«بال تەكستيل» فابريكاسىنىڭ قازاقستان بويىنشا 400-دەن استام سەرىكتەسى بار. ولار دا ءىرى كاسىپكەرلەر. مەگاپوليسكە جاساعان ءىس-ساپارىندا سەرىكتەس كومپانيا وكىلدەرى فابريكا جۇمىسىمەن, جاڭا كىلەم توپتامالارىمەن تانىستى. ولارمەن بولعان باسقوسۋدا 10 جىل ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەر, جاڭالىقتار مەن وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
«بال تەكستيلدىڭ» العاشقى ءونىمى 2013 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ شىعا باستاعان. ءبىرىنشى كەزدە ءوندىرىس وشاعىندا 4 كىلەم توقۋ ستانوگى بولعان. ءوندىرىس كولەمى ارتىپ, شىعارىلعان ءونىم ساۋداسى پايدا اكەلۋدىڭ ناتيجەسىندە, كاسىپورىن قۋاتتىلىعىن ەداۋىر ۇلعايتتى. سونىڭ ەسەبىنەن ستانوكتار سانى 16-عا كوبەيدى. سونىمەن قاتار 2015 جىلى قوسىمشا پوليپروپيلەن ءجىپ ءوندىرۋ تسەحى ىسكە قوسىلسا, 2023 جىلى ءجىپ ءوندىرىسى ەكى ەسەگە ارتتى. بۇگىندە ءوندىرىس قۋاتى
6 ملن شارشى مەتر كىلەم, 7 500 توننا پوليپروپيلەن ءجىبىن وندىرەتىن دارەجەگە جەتتى. قوسىمشا 2020 جىلدان باستاپ «بال دەكور» اتتى جاڭا زاماناۋي پرينت-كىلەمدەر ءوندىرىسى ىسكە قوسىلدى.
كومپانيا باسشىسى تالعات ىسقاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن كىلەمدەردىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى قىرعىزستان, وزبەكستان, رەسەي مەن تاجىكستان ەلدەرى سانالادى. جالپى, وتاندىق ەكسپورت كورسەتكىشتەرىنىڭ ىشىندە فابريكا كىلەمدەرىنىڭ الاتىن ورنى ۇلكەن. سەبەبى ەلىمىزدە سىرتقى نارىققا كىلەم جانە كىلەم ونىمدەرىن جونەلتۋدە «بال تەكستيل» كومپانياسى العا شىعىپ وتىر.
بيىل كاسىپورىننىڭ قۇرىلعانىنا 10 جىل تولۋىنا وراي جانە شىمكەنتتىڭ رەسپۋبليكالىق قالا مارتەبەسىن يەلەنگەنىنە 5 جىلدىعىنا بايلانىستى «OTANDYQ KILEM FORUMY» اتتى ىسكەرلىك ءىس-شاراسى ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قالا اكىمى مۇرات ايتەنوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى داريا پەرنەشقىزى تاعى دا باسقا وڭىرگە بەلگىلى ازاماتتار ءسوز سويلەپ, وتاندىق ءوندىرىستىڭ ءوسىپ, وركەندەۋىنە وزدەرىنىڭ ىزگى تىلەكتەرىن قوسقان ەدى.
اتالعان ءىس-شارانىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى دە سول – «Made in KZ» برەندىمەن وتاندىق تاۋار ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە پىكىر الماسۋ بولدى. البەتتە, ول ءۇشىن وندىرىسكە قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قاجەت جانە وتاندىق تاۋارلاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا كۇش سالعان ءجون. وسى رەتتە فورۋمنىڭ سپيكەرى رەتىندە ءسوز سويلەگەن كومپانيا باسشىسى توقىما ونەركاسىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر مەن ولاردىڭ شەشۋ جولدارىن اتاپ ءوتتى.
سپيكەردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەڭ ءبىرىنشى, ول – وتاندىق كىلەم نارىعىنىڭ شەتەلدەن كەلگەن يمپورتتىق تاۋار اعىنىنان قورعالماعاندىعى. ماسەلەن, كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ ىشكى نارىعىن ءتۇرلى اكتسيزبەن, كەدەن سالىقتارىمەن جانە باسقا دا بۇعاتتاۋ ادىستەرىن قولدانۋ ارقىلى قورعايدى. ەلىمىزگە دە ىشكى نارىقتى قورعاۋدى مىقتاپ قولعا الاتىن ۋاقىت كەلدى. قازىرگى تاڭدا, وتاندىق كىلەم فابريكالارى وزىمىزدەگى نارىق سۇرانىسىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن, ياعني بار-جوعى 35% قامتاماسىز ەتىپ وتىر. بۇل – تەك قانا كىلەم وندىرىسىندە عانا ەمەس, جالپى جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىن وندىرەتىن باسقا دا كاسىپورىندار ءۇشىن وزەكتى پروبلەما. سوندىقتان ماماننىڭ پىكىرىنشە, ەگەر جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى دامىپ, وسى سالاعا ينۆەستورلار كوپتەپ تارتىلسىن دەسەك, الدىمەن ءوزىمىزدىڭ نارىعىمىزدى قورعاۋدىڭ ءتۇرلى تەتىكتەرىن قولدانا ءبىلۋىمىز كەرەك ەكەن.
ەكىنشى ماسەلە ول – كىلەم وندىرىسىندەگى مامانداردىڭ ازدىعى. ويتكەنى ەلىمىز بۇرىن زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن كىلەم ءوندىرىپ كورمەگەن. سول سەبەپتى دە جۇمىس نارىعىندا كىلەم توقۋدى بىلەتىن, ءوندىرىستى جاقسى تۇسىنەتىن ماماندار نەكەن-ساياق. «بال تەكستيل» فابريكاسى اشىلعالى وسى وزەكتى ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسىپ كەلەدى. بۇل رەتتە كاسىپورىن ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن كوپتەگەن جاستاردى تۇركياعا تاجىريبە الماسۋعا جىبەرىپ وتىرادى. دەگەنمەن قازاقستاندا كىلەم وندىرىسىندە مىقتى تاجىريبەسى بار بىلىكتى ماماندار ءالى دە تاپشى.
ءۇشىنشى ماسەلەگە توقتالعان سپيكەر كىلەم وندىرىسىندە قولدانىلاتىن شيكىزاتتاردىڭ ەلىمىزدە وندىرىلمەيتىنىنە قىنجىلىس ءبىلدىردى. وسى ورايدا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس مۇناي-گاز, حيميا سالاسىندا تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ تەحنولوگياسىن دامىتىپ, سول ارقىلى كىلەم جانە باسقا دا تەكستيل ونىمدەرىنە كەرەكتى شيكىزاتتاردى كوبەيتۋ قاجەت. كومپانيا باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, پرەزيدەنتتىڭ بۇل تاپسىرماسى ىسكە اسقان جاعدايدا عانا كۇندەلىكتى تۇتىناتىن زاتتار شىعاراتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس ويداعىداي داميتىن بولادى.
توقىما ونەركاسىبىندەگى ءتورتىنشى ماسەلە, ول – لوگيستيكالىق پروبلەمالار. ويتكەنى كاسىپكەرلەر تەك شيكىزات ساتىپ العاندا عانا ەمەس, كىلەم ساۋداسىندا دا لوگيستيكالىق قيىنشىلىقتارعا تاپ بولۋدا. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى – ەلىمىزدىڭ تەڭىز جولدارىنان, جالپى كوپ ەلدەرمەن شەكارالىق الىستىعى. قازاقستان اۋماعى وتە ۇلكەن بولعانىمەن, وكىنىشكە قاراي, دامىعان مەملەكەتتەردەن شالعايدا ورنالاسقان. سوندىقتان وسى جايت كىلەم ساۋداسىندا لوگيستيكالىق شىعىندارمەن بىرگە ءونىم قۇنىن بىرتالايعا ءوسىرىپ جىبەرىپ جاتىر.
