ءيا, اۋەلدە ءسوز پايدا بولعان دەسەدى. اقپارات باعزى زامانداردان بەرى ادامداردىڭ اسا ماڭىزدى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, تاريحقا كوز سالساق, حاندار مەن تايپا كوسەمدەرى, كورول, كنيازدەر ەجەلدە ءوز مۇراگەرىنىڭ تەك ەكەۋىنە عانا ۇلتتىق قۇپيالاردى ايتىپ وتىرعان. نەگىزىنەن ەڭ قۇندى اقپارات مۇراگەرلىك جولمەن, ياعني جەكە وتىرعاندا بەرىلەتىن. بۇل ءۇردىس عاسىرلار بويى, بالكىم, مىڭداعان جىلدارعا جالعاستى. ءتىپتى ادامدار جازا باستاعاننان كەيىن دە ەستەلىك جازبالار, كىتاپتار از تارالىممەن شىعىپ تۇرعان. تەك كىتاپ باسۋ پايدا بولعان سوڭ, ياعني جاپپاي تارالىم قولعا الىنعاندا اقپارات ۇلكەن قارقىنمەن تارالا باستادى. بۇل كۇللى ادامزات تاريحىنداعى اۋقىمدى تەحنيكالىق توڭكەرىس ەدى. گۋتەنبەرگتىڭ ارقاسىندا الەم وزگەرىپ سالا بەردى.
وسى ساۋاتتىلىق ماسەلەسى ادامزات الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويدى. تىڭ ءبىلىم ىزدەگەن جان ءۇشىن كىتاپ وقۋ ءارى قۇرالعا, ءارى رۋحاني دوسقا اينالدى. ال الەمدى باعىندىرامىن دەگەندەر جاپپاي ساۋاتتىلىقتان پايدا كوردى. ءبىلىمدى حالىق اراسىندا قاجەتتى اقپارات تەز تارالۋى ءۇشىن پايدالانىپ, ساۋاتسىزدىقتى شۇعىل تۇردە جويۋعا تىرىستى. سويتە تۇرا ء«بىلىمدى» حالىقتى ۋىستا ۇستاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
قىش تاقتايشالاردا, كۇمىس توستاعانداردا, جارتاستاردا, پاپيرۋستاردا, پەرگامەنتتەردە ساقتالعان ەجەلگى ماتىندەر ءوز داۋىرىمەن بىرگە كەتتى. گۋتەنبەرگتىڭ كىتاپ باسۋ تەحنولوگياسىن عۇمىرلى قىلعان قاعاز عانا جازۋدى جۇزدەگەن جىلدار بويى ساقتادى. كەيىنگى ەكى-ءۇش ۇرپاقتىڭ ومىرىندە جازۋ مەن اقپاراتتى ساقتايتىن ءتۇرلى دۇنيەلەر ويلاپ تابىلدى. فوتوپلاستينكالار, كينوتاسپالار, فوتوگرافيالار, ماگنيتوفوندار مەن بەينە, كاسسەتالى, ديسكىلى ويناتقىشتار, شەللاكتى, كەيىن ءۆينيلدى گرامپلاستينكالاردىڭ كۇيساندىقتارى… الايدا بۇل تاسىمالداعىشتاردىڭ بارلىعى ۇزاققا بارمادى. ياعني ادامعا قاعاز عانا بەس عاسىردان استام قىزمەت ەتە الادى ەكەن.
ماسكەۋدەن شىعاتىن ءبىر ادەبي گازەتتە اۆتور بىلاي دەپ وقيعاسىن ايتىپتى: «مەنىڭ «سەن حەمينگۋەيدىڭ «مۇحيتتاعى ارالىن» وقىپ پا ەدىڭ؟» دەگەن ساۋالىما دوسىم روماندى كولىكتە وتىرىپ, اۋديونۇسقاسىن تىڭداعانىن ايتقاندا ول مەنىڭ سۇراعىمدى تۇسىنبەگەندەي كورىندى. مۇنداي جاۋاپتان سوڭ, لەۆ تولستويدىڭ «اننا كارەنيناسىن» سۇراسام, ول مايا پليسەتسكايانىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بالەتتى كورگەنىن, وعان وسىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتاتىنىنا سەنىمدىمىن». بىزدە دە تاپ وسى جاعداي. قازاق ەرتەگىلەرىن مۋلتفيلم سياقتى كورگەن بالاعا ءماز بولامىز. ءتۇبى كىتاپ وقيتىندار تەلەديدار كورەتىندەردى باسقارادى. نەگە دەسەڭىز, يت, سيىر, تاۋىق الەمدى كوز الدىندا ءوتىپ جاتقان قوزعالىس ۇستىندەگى سۋرەتتەر تىزبەگى رەتىندە كورەدى ەكەن. كينوتەاتردا ياكي تەلەديدار الدىندا وتىرعان كورەرمەن دە وسى كۇيدى باستان كەشەدى. كلاسسيكالىق ادەبيەتتى اۋديوجازبا فورماتىندا تىڭدايتىندار تۋرالى دا ماسەلە وسىعان سايادى. ەستۋ – بۇل باسقا بەلگى بەرۋ جۇيەسى, ونى كۇللى جانۋارلار الەمى: ايۋ دا, تۇلكى دە, قارعا دا قولدانا الادى. وسىندايدا وقۋدى وتە جاقسى كورگەن گوگول شىعارماسىنىڭ كەيىپكەرى – قۇل چيچيكوۆ ويعا ورالادى. وعان نە وقىسا دا ءبارىبىر ەدى – ول ءماتىننىڭ سۇلۋلىعىنان ەمەس, ادامنىڭ ارىپتەردەن ءسوز, سوزدەردەن ءماندى سويلەم قۇراۋىنان كادىمگىدەي ءلاززات الاتىن. دەمەك, گوگول ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا-اق ادامنىڭ ميى ءبىز ءوز مۇمكىندىگىنشە پايدالانبايتىن اسا قۋاتتى كومپيۋتەر دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. ەگەردە الگى چيچيكوۆ سول قالپىمەن قازىرگى ءبىزدىڭ قوعامدا ءومىر سۇرسە, وقىماستىڭ وقۋىنا ايتار ءتىرى مىسالىمىز بولار ەدى.
