ء ىز كەسۋ
1868 جىلعى پاتشالىق بيلىك جۇرگىزگەن اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە تورعاي وبلىسى ورتا جانە شىعىس وردا دەپ اتالعان ولكەلەردىڭ تەرريتورياسىنان جاساقتالىپ, ونى ەلەك (كەيىن اقتوبە), ىرعىز, تورعاي, نيكولاەۆسك (كەيىن قوستاناي) دەپ اتالعان ءتورت ۋەزگە بولەدى. سولاردىڭ ىشىندە ۇشەۋىنىڭ – ەلەك, ىرعىز, تورعاي ۋەزدەرىنىڭ جالپى اتاۋى جانە ونى باسقاراتىن ورتالىقتارى دا سول وڭىردەگى وزەن-سۋعا قاتىستى اتالىپ, تەك قانا نيكولاەۆسك (بۇرىنعى شىعىس وردا) ۋەزى ايات وزەنىنىڭ توبىلعا قۇيار ساعاسىنان جوعارعى اعىسىنا قاراي 65 ۆەرست قاشىقتىقتا ورنالاسقان ورىس-كازاكتاردىڭ نيكولاەۆسك ستانيتسياسىنىڭ اتىمەن اتالىپ, ورتالىعى سوندا ورنالاسادى. بىراق ول پوشتا جولىنان 100 ۆەرست شاماسىندا قاشىقتىقتا جانە ءوڭىر تەرريتورياسىنىڭ ءبىر قيىرىندا ورنالاسقاندىقتان, اكىمشىلىك جۇمىستاردى جۇرگىزۋ قيىنعا سوعىپ, ۋەزد ورتالىعى جىل تولماي ترويتسك قالاسىنا كوشىرىلەدى. دەگەنمەن دە, اسكەري گەنەرال-گۋبەرناتور ن.كرىجانوۆسكي باسقارعان وبلىس اكىمشىلىگى نيكولاەۆسك ۋەزىنىڭ ورتالىعىن قازاق دالاسىنا ورنالاستىرۋ ماقساتىندا 1869 جىلى توبىل وزەنىنىڭ ورتا اعىسىنداعى «ورداباي» دەگەن جەردى بولاشاق قالا ورنى ەتىپ بەلگىلەيدى.
1879 جىلى, ياعني بولعان وقيعادان 10 جىل وتكەن سوڭ تورعاي وبلىسىنىڭ اسكەري گەنەرال-گۋبەرناتورى ا.پ.كونستانتينوۆيچ نيكولاەۆسك ۋەزىنىڭ ورتالىعى بولادى دەپ بەلگىلەنگەن «وردابايدى» جاراتپاي, جاڭا جەر ىزدەپ, توبىلدىڭ تومەنگى جاعىنداعى 8 ۆەرست جەردەن قازىرگى قوستاناي قالاسىنىڭ ورنىن بەلگىلەيدى. وسى كەزەڭنەن باستاپ قوستاناي ءتوپونيمى تۋرالى العاشقى جازبا دەرەكتەر پايدا بولا باستايدى.
1879 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا وبلىس باسشىسى بولاشاقتاعى قالانىڭ ورنىن بىلايشا ايقىندايدى: «پلوششاد, وگرانيچەننايا س سەۆەرا وۆراگوم پروتيۆ برودا كۋستاناي-ۋتكۋل, س يۋگا لوششينويۋ ابيل-ساي, س ۆوستوكا ر.توبولوم ... بۋدەت سوۆەرشەننو دوستاچنويا دليا سوبستۆەننوگو گورودسكوگو پوسەلەنيا». اتالعان جازبا دەرەكتە زەرتتەۋشىلەردىڭ زەيىنىنەن مۇلدەم تىس قالىپ كەلگەن ماڭىزدى ماعلۇمات بار. ول ماعلۇمات – «كۋستاناي-ۋتكۋل» اتتى توپونيم. ورىسشا دىبىستالعان اتاۋدىڭ قازاقشاسى – «قوستاناي وتكەلى». جالپاق ۇعىممەن ايتقاندا, توبىل وزەنىنەن قوستانايعا وتەتىن وتكەل. 1898 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن قوستاناي ۋەزىنە ەكسپەديتسيا جاساعان ف.ششەربينا قالانىڭ وتكەل جانىندا پايدا بولعانىن تىلگە تيەك ەتەدى: «ۆ نەيزۆەستنوم دو توگو مەستە, پروستو ۋ برودا ر.توبول, ۆوزنيك ي, چيستو س امەريكانسكويۋ بىستروتويۋ, ۆىروس گورود كۋستاناي 12-تي تىسياچنىم ناسەلەنيەم».