بەسىنشى ماسەلەنى قوزعاعان سپيكەر, قازىرگى جاستار اراسىنداعى ءوندىرىس ماماندىعىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ تومەندىگىنە توقتالدى. جاسىراتىنى جوق, بۇگىنگى جاس ۇرپاق ستانوكتىڭ الدىندا تۇرىپ وندىرىستە جۇمىس ىستەگەندى ۇناتا بەرمەيدى, كوپشىلىگى ءتىپتى مەنسىنبەيدى دەۋگە بولادى. سول بۇرىنعىداي جاستاردىڭ قىزىعاتىن ماماندىعى زاڭگەر مەن ەكونوميست بولىپ تۇر. كەرىسىنشە, ەلەكتريك, مەحانيك, ديزاينەر, تەحنولوگ, ينجەنەر سىندى ماماندار جۇمىس نارىعىندا ءالى دە از.
سوڭعى التىنشى ماسەلەنى كوتەرگەن بايانداماشى, قازىرگى جوو-لارداعى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ابدەن ەسكىرگەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. توقىما سالاسىندا سوڭعى جىلدارى تەحنولوگيالار وتە جىلدام قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. الايدا وكىنىشكە قاراي, سالاعا قاجەتتى مامانداردى دايىندايتىن وقۋ ورىندارى بۇل تەحنولوگيالارعا ىلەسە الماي وتىر.
وسى ورايدا كومپانيا باسشىسى جوعارى اتالعان التى پروبلەماعا بايلانىستى ولاردىڭ شەشۋ جولدارىن دا كورسەتىپ بەردى.
بىرىنشىسىنە كەلسەك, البەتتە, وتاندىق كىلەم نارىعىن سىرتتان كەلەتىن يمپورتتىق تاۋارلاردان قورعاۋ ماسەلەسىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان يمپورتتىق جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارىنىڭ كەدەندىك سالىعىن نەمەسە تاۋاردىڭ كەدەندىك شارتتى باعاسىن ءوسىرۋ قاجەت. ناقتى مىسالمەن ايتار بولساق, شەتەلدىك كىلەم ونىمدەرىنىڭ شارتتى باعاسىن قازىرگى تومەن دەڭگەيدەن 1 كيلوسىنا 10 اقش دوللارىنا دەيىن كوتەرگەن ءجون. سول ارقىلى وتاندىق كىلەم نارىعىن قورعاي الامىز. بۇل شارا تەك كىلەمگە عانا ەمەس, جالپى سىرتتان كەلەتىن بارلىق تاۋارعا قاتىستى.
ەكىنشى ماسەلەگە توقتالعان سپيكەر, كورشىلەس ەلدەرمەن ءادىل ساۋدا قاعيداتىن ۇستانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ەگەر قانداي دا ەل ءبىزدىڭ تاۋارعا شەكتەۋ شارالارىن قولدانىپ جاتقانىن بايقاساق, وندا ءبىز دە سول ەلدىڭ تاۋارىنا شەكتەۋ ەنگىزۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, باۋىرلاس تۇركيا ەلىنەن كوپتەگەن يمپورتتىق ونىمدەر كەلەدى, الايدا ول ەلگە قاراي ەكسپورتتالاتىن وتاندىق دايىن تاۋارلارعا ۇلكەن كەدەندىك سالىقتار سالىنادى. ياعني حالىقارالىق ساۋدادا ادىلدىك پەن تەڭدىكتىڭ بولۋى ۇلكەن مانگە يە.