ءوز زامانىندا تولستوي اقساقال: «كەلەشەكتە جازۋشىلار ءبىز سياقتى توم-توم شىعارمالار جازباۋى مۇمكىن. ءتىپتى كوركەم نارسەلەرگە بارۋ دا بىرتە-بىرتە تىيىلۋى مۇمكىن. ماقالالىق دۇنيەلەرمەن شەكتەلىپ, سونى ادەبيەت دەپ ەسەپتەپ, سونداي باعىتقا اۋىپ كەتۋى مۇمكىن» دەگەن ەكەن. بۇل پايىمنىڭ ايتىلعانىنا دا, مىنە عاسىردان دا ۇزاق ۋاقىت ءوتىپتى. ءاۋ باستا بۇنى وقىعان جۇرت «قۇداي ساقتاسىنداپ», العاۋسىز كادىك كەلتىرگەنمەن, تولستوي ءتامسىلى الىسقا كەتپەپتى.
دانىشپان تولستوي سوندا قازىرگىدەي تەحنولوگيانىڭ وزا شاپقان زامان بولارىن ءھام ادامزات رۋحاني كەدەيلەنىپ, كىتاپ وقۋدىڭ, تۆورچەستۆونىڭ, ادەبيەتتىڭ ەسكىلىكتىڭ جۇرناعىنا اينالىپ, ارتتا قالارىن ءىشى ءبىلىپ ايتسا كەرەك. توم-توم رومان تۋرالى ءسوز قوزعامايمىز, ويتكەنى قازىر وقىرمان قىسقا اڭگىمەلەردىڭ ءوزىن اۋپىرىممەن وقيدى (بىلايشا ايتقاندا, قازىر وقۋ – ەڭ قيىن جۇمىس). بىراق بۇل جازۋشىلارعا دا سىلتاۋ ەمەس. شىعارماشىلىق قۋات جەتسە, «اننا كارەنيناداي» 800 بەتتىك (مايدا شريفپەن 800 بەت, ال قازىرگى شىعىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ كولەمىنە سالسا, 1000-نىڭ ۇستىنە بارادى) كولەمدى رومان نەگە جازباسقا؟! بالكي, جازىلار...
قوعامدا قانشا جازۋشى بولسا, سونشا وقىرمان قالدى. بۇل بۇگىنگى ادەبيەتتىڭ اۋا رايىنا قاتىستى ايتىلعان ءدال ءسوز. ادامداردىڭ جازۋعا, تۆورچەستۆوعا قىزىعۋى تىپتەن السىرەگەنىن وسىدان بايقايمىز (وقىرماننىڭ ازايۋى الەمدە دە وزەكتى ماسەلەگە اينالسا دا, باتىسپەن سالىستىرعاندا, قازاق ادەبيەتىندە شىعارماشىلىق جەتىستىكتەر الدەقايدا از). ماسەلەن, قازىر بىزگە كىتاپ وقىعاننىڭ ءبارى سۇلۋ ءھام قادىرلى. كىتاپ و باستان مادەنيەتتىڭ باستاۋى سانالعاندىقتان, كىتاپ وقۋ – مادەنيەتتىڭ بەلگىسى. ءيا, كىتاپ وقىعان ادام ارقاشان مادەنيەتتى. حالىقتىڭ كوپ بولىگى وقۋدان الىستاپ, كەنەتتەن بىرەۋ رومان وقىپ وتىرعان زامانداسىن كورە قالسا, ىشتەي تاڭعالاتىن دارەجەگە جەتكەندىكتەن, بۇگىندە وقۋ – سيرەك كەزدەسەتىن قاسيەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى (مۇنداعى حالىق دەگەنىمىز – گازەت-جۋرنالدا ىستەيتىن ءسىز بەن ءبىز, ياكي ادەبي ورتاداعى اعايىن ەمەس, جازۋعا مۇلدە قاتىسى جوق, باسقا سالالارداعى قالالىق ءھام اۋىلدىق جۇرت). ەندى قاراپايىم كىتاپ وقۋدىڭ احۋالى وسىنداي بولعاندا كوركەم ادەبيەتتىڭ اۋ-جايىن باعامداي بەرىڭىز. تولستوي اقساقال ءبىزدىڭ بۇل ءحالىمىزدى دە تاپ باسىپ تانىپ ايتىپتى. بۇدان بولەك پۋبليتسيستىك سارىنى باسىم جازبالاردىڭ كوركەم ادەبيەتكە تاڭىلىپ جۇرگەنى ءھام بۇل ءۇردىستىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى تاعى بار.