وكىنىشكە قاراي, جازبا دەرەكتەردە (ارينە, ورىس تىلىندەگى) اتالعان اتاۋداعى «وتكەل» سىڭارى ۇمىتىلىپ, «قوستاناي» اتاۋى جەكە-دارا قالادى. وسىلايشا, قوستاناي اتاۋىن لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جىڭىشكە ءجىپتىڭ ۇشى ءۇزىلىپ, ءىز جوعالىپ, ءارتۇرلى اپسانالىق مازمۇندار ورىن الا باستايدى. ءسويتىپ, 1904 جىلعى جازبا دەرەكتە, ياعني قالا ىرگەسىنىڭ قالانعانىنا 25 جىل ۋاقىت وتكەندە «وتكەل» دەگەن ۇعىم مۇلدەم حالىق جادىنان ۇمىتىلىپ, ول «قوستاناي ەسىمدى قازاق كەمپىرىنىڭ جالعىز مولاسىنا» اينالادى. كەڭەس ءداۋىرىنىڭ 60-80-جىلدارى «جالعىز مولانى» تانا (تاناي) ەسىمدى قوس قىزدىڭ بەيىتى تۋرالى ءاپسانا ىعىستىرادى. ال تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى قوستاناي ءتوپونيمى الدىمەن باتىر ەسىمى, ودان سوڭ رۋ-تايپا اتاۋلارىنان پايدا بولدى دەگەن مازمۇن-پايىمدار قوسىلادى.
قوس وزەن
«قوستاناي» اتاۋىن زەرتتەۋدەگى باستى ولقىلىق – ونى لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان زەرتتەۋدىڭ جوقتىعى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, قوستاناي – ءۇش ءتۇبىر سوزدەن بىرىككەن اتاۋ. ولار: قوس+تان+اي. بىرىككەن سوزدەردەگى ەكى ءتۇبىر – «قوس» پەن «اي»-دىڭ ماعىناسى ابدەن ايقىن. «قوس» ءاۋ باستان تۇسىنىكتى ۇعىم: ەكى دەگەن ماعىنا بەرەدى. ال «اي», كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ايتىپ جۇرگەندەي, جۇرناق ەمەس, كونە تۇركى تىلىندە «وزەن» دەگەن ماعىنا بەرەتىن ءتۇبىر ءسوز.
«اي» تۇبىرىمەن كەلەتىن وزەن اتاۋلارى قازاق ەلى مەن ۋكراينانىڭ دالالىق ولكەلەرىندەگى وزەن-كولدەر اتاۋلارىندا تۇراقتى كەزدەسەدى, ءتىپتى شىعىس ەۋروپاعا دەيىن بارادى. الدىمەن الىسقا ۇزاماي, اڭگىمە ارقاۋى بولىپ وتىرعان قوستاناي ماڭىنا كوز سالايىق: كورشىلەس باشقۇرتستاندا ءۇبا (ۇبە) (قاراڭىز: «ارقادا ءبىر وزەندى دەر وباعان». «Egemen Qazaqstan» گازەتى, 07.06.2023 ج.) وزەنىنە قۇياتىن, ۇزىندىعى 550 شاقىرىمدىق «اي» دەگەن وزەن بار. رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكتەسەتىن ورىنبور ايماعىندا «ايدارلى» وزەنى كەزدەسەدى. ال توبىل وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى بولىپ سانالاتىن «ايات» (قازاقتىڭ «سۋات» دەگەن سوزىمەن سالىستىرىڭىز) اتتى وزەن كوپشىلىككە بەلگىلى. قوستاناي مەن اقتوبە وبلىستارىنىڭ شەكاراسىندا «ايكە» كولى ورىن تەپكەن. قوستاناي – امانقاراعاي تاسجولىندا «ايسارى» اتتى كول كەزدەسەدى.
قازاق دالاسىنىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن دە «اي» تۇبىرىمەن كەزدەسەتىن وزەندەر قاتارى وتە كوپ. ايتالىق, شىعىستان «اياگوز», «ايعىز», «ايلى», «ايراندى», وڭتۇستىكتەن «ايپارا», «ايقىش», «ايكول», «ايناكول» وزەندەرىن اتاپ وتۋگە بولادى. ال قازاق دالاسىنان ەۋروپالىق باتىسقا اۋىسساق, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان مايدانگەر اقىن ج. سايىننىڭ جىرىنا ارقاۋ بولعان ۋكرايناداعى «ايدار» وزەنىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى.