ءۇشىنشى ماسەلەدەن شىعار جولدىڭ ءبىرى, ول جالپى وتاندىق ءونىمدى دامىتامىز دەسەك, وندا سول تاۋاردى جارنامالاۋ ماسەلەسىنە كەڭىنەن كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, Coca-Cola سىندى شەتەلدىك الپاۋىت كومپانيالاردا, جارنامالاۋ ارقىلى ءوز برەندىن دامىتۋ ماسەلەسى جۇيەلى جولعا قويىلعان. بۇل كومپانيالار جىلىنا ميللياردتاعان قارجىنى تەك قانا جارنامالاۋعا جۇمسايدى. ارينە, وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن جارناما جاساۋعا كوبىسىنىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. سول سەبەپتى, مەملەكەت تاراپىنان وتاندىق ءونىم جارناماسىنا قولداۋ كورسەتىلسە يگى. مۇنداي شارانىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋعا ىقپالى وراسان زور. ءوز وندىرۋشىلەرىمىزگە جارناما اقىلارىن تولەۋدە جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلسا, وتاندىق برەندتەردى حالىققا جەتكىزۋ, تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋ وڭايعا تۇسەدى. بىزگە وتاندىق ءونىم ۇعىمىن ۇلتتىق يدەولوگيا دەڭگەيىنە كوتەرەتىن ۋاقىت تايادى. سول كەزدە عانا حالىق يمپورتتىق ءونىم ساپالى, وتاندىق تاۋار كەرىسىنشە ساپاسىز دەگەن ۇعىمنان ارىلار ەدى.
ءتورتىنشى ماسەلەدە شىنىمەن دە مەملەكەت تاراپىنان كىلەم وندىرىسىنە قاجەت مامانداردى دايارلاۋعا كوبىرەك كوڭىل بولىنسە, دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى كاسىپكەر. اسىرەسە توقىما سالاسىندا جاستاردى ماماندىققا وقىتۋ جايى ءبىرىنشى كەزەكتە قارالاۋى ءتيىس. ويتكەنى توقىما نارىعىندا ەلىمىز كوپ جاعدايدا ارتتا قالىپ كەلەدى. قاراپايىم عانا مىسال ايتساق, ماسەلەن قازىر بازارعا بارا قالساڭىز, وتاندىق كيىمدەردى تابۋ قيىن. وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركيا, قىتاي سەكىلدى ەلدەردىڭ تاۋارلارى بازار قاتارلارىن جاۋلاپ العان. سوندىقتان توقىما ونەركاسىبىندە قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ ءبىر شەشىمى ءتيىستى مامانداردى دايارلاۋ بولىپ وتىر. وسى رەتتە كاسىپكەر ەگەر مينيسترلىك توقىما ماماندىعىنا بولىنەتىن گرانت كولەمىن كوبەيتسە, جاستاردىڭ دا وسى ماماندىقتى يگەرۋگە قىزىعۋشىلىقتارى ويانار ەدى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
بەسىنشى ماسەلەگە نازار اۋدارعان كومپانيا باسشىسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن ارىلتىپ, تەرەڭ وڭدەۋ ارقىلى دايىن تاۋارلاردى ءوندىرۋ كەرەكتىگىن باياندادى. ارينە, سوڭعى جىلدارى مەملەكەت بۇل پروبلەماعا كوبىرەك كوڭىل بولە باستاعانىن بىلەمىز. دەگەنمەن بۇل باعىتتا شەشىلمەگەن تۇيتكىلدەر ءالى دە بارشىلىق. كاسىپكەر ءوز سوزىندە اتىراۋ وڭىرىندە KPI اتتى وتاندىق پوليپروپيلەن تۇيىرشىكتەرىن وندىرەتىن تۇڭعىش زاۋىتتىڭ ىسكە قوسىلعانىن تاريحي وقيعاعا بالادى. «بال تەكستيل» كومپانياسى بۇگىندە وسى كاسىپورىنمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. ەندىگى جەردە اتىراۋلىق زاۋىتپەن بىرگە فابريكا كىلەم وندىرىسىندە قولدانىلاتىن پوليپروپيلەن تۇيىرشىكتەرىنىڭ ارنايى ماركاسىن شىعارماقشى. البەتتە, «بال تەكستيل» كومپانياسى بۇل ءساتتى اسىعا كۇتتى. سەبەبى وسى كۇنگە دەيىن پوليپروپيلەن تۇيىرشىكتەرىن رەسەيدەن نەمەسە قىتايدان الىپ كەلەتىن. جالپى, كاسىپكەردىڭ ويىنشا, وتاندىق مۇناي-حيميا سالاسىنىڭ كەلەشەگى وتە زور. پوليپروپيلەن شيكىزاتىنان تەك كىلەم توقۋعا قاجەتتى ءجىپ ەمەس, كۇندەلىكتى قولداناتىن تۇرمىستىق تاۋارلاردىڭ سان الۋان ءتۇرىن شىعارۋعا بولادى.
