس حان بەلگۇتەيدىڭ جانىعان ءسوزىن قۇپ الماي سابانىڭ پىسپەگىن سۋىرىپ الىپ, شايقاسا كەتتى. ءسويتىپ جۇرجىندەردىڭ بەتىن قايتارىپ, حوريجين جانە حۋرچين قاتىنداردى تارتىپ الدى. ال تايشىلار بولسا بەلگۇتەيدى ۇستاپ الىپ, قازاق ارباعا بايلاپ تاستادى» دەگەن ءماتىن بولسا, شەجىرەنىڭ 268-تاراۋىندا: «مۋنىن كوبىردىڭ (جەر اتى) سازىنا قازاق اربا باتىپ قالىپ, ونى بەس اتپەن تارتىپ شىعارىپ, قاتتى قينالعان ساتتە سونەدتىڭ گيلۇگەدەي باتىرى ءبۇي دەدى:
«قاعان يەم راقىمىنا الدى,
قاڭعىرلاپ قازاق اربا كەتتى.
قايمانا جۇرت ريزا بولدى,
حان ۇلى ۇيىعىنا جەتتى...»
* * *
قازاق اربا تۋرالى موڭعول ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگەندە: «قازاق اربا. دوڭگەلەكتەرىنىڭ تابانىن اينالدىرا بەرىك بۇيىممەن ساقينالاپ كومكەرگەن ءھام ءىرى مال (سيىر, تۇيە, جىلقى) جەگۋگە ارنالعان ۇلكەن اربا» دەگەن انىقتاما بەرىپتى. ونىڭ سىرتىندا مامان رەستاۆراتورلار كونە دەرەكتەردەگى دالەل-سيپاتتى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاق ارباسىنىڭ فوتو-سۋرەت جاڭعىرتپاسىن جاساپتى (سۋرەتتە).
وسى ورايدا, شەجىرە كىتاپتاعى «قازاق-قاساق» تەرمينى تۋراسىندا زەرتتەۋشىلەر نە دەيدى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەمەس بۇرىن مىنا ءبىر دەرەكتى بىلگەن ءجون. كونە جانە قازىرگى زامان موڭعول جازبالارىندا «قازاق» اتاۋ-تەرمينىن «قاساق» نەمەسە «حاساگ» دەپ جازادى. مىسالى, ۆيكيسلوۆاردا «حاساگ (قاساق) – تۇركى تىلدەس حالىق» (حاساحي – نارود تيۋركسكوي يازىكوۆوي گرۋپپى) دەگەن انىقتاما بەرىلسە, 1984 جىلى موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى تاراپىنان جارىق كورگەن 900 بەتتىك «موڭعولشا – قازاقشا سوزدىك» كىتابىنىڭ 575-بەتىندە: «قاساگ – قازاق (تۇركى تىلدەس حالىق. حاساگ تەرەگ – قازاق اربا)» دەگەن تۇسىنىك بەرىلىپتى. دەمەك, كونە كىتاپتاعى «قاساق تەرەگ» اتاۋى «قازاق اربا» دەگەنگە ءدوپ كەلەدى ەكەن.
بۇل تاقىرىپتى بارىنشا قاۋزاعان موڭعول-تۇركىتانۋشى ءناپىل بازىلحان مىرزا: «ەسكى موڭعول جازبا دەرەكتەرىندە, مىسالى XIII عاسىردىڭ تۋىندىسى «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» «qasgaq tergen – قاساق تەرگەن», ياعني تەمىر قۇرساۋلى ۇلكەن اربا دەگەن ماعىنالى اتاۋ كەزدەسەدى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە «قازاق» ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنى وسىندا بولۋى ابدەن ىقتيمال. كوشپەلىلەردە ۇستىنە كيىز ءۇي قوندىرعان ۇلكەن اربالار بولدى. كونە تۇرىك داۋىرىندە «تەلە» ەتنونيمى «كيىز ءۇيلى اربا» دەگەننىڭ بايىرعى نۇسقاسى. سونىمەن قوسا «قاڭلى», «قىپشاق» دەگەن اتاۋلار دا «كيىز ءۇيلى اربالى» دەگەن سوزدەردىڭ بالامالارى» دەگەن پايىم ايتادى.