«اي» ءتۇبىرىنىڭ سۋ ۇعىمىنا قاتىسى باسقا دا لەكسيكالىق بىرلىكتەردە ساقتالعان. ايتالىق, قازىرگى قازاق تىلىندەگى «ايدىن» ءسوزى سۋ كونگنيتيۆىنە قاتىستى. سونداي-اق قازاق پەن قىرعىز جۇرتى سۋ جانە سۇيىق زاتتاردى قۇياتىن ىدىستى اي+اق دەپ اتايدى. سۇتتەن جاسالعان اق ءتۇستى سۋسىننىڭ اتاۋى – اي+ران. اتالعان مىسالدار «اي» ءتۇبىرىنىڭ ءسوز باسىنداعى پوزيتسياسىنا قاتىستى. ال ءسوز سوڭىنداعى پوزيتسياعا كەلەتىن بولساق, وعان مىسالدار وتە كوپ جانە ول ءبىزدى كارى قۇرلىق ەۋروپاعا دەيىن اپارادى. دەمەك ءۇش تۇبىردەن قۇرالعان قوستاناي اتاۋىنىڭ ەكى ءتۇبىرىنىڭ (قوس+اي) ماعىناسىندا «قوس وزەن» دەن ۇعىم بار.
قوستاناي: ءدوڭ (دون) – دونگۋز – دۋناي
قوستاناي توپونيمىندە ءۇشىنشى ءتۇبىردىڭ, ياعني «تان»-نىڭ ماعىناسى تۇسىنىكسىز. بۇل ءتۇبىر, بىزدىڭشە, ء«دوڭ» ءسوزىنىڭ سىرتقى دىبىستىق قاۋىزىنىڭ وزگەرگەن ءتۇرى. ونى وزگەرتىپ تۇرعان – قوس بۇيىرىنەن قاتاڭ «ق, س» دىبىستارىمەن قورشالعان «قوس» دەگەن ءتۇبىر ءسوز قۇراعان جۋان داۋىستى بۋىن. سول بۋىننىڭ تۇركى تىلدەرىندەگى سينگورمونيزم (دىبىستىق, بۋىندىق ۇندەستىك) زاڭىنا باعىنعان تەگەۋرىندى «تەپكىسىنەن» ەكىنشى تۇبىردەگى جىڭىشكە بۋىن ء«دوڭ» ءتۇبىرى وزگەرىپ, جۋان «تان»-عا اينالعان. جىڭىشكە ءتۇبىر جۋانعا اينالعادا, ۇندەستىك زاڭىنا سايكەس دىبىستىق اۋەزىن وزگەرتىپ, جاسىرىنىپ, بۇركەمەلەنىپ قالعان.
ەگەر ۇندەستىك زاڭىنا سۇيەنە وتىرىپ, سول بىرىككەن ءۇش ءتۇبىر ءسوزدى ءوز ماعىناسىمەن باستاپقى قالپىنا كەلتىرەتىن بولساق, قازىرگى «قوستاناي» اتاۋى جىڭىشكە بۋىندا «كۋش+دوڭ+اي» بولىپ شىعادى. جىڭىشكە بۋىندى «كۋش» ءتۇبىرى – جۋان بۋىنمەن كەزدەسەتىن «قوس» پەن «قۇش»-تىڭ سىڭارى. اتالعان ءتۇبىردى ساقتاپ قالعان اتاقتى گيدرونيمنىڭ ءبىرى – كۋش+مۋرۋن (جۋان بۋىندا قۇش+مۇرۇن). بۇل «قوستۇبەك» دەگەن ماعىنا بەرەدى (قاراڭىز: «قازىنالى قۇسمۇرىن قۇپياسى». «Egemen Qazaqstan» گازەتى,
08.10.2020 ج.).
ايتپاقشى, قوستاناي العاش قۇرىلعان كەزەڭدە قالاعا پەرەسەلەندەر ىسىمەن ساپارلاپ كەلگەن ۆ.دەدلوۆ دەگەن جازۋشى قالانى «كۋستوناي» دەپ اتاعان. مۇنى جىڭىشكە بۋىنداعى «كۋشدوڭاي»-دىڭ دىبىستالۋىنا جاقىن ۇلگى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. قوستاناي اتاۋىنىڭ ورىس تىلىندە و باستان «كۋس» دەپ باستالىپ دىبىستالۋىنا دا جىڭىشكە ءتۇبىر اسەر ەتكەن دەپ بولجايمىز.