التىنشى ماسەلە جونىندە ءسوز قوزعاعان كومپانيا باسشىسى جاستاردى دۇرىس تاربيەلەۋ – ەل بولاشاعى ءۇشىن وتە كەرەكتى دۇنيە دەگەندى ايتتى. ياعني بالالاردى كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ يماندىلىققا, ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋمەن بىرگە ەڭبەككە دە باۋلىپ ءوسىرۋمىز قاجەت. بۇگىنگى الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ كوپشىلىگى جاستىق شاعىندا ءۇي شارۋاسىنا ءپىسىپ ءوستى. قوعامدىق ەڭبەككە ارالاستى. ولاردىڭ بارلىعى دا جاس كەزدەرىندە ەڭبەك ماماندىقتارىن يگەرۋدى اڭسادى. ال قازىرگى جاستار كەرىسىنشە, ەڭبەك ەتكەندى ونشا قالامايدى. بۇل – شىن مانىندە قوعامنىڭ وتكىر پروبلەماسى. ءتىپتى ونىڭ وزەكتىلىگى ۇلتتىق يدەولوگيا دەڭگەيىنە شىعىپ بارادى. سوندىقتان وسكەلەڭ ۇرپاقتى جاستايىنان ەڭبەككە باۋلۋ قاجەت. كاسىپكەردىڭ پايىمىنشا, اسىرەسە مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ «وندىرىستىك ءتۋريزمدى» قولعا الۋ كەرەك. سونىڭ اياسىندا وقۋشىلارعا كوپتەگەن ءوندىرىس ورىندارىنا ەكسكۋرسيالار ۇيىمداستىرىلىپ تۇرسا جاقسى. سول كەزدە عانا مەكتەپ بىتىرگەن جاس ەڭبەك ماماندىقتارىن تاڭدايتىن بولادى. مەملەكەت باسشى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ەڭبەك ادامى دەگەن ۇعىمدى كوبىرەك ايتادى. كەشەگى وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا دا پرەزيدەنت وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋداردى. سەبەبى ەكونوميكانى وسىرەتىن – ۆيرتۋالدى جەڭىل تابىستار ەمەس, ءوندىرىس پەن ناعىز ەڭبەك كۇشى.
«جوعارى وقۋ ورىندارى وزدەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭارتۋعا كوڭىل بولسە ەكەن. ەگەر ولاردىڭ وعان شامالارى كەلمەسە, ءبىز سەكىلدى فابريكا, كاسىپورىندارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ ارقىلى ماسەلەنى بىرلەسىپ شەشۋگە بولادى. بۇگىندە ءبىزدىڭ كومپانيا شىمكەنتتەگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىمەن كوپتەگەن مەموراندۋمدارعا وتىرىپ, كەلىسىمشارتتار نەگىزىندە ناتيجەلى جۇمىس اتقارۋدا. كەلەشەكتە دە دۋالدى وقىتۋ جۇيەسىمەن مامانداردى دايارلاپ, ءبىلىم مەن تەوريانى ۇشتاستىرۋدىڭ وزىق تاجىريبەسىن جالعاستىرا بەرەتىن بولامىز. سوندا عانا توقىما ءوندىرىسى سالاسىنىڭ ناعىز بىلىكتى دە ساپالى ماماندارىن تاربيەلەپ شىعامىز دەگەن ءۇمىت بار», دەدى تالعات ىسقاقوۆ.