سونداي-اق, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, موڭعولتانۋشى يسلام قابىش ۇلى ءوزىنىڭ «قازاقتىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى بىرەر ءسوز» اتتى 1978 جىلى جارىق كورگەن مونوگرافياسىندا: ء«بىزدىڭ زامانىمىزدان ءبىر عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن ەجەلگى گرەك تاريحشىسى سترابون (ب.ز.ب 64 – ب.ز 24) تاريحي جازبالارىندا, كوشپەلى ساقتار مال باعۋمەن شۇعىلدانىپ, ولاردىڭ ۇيەلمەنى (وتباسى) سىرتى كون تەرىمەن قاپتالعان, ءىشى اسەم ويۋلانىپ ۇلكەن اربانىڭ ۇستىنە اعاشپەن قيۋلاستىرىپ بەكىتكەن ءارى ارقانمەن تاڭىپ ورناتىلعان شاتىرلى باسپانادا ءومىر سۇرەدى. بۇل ۇيلەردەن جازدا ىستىق, قىستا سۋىق وتپەيدى», دەپ جازعانى بار دەيدى (يسلام قابىش ۇلى. «كەرەيلەر كەرۋەنى». – ولگەي: 1978 جىل, 67-بەت).
دەمەك ەرتەدەگى موڭعول جازبالارىندا ايتىلا بەرەتىن قازاق اربانىڭ شىعۋ توركىنى ساقتاردىڭ ارباسىنا تىرەلەرى انىق. بىلايشا ايتقاندا, قازاق اربا دەپ جۇرگەنىمىز ساق داۋىرىنەن كەلە جاتقان بابالارىمىزدىڭ ءتول مۇراسى ەكەن.
ەۋروپالىق تانىمال التايتانۋشى, ديپلومات-لينگۆيست گ.ي.رامستەدت (1873-1950) «قازاق» اتاۋى قۇپيا شەجىرەدەگى «قاساق تەرگەن» دەگەن ءسوز تىركەسىنەن شىققان دەسە, ونى يرانتانۋشى ا.ا. سەمەنوۆتىڭ دە قولداعانى بايقالادى. بىراق, كەيبىر ءوزىمىزدىڭ وتاندىق تاريحشىلار «قاساق تەرگەن» تەرمينى ەتنوستىڭ ەمەس اربانىڭ اتاۋى رەتىندە كورىنىس تاپقان بولۋى كەرەك دەگەندى ايتادى (قازاقستان تاريحى. بەس تومدىق. 2-توم. – الماتى: «اتامۇرا», 2010. – 305 ب).
بۇل جەردە ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اۋدارعان تاعى ءبىر دۇنيە, تاريحشى يسلام قابىش ۇلىنىڭ: «موڭعولدار مۇنداي اربانى ارىدان قولدانباعان. شىڭعىس قاعان كۇشەيگەن تۇستا جەڭىلگەن نايمان, كەرەي, مەركىت تايپالارى التاي جوتالارىنا ىعىستى دا, تاۋلى ولكەدە قولدانۋعا جارامايتىن ۇلكەن اربالارىن تاستاپ كەتتى. ونى پايدالانعان موڭعولدار اربانى ناعىز ءتول يەسىنىڭ اتىمەن «قاساق اربا» (حاساگ تەرگەن) دەپ اتادى» دەيدى (يسلام قابىش ۇلى «كەرەيلەر كەرۋەنى». – ولگەي: 1978 جىل, 81-82 بەتتەر).
بۇل پايىم قاي جاعىنان دا كوكەيگە قونادى. ونىڭ سىرتىندا ءحىى-ءحىىى عاسىرلاردا موڭعول ءۇستىرتىن مەكەندەۋشى كوشپەلى تايپالار ءۇشىن «قازاق ارباسى» قازىرگى «تويوتا» كولىگى سياقتى ايگىلى (برەند) بولعانى بەلگىلى.