سوزدەر بىرىككەندە جۋان بۋىن «تان»-عا وزگەرىپ كەتكەن ء«دوڭ» ءتۇبىرى – تىلىمىزدەگى «قىر, بيىك, بەل» دەگەن سوزدەردىڭ ءسينونيمى. قىردان ويعا قاراي اققان كەيبىر وزەندەر تۇركى تىلدەرىندە ء«دوڭ» دەپ اتالادى. بۇعان مىسالدى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنان باستاپ سوناۋ ەۋروپاعا دەيىن سانامالاپ, ساتىلاپ كورسەتۋگە بولادى. ايتالىق, جەتىسۋ وبلىسىندا «دوڭبۇلاق», اقتوبە وبلىسىنداعى حرومتاۋ جانىندا ء«دوڭ», قوبدا اۋدانىندا «دوڭگىرلىك» (دۋنگۋرلۋك) اتتى شاعىن وزەندەر بار. اقتوبەدەن باتىسقا قاراي ءسال اتتاساق, قازىرگى ورىنبور ولكەسىندە «دوڭگۇز» (دونگۋز) وزەنىنە جولىعامىز. ودان ءارى جونەلسەك, ازوۆ تەڭىزىنە قۇياتىن «دوڭگە» (دونعا) كەزىگەمىز. «دوڭنەن» شىعىس ەۋروپاعا جول تارتساق, ء«دوڭ+اي» (دۋناي) وزەنىنە ات باسىن تىرەيمىز. مىنە, وسى ارادا «قىرداعى وزەن» دەگەن ماعىنانى بىرىككەن تۇبىردە ساقتاپ قالعان ءسوز شىعادى. ول وسى – ءدوڭاي, ياعني قازىرگى دۋناي.
جوعارىدا ءبىز وزەن ماعىناسىنداعى «اي» ءتۇبىرىنىڭ ءسوزدىڭ سوڭعى بۋىنىنداعى پوزيتسياسىنا كەزدەسەتىن كورىنىستەرىنە مىسالدار كەلتىرەمىز دەپ ۋادە بەرگەن ەدىك. وي جەلىسى حۋنگارياداعى دۋناي وزەنىنە كەلگەن تۇستا قازاق دالاسىنداعى وزەن-كول اتاۋلارىنان «اي» ءتۇبىرىنىڭ ءسوزدىڭ سوڭعى بۋىنىندا كەزدەسەتىنىنە بىرنەشە مىسال كەلتىرەيىك. ايتالىق, تورع+اي, توقان+اي (تورعاي ءوڭىرى), ماعىن+اي, قوقا+اي, قوجا+اي, سۋن+اي, سىرت+اي (بۇرىنعى قوستاناي ۋەزى), شوق+اي (قاراعاندى وبل.), تولاعاي, توپاي (شىعىس قازاقستان وبل.), اق+اي (اقتوبە, قىزىلوردا وبل.) ت.ب.
القيسسا, ۇلى دالانىڭ ء«دوڭاي» گيدرونيمى كارى قۇرلىققا عۇندار ارقىلى بارعان دەپ باعامدايمىز. ارينە, دۋناي وزەنىنىڭ اتاۋى بۇگىنگى ماجارلارعا مۇلدەم باسقا ماعىنا بەرەتىنىنە كۇمان جوق. سەبەبى ەۋروپاعا تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭگەن عۇنداردىڭ داڭقى ءبىر مەملەكەتتىڭ اتاۋىنا ورنىعىپ, ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ قۇر قاڭتارىلعان قاڭقاسى قالىپ, ءزاۋ-زاتى مۇلدەم وزگەرىپ كەتتى. عۇنداردى ۇلى دالامەن بايلانىستىرىپ تۇرعان جالعىز بەلگى – ۆەنگر تىلىندىگى از-ماز تۇركى سوزدەرى. ەندى سولاردىڭ قاتارىنا ەندى «دۋناي» گيدرونيمىن جاتقىزۋعا بولادى دەپ سانايمىز. باسقاشا ايتساق, ەۋروپاداعى اتاقتى وزەن اتاۋىنىڭ سىرىن تانۋعا قازاقستانداعى «قوستاناي» ءتوپونيمى جول باستاپ تۇر. بۇل – قاي نارسەنىڭ بولسىن ءتۇپ باستاۋى ءبىرجولاتا جوعالىپ كەتپەيتىنىنە ناقتى مىسال.
