وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كوشىپ كەلگەن ەڭبەككە قابىلەتتى 974 ادامنىڭ ىشىندەگى 820 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. ونىڭ ىشىندە 652 جۇمىس ورنى تۇراقتى. كوش بيىل دا جالعاسۋدا. جوسپار بويىنشا بيىل 2 660 ادام وڭتۇستىك وڭىرلەردەن قىزىلجار ايماعىنا قونىس اۋدارۋى ءتيىس. ىنتا بىلدىرۋشىلەر لەگى جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتىر. بيىل كوكتەمدە وبلىسقا 483 ادامنان تۇراتىن 148 وتباسى كوشىپ كەلسە, ولاردىڭ 31 پايىزى – استانادان, 26 پايىزى – تۇركىستان وبلىسىنان, 11 پايىزى – شىمكەنت قالاسىنان قونىس اۋدارعاندار ەكەن. جانە ولاردىڭ ىشىندە 24 ادامى بار 18 وتباسى رەسەيدەن قونىس اۋدارىپتى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بولجامى بويىنشا, 2023-2025 جىلدارى سولتۇستىككە 8 مىڭ ادام قونىستانۋى ءتيىس. ارنايى جول كارتاسى جاسالعان. وسى كارتانىڭ شەڭبەرىندە 3 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلۋى كەرەك.
جالپى, مەملەكەتتىك ساياساتتان بولەك, سولتۇستىككە كوشۋگە ۇنەمى ۇندەپ جۇرگەندەردىڭ قاتارىندا جەكە ادامدار دا بار. ياعني قىزىلجار وڭىرىندە «ەسىلدىڭ بويىنا ەل تولتىرسام دەپ جۇرگەن ازاماتتار جەتكىلىكتى. ولار – مەملەكەتتىڭ «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» اتتى باعدارلاماسى بويىنشا باستالعان كوشىنىڭ كولىكتى بولۋىنا وزدىگىنەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن باستاماشىل جاندار.
سونىڭ ءبىرى – بۋراحان داحانوۆ. باتىر تۇلعالى, قاپساعاي بويلى, وتكىر قارا كوزدى, گۇرىلدەگەن جۋان داۋىستى, قالىڭ قارا ساقالدى بۇل جىگىتتى كورگەن ادام باياعىنىڭ باتىرلارىن كوزىنە ەلەستەتەدى. بىراق ءتۇسى قانشالىقتى سۋىق بولسا دا, بۋراحاننىڭ جۇرەگى سونشالىقتى جىلى, جۇرتتىڭ بارىنە مەيىرىمىن توگىپ تۇرادى. ال ىستەپ جۇرگەن شارۋاسى – ناعىز مەملەكەتشىل پاتريوتتىڭ ءىسى. ول وڭتۇستىكتىڭ, تىعىز قونىستانعان وڭىرلەرىنەن, باتىستىڭ ءشول جانە شولەيتتى ايماعىنان حالىقتى سولتۇستىكتىڭ بوساپ قالعان اۋىلدارىنا, ەلدىمەكەندەرىنە قونىس اۋدارۋعا كومەكتەسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ونە بويىمەن ۇققان جان.
ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋال, وڭتۇستىك وبلىستاردا حالىقتىڭ ءجيى قونىستانىپ, ال سولتۇستىكتە ادام سانىنىڭ از بولۋى, ونىڭ ىشىندە قازاق سانىنىڭ وتە تومەن بولعانى ەستى جىگىتتى ەجەلدەن تولعاندىرىپ جۇرەدى ەكەن. سول احۋالدى تۇزەتۋگە مەملەكەتتىك باعدارلامالار دايىندالعاندا وعان قاتىسىپ, قولدان كەلگەنشە جاردەم بەرۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويادى. سول ماقساتپەن 2021 جىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شال اقىن اۋدانىنىڭ ورتالىعى سەرگەەۆكا كەنتىنە كوشىپ كەلەدى. باسقالاردى كوشۋگە ۇگىتتەمەس بۇرىن الدىمەن ءوزى تۇرىپ كورۋدى ماقسات ەتكەن ول قازىر شال اقىن اۋدانىندا ەكى جىل قىستاعان ءبىر تۇرعىنى بولىپ كەتكەن. سوڭعى كەزدەرى ول ءوزىنىڭ پىكىرلەستەرىمەن بىرگە «تاۋەكەل» قوعامدىق ۇيىمىن قۇرىپ, جۋىردا عانا تۇركىستان وبلىسىن ارالاپ, ءبىراز وتباسىلاردى سولتۇستىككە كوشۋگە ۇگىتتەپ كەلدى.