تالداعان مىسالدار مەن ودان تۋىنداعان زەيىن-زەردەگە سۇيەنە كەلە, ءبىز, كەم دەگەندە, عۇندار داۋىرىنەن ساقتالىپ جەتكەن «قوستاناي» ءتوپونيمى «قىرداعى قوس وزەن» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى دەپ ەسەپتەيمىز. قوس وزەنىمىز – ايات پەن وي ء(ۇي). بۇلار قىردان – ورال تاۋىنىڭ سىلەمدەرىنەن باستاۋ الىپ, ەڭىستەگى توبىل وزەنىنە ءبىرى باتىستان, ەكىنشىسى سولتۇستىكتەن قۇيادى. سول ارالىقتاعى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى ءوڭىر, بىزدىڭشە, قوس+دوڭ+اي (قوستاناي) دەپ اتالعان.
وڭىرگە وتەر وتكەل
«قىرداعى قوس وزەن» وڭىرىنە توبىل وزەنىنەن وتەر تابيعي كوپىر – «قوستاناي وتكەلى». مۇنداعى باستى تىرەك ءسوز – قوستاناي, وتكەل – ونىڭ مەنشىگى, تىلدىك تەرمينمەن ايتقاندا, ماتاسا بايلانىسقان ءسوز تىركەسى. قالانىڭ ىرگەتاسى قالانعان ۋاقىتتا «قوستاناي» اتتى كەڭ ولكەگە وتەتىن وتكەلدىڭ اتاۋىن ورىس ءتىلدى وبلىس اكىمشىلىگى دىبىستالۋى قيىن قوسالقى «وتكەل» سىڭارىن قولدانىستان تىسقارى قالدىرادى. وسىلايشا, وبلىس تەرريتورياسى جاساقتالعاندا «نيكولاەۆسك» دەپ اتالىپ كەلگەن ۋەزدىڭ اتاۋىن اكىمشىلىك 1895 جىلدان باستاپ قازاققا ەرتەدەن تانىمال ءارى جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنىڭ قولدانىسىنداعى «قوستاناي» توپونيمىنە وزگەرتەدى. بۇل تورعاي ءوڭىرىنىڭ ورتالىعى – تورعاي, ىرعىزدىڭ ورتالىعى – ىرعىز, ەلەكتىڭ ورتالىعى ەلەك قالاسى بولىپ بەكىتىلگەن مىسالدارعا ءتان كورىنىس.
سولتۇستىكتەگى ماۋرەناحر
قازاق دالاسىنداعى ءدوڭ, ايعىز, ايات, ورىنبور ولكەسىندەگى دونگۋز, اي, ايدارلى, ۋكرايناداعى دون, ايدار, ەۋروپاداعى دۋناي اتاۋلارىمەن تۇبىرلەس, تامىرلاس بولىپ كەلەتىن قوستاناي ءتوپونيمى – تۇركىلىك كەڭىستىكتەگى تاريحي اتاۋ. الەمدەگى وركەنيەتتەردىڭ ورلەۋىنە تيگر مەن ەفرات (مەسوپوتاميا), ءامۋداريا مەن سىرداريا (ماۋرەناحر) سىندى قوس وزەندەر وركەنيەتى ەلەۋلى اسەرىن تيگىزگەنىن ەسكەرسەك, قىر جاقتان ورال تاۋلارىنىڭ سىلەمدەرى, وي جاقتان توبىل وزەنىنىڭ ارناسىمەن قورشالعان ايات پەن ءۇي وزەندەرىنىڭ ارالىعى – كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان تۇركى تايپالارى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ولكە بولعانى ءسوزسىز. قازاق دالاسىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى سىرداريا مەن ءامۋداريا اراسىن ورتا عاسىرلىق تۇرىكتەر پارسىنىڭ «ماۋرەناحر» دەگەن ءسوزىن «قوس وزەن اراسى» دەگەن ماعىنا سىيدىرادى. بۇل ماعىنا سولتۇستىكتەگى «قوستاناي» توپونيمىندە ورىن العان.
تۇيىندەي كەلگەندە, ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان زەردە-زەيىن بەزبەنىنە سالعان اتالعان مىسالدار ادامزات بالاسىنىڭ ساناسىندا ەرتەدەن قالىپتاسقان كەيبىر ۇعىمنىڭ ۇزاق ساقتالاتىنىن, بىراق ولار تىلدىك قۇبىلىس اسەرىنەن ءىزىن جاسىرىپ, كومەسكىلەنەتىنىن بايقاتادى. عىلىمنىڭ ءمانى سونى اشا بىلۋدە دەپ سانايمىز.
الماسبەك ابسادىق,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «كۇلتەگىن» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