– ءبىز بارعان ماقتارال اۋدانىندا 150 مىڭداي ادام ءومىر سۇرەدى ەكەن. حالىق بارىنشا تىعىز قونىستانعان. سول اۋدانمەن جەر كولەمى شامالاس ءبىزدىڭ شال اقىن اۋدانىندا 23 مىڭ عانا تۇرعىن بار. ەسىلدىڭ بويىنداعى ءشوبى شۇيگىن, قالىڭ توعايلى, جەرى قۇنارلى قازاق اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى قالالى جەرلەرگە ۇمتىلىپ, كوشىپ جاتىر. بالا سانى از بولعان سوڭ مەكتەپتەر جابىلىپ جاتىر. ال مەكتەپ جابىلسا, ونداي اۋىلعا جاس وتباسىلار بارمايدى. سوندىقتان ءبىز مەكتەپ جاسىنداعى جاس بالالارى بار وتباسىلاردى قازاق اۋىلدارىنا قونىستانۋعا ۇگىتتەۋدى ءوزىمىزدىڭ العاشقى ماقساتىمىز ەتتىك. جۋىردا عانا سول ماقساتپەن ەڭبەك اۋىلىنا ەكى وتباسىن قونىستاندىردىق. مەملەكەتتىڭ بەرگەن كومەگىن العان وتباسىلار قازىر ورنىعىپ, بالالارى مەكتەپكە تىركەلدى, – دەيدى قوعام بەلسەندىسى بۋراحان داحانوۆ.
وسىنداي ىسپەن بۋراحاننان باسقا دا بىرنەشە جىگىت ءوز ەركىمەن كوشى-قون ىسىنە بەلسەندىلىك كورسەتىپ ءجۇر. ورىنباسارى, «سەرپىن» باعدارلاماسىمەن سولتۇستىكتە ءبىلىم العان ءالفارابي مىڭباي, رۋسلان قايىربەك, ميراس وپانوۆ, تۇركىستاندىق ءومىر شىنىبەك ۇلى دەگەن مۇعالىم, رۇستەم اشەتاەۆ سياقتى جىگىتتەر ۇكىمەتتىڭ قونىس اۋدارۋ ساياساتىن قولداپ, ىسكە اسۋىنا بەلسەندىلىك كورسەتىپ ءجۇر. ارىستا اسكەري قويما جارىلىپ, ءورت بولعاندا تۇرعىنداردى سولتۇستىككە كوشىرۋدە بەلسەندىلىك كورسەتكەن سەرىك وتەباي دەگەن ازاماتتىڭ دا ەڭبەگى زور. ول بەسكول اۋدانىنداعى پودگورنوە اۋىلىنا بىرنەشە وتباسىنىڭ كوشىپ كەلۋىنە مۇرىندىق بولدى. ماعجان جۇماباەۆ اۋدانىنا قونىس اۋدارۋشىلاردى تارتۋدا نۇرجامال امبەتوۆا دەگەن مۇعالىم كوپ ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار قونىس اۋدارۋشىلار اققايىڭ, عابيت مۇسىرەپوۆ, اقجار, ءۋاليحانوۆ, مامليۋت اۋداندارىندا وسىنداي بەلسەندىلەردىڭ باستاماسىمەن ورنالاسقان. ارينە, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تاراپىنان دا تۇركىستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنا ارنايى بارىپ, قونىس اۋدارۋشىلاردى شاقىرعان دەلەگاتسيالار بولعان. بىراق حالىق بيلىك وكىلدەرىنەن گورى بۇرىن كوشىپ بارىپ, قونىستانعان وزدەرىنىڭ جەرلەستەرىنىڭ سوزىنە كوبىرەك كوڭىل بولەدى ەكەن.
ۇكىمەت قابىلداعان باعدارلاما وزدىگىنەن ىسكە اسپايدى, بۇل باعىتتا ەرىكتىلەر حالىقپەن جۇمىس ىستەپ, ءوز باستارىنىڭ ۇلگىسىمەن نەمەسە باسقالاردىڭ مىسالىمەن تارتپاسا, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزبەسە, اقپارات بەرمەسە حالىق قوزعالا قويمايدى دەپ سانايدى ەرىكتىلەر. سول بەلسەندىلەردىڭ ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ, جۇيەلى جۇمىس ىستەۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان «تاۋەكەل» قوعامدىق ۇيىمى تۋرالى بۋراحان بىلاي دەيدى:
– «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس» دەمەكشى, ءبىز – بەلسەندىلەر بىرىگە ءىس-قيمىل جاساساق, ءىسىمىز سول قۇرىلىم ناتيجەلى بولاتىنىن ءبىلىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان دا وسى قوعامدىق ۇيىمدى قۇردىق. وعان دا ءبىر جىل بولىپ قالدى. بىراق جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان ءبىزدىڭ بۇل باستامامىز بەلگىلى سەبەپتەرمەن قولداۋ تاپپاي وتىر. ويتكەنى بارلىق ءىستى «جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا» ءىلىپ قويعاندىقتان, جەرگىلىكتى بيلىك باسقا قىرىنان بەلسەندىلىك كورسەتكىسى كەلمەيدى. ۇكىمەتتىڭ ءوزى بەلگىلەگەن نورمامەن جۇمىس ىستەۋدى عانا بىلەتىن باسشىلار بىزگە ءتىپتى كۇدىكپەن قاراپ, باستامامىزعا ەلتي قويمايدى. سوندىقتان ءبىز جوعارى بيلىكتىڭ وزىنە شىعىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بولعان ەرالى توعجانوۆپەن دە كەزدەسكەن ەدىك. وعان وزىمىزگە قاجەتتى دۇنيەلەردى ايتتىق. بىزگە كوپ نارسە كەرەك تە ەمەس, بار بولعانى حالىقتى بەلسەندى تۇردە قۇلاقتاندىراتىن ينتەرنەت-تۇعىرناما كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن كوش بەي-بەرەكەتسىز ءجۇرىپ كەلەدى. ال ەگەر ينتەرنەت تۇعىرناما بولسا, ونى بەلگىلى جۇيەگە كەلتىرۋگە بولار ەدى. كوشىپ كەلۋشىگە اۋدانداردىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ تولىق اقپاراتى, تولىق دەرەگى ينتەرنەت رەسۋرستارى ارقىلى بەرىلەر ەدى. مىسالى, شال اقىن اۋدانى تۋرالى تولىق دەرەك بىلگىسى كەلگەن ادام ينتەرنەتتى اشقاندا الدىنان كوشى-قونعا بايلانىستى اۋداننىڭ بارلىق مۇمكىنشىلىگى شىعا كەلسە, كوشىپ كەلۋشى وزىنە-ءوزى بەكەم بولىپ, بارلىق جايتقا قانىعىپ, اداسىپ قالعانداي كۇي كەشپەس ەدى. ال ونداي تولىق اقپاراتتى «جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعى» ەمەس, تەك قوعامدىق ۇيىم عانا كورسەتە الادى. ءبىز «قولايلى ايماق رەيتينگىن» جاساپ, وڭتۇستىكتە وتىرعان ازاماتقا تولىق اقپارات ۇسىنار ەدىك. ءتىپتى سوڭعى بەس جىلدا قانشا قار جاۋدى, اۋا-رايى قانشاعا سۋىدى, ىستىقتىعى قانشا, سونىمەن قاتار وڭتۇستىكتەن كەلىپ, وسىندا ءسىڭىپ كەتكەن ادامدار تۋرالى دا اقپارات بەرىپ وتىرساق, كوشىپ كەلۋشى جاڭا جەرگە ۇركە قاراماي, بۇل جەرگە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىن بولىپ كەلەر ەدى.
تۇركىستان وبلىسىنا بارعان ساپارىندا بۋراحاننىڭ توبى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن تاجىباەۆتىڭ دەڭگەيىندە قونىس اۋدارۋدى قالاعان جاندارمەن كەزدەسىپ, ونشاقتى ەلدى مەكەندى ارالاعان. قىزىلجار ءوڭىرىن كورىپ قايتۋعا 52 ادامدىق اۆتوبۋس تا شىققان ەكەن. ولار وزدەرى ءۇشىن جاڭا جەردى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ قايتپاق.
– كوشى-قون ماسەلەسىندە ۇكىمەتتىك باعدارلاما كوپ نارسەنى ەسكەرمەيدى. ماسەلەن, قازاقتىڭ جەر وڭدەۋدەن گورى مال وسىرۋگە ەبىنىڭ جاقسى ەكەنى ەسكەرىلمەگەن. ال سولتۇستىكتىڭ جەرى ەگىستەن گورى مال جايىلىمىنا وتە ىڭعايلى. جاپ-جاسىل كەڭ دالا, جاۋىن جاۋعان سايىن جاڭعىرا بەرەتىن جايىلىمدار ناعىز مال ءورىسى. قازىر سونىڭ نەگىزگى بولىگى بوس جاتىر. كەيبىر جايىلىمداردى ەگىن وسىرەتىندەر جىرتىپ تاستاعان. كەزىندە وسى دالادا مىڭ جىلقىلى بايلار ءيىن تىرەسىپ وتىردى عوي. جىلقىعا قىسقا مال ازىرلەۋدىڭ دە كەرەگى جوق, قالىڭ قاردى بۋلدوزەرمەن جۇقارتىپ وتسە بولدى, جىلقى جارىقتىق تەبىندە جۇرە بەرەدى. بىزبەن كەزدەسكەندە كوپ ادام مال وسىرۋگە قانشالىقتى جاعداي بارىن سۇرايدى. اتا كاسىپپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەر كوپ. ال ەسىل وڭىرىندە وعان تولىق جاعداي بار, – دەيدى «تاۋەكەل» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى بۋراحان داحانوۆ.
