دەلەگاتسيانى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا باسقاردى. جيىنعا سونداي-اق دەپۋتاتتار, ساراپشىلار, قوعامدىق بەلسەندىلەر, زاڭگەرلەر, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ وكىلدەرى, ءوڭىر تۇرعىندارى قاتىستى.
جيىندى اشقان ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا, سونداي-اق ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى جانە تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ باعىتىنداعى نورمالارىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.
«جاڭا كونستيتۋتسيادا ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتۋ مەن تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ ماسەلەلەرى دە ناقتى كورسەتىلگەن. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ساقتاۋعا جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردى بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام. جوبا اياسىندا ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە يننوۆاتسيا سالالارىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قازىرگى زاماندا ادام كاپيتالى – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ باستى فاكتورى. مىقتى مەملەكەتتىڭ تىرەگى – پروگرەسسيۆتى ويلايتىن ۇلت, دامىعان مادەنيەت جانە جوعارى ينتەللەكتۋالدىق پوتەنتسيال», دەدى ول.
سونىمەن قاتار, ايدا بالاەۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى نەگىزگى دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى, سونىڭ ىشىندە ءسوز بوستاندىعىن كەپىلدەندىرۋدى, ازاماتتاردىڭ ابىرويى, قادىر-قاسيەتى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءسوز بوستاندىعىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى. ۇسىنىلعان نورمالار ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋگە ەمەس, ءار ادامنىڭ ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىن, جەكە ءومىرىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ەڭ باستىسى نەگىزگى پرينتسيپ وزگەرمەيدى: كونستيتۋتسيا تسەنزۋراعا تىيىم سالىپ, ءسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. ءسوز بوستاندىعى تەك جۋرناليستيكانى دامىتۋ تۇرعىسىنان قاراستىرىلماۋى كەرەك. قازىرگى اشىق قوعامدا اركىم ءوز پىكىرىن ەركىن بىلدىرە الادى, بىراق بۇل قۇقىق جاۋاپكەرشىلىكتى دە تالاپ ەتەدى. ءار ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ بولۋى – تابيعي قۇبىلىس. دەگەنمەن, سىن قانداي بولسا دا, حالىقتى قورلايتىن نەمەسە ونىڭ بولاشاعىنا كۇمان كەلتىرەتىن تۇجىرىمدار جاساۋعا بولمايدى. قازاق حالقى عاسىرلار بويى كوپتەگەن تاريحي سىناقتاردان ءوتىپ, ءتىلىن, مادەنيەتىن جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاپ قالدى. ەڭ باستىسى, پرەزيدەنت ايتقانداي, تاۋەلسىزدىك – ەڭ جوعارى قۇندىلىق. ول بىزگە كەزدەيسوق كەلمەدى, بۇل اتا-بابالارىمىزدىڭ كۇرەسى مەن كوپتەگەن ۇرپاقتاردىڭ ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان ونىڭ قۇندىلىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەڭ ماڭىزدىسى قوعامدى بىرىكتىرەتىن, ۇلتتىق بىرلىگىمىزدى ساقتايتىن وي-پىكىرلەردى ءبىلدىرۋ كەرەك», دەدى ا. بالاەۆا.
سونداي-اق ول جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قوعامنىڭ تالقىلاۋى ەلدەگى ساياسي مادەنيەتتىڭ جانە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ وسكەنىن كورسەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ول ۇسىنعان وزگەرىستەر ءادىل مەملەكەتتىك قۇرىلىم پرينتسيپتەرىن نىعايتۋعا, بيلىك ينستيتۋتتارىنا سەنىمدىلىكتى ارتتىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن ايتتى.
«قازىر جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا قوعامدا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. بۇل تابيعي قۇبىلىس. ازاماتتار نەگىزگى زاڭنىڭ ءار بابىن مۇقيات زەرتتەپ, ونىڭ مازمۇنىن جانە بولاشاقتاعى ىقپالىن تالقىلاۋى ساياسي مادەنيەتتىڭ وسكەنىن جانە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتەدى. كەيبىر ازاماتتار ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى كۇشەيتۋ دەپ باعالايدى. بىراق مۇنداي تۇجىرىمدارعا نەگىز جوق. جاڭا كونستيتۋتسيادا, كەرىسىنشە, پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرىنە بەلگىلى شەكتەۋلەر ەنگىزىلەدى. ماسەلەن, پرەزيدەنت جەتى جىلعا جانە ءبىر مەرزىمگە سايلانادى, جاقىن تۋىستارى جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە تاعايىندالا المايدى. شىندىعىندا, مەملەكەت باسشىسىنا سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەل قاجەت ەمەس. كەرىسىنشە, قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي كەزەڭدە ەلگە مەملەكەت تىنىشتىعى مەن تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتە بىلەتىن جانە ەل مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قوياتىن كاسىم-جومارت توقاەۆ سياقتى پرەزيدەنت كەرەك», دەدى ايدا بالاەۆا.
سونداي-اق كەزدەسۋدە ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول التاي, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, زاڭگەر سەرىك اقىلباي, ءبىلىم سالاسىنىڭ وكىلى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ابىلعازى قۇسايىنوۆ ءسوز سويلەدى. سپيكەرلەر ءوز سوزدەرىندە ۇسىنىلعان وزگەرىستەر قوعام كەلىسىمىن جانە تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك جاسايتىنىن, ازاماتتاردىڭ قوعامدىق جانە ساياسي ومىرگە قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
كونستيتۋتسياداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك قاعيداسى قالاي قالىپتاسقان؟
ۇلىتاۋ وبلىسى انالار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى گۇلبانۋ سەيتجانوۆا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى وتباسى قۇندىلىقتارىن, ەتنيكالىق كەلىسىمدى جانە قوعامدىق ديالوگتى نىعايتاتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول وڭىردەگى ەتنوكۇردەلى بىرلەستىكتەر مەن انالار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا بەلسەندى قاتىسىپ, الداعى رەفەرەندۋمدى قولدايتىنىن مالىمدەدى.
كەزدەسۋدە قاتىسۋشىلار جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قوعام ءۇشىن تەك قۇقىقتىق قۇجات ەمەس, سونىمەن قاتار تاريحي ساباقتاستىقتى, تاۋەلسىزدىكتى, ەل بىرلىگىن جانە ادام كاپيتالىن دامىتۋ باسىمدىلىعىن بەكىتەتىن قۇندى باعدار ەكەنىن ايتتى.
«مەن 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا پرەامبۋلالارى مەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن سالىستىردىم. مەنىڭ ويىمشا, جاڭا ماتىندە تاريحي ساباقتاستىق, مەملەكەتتىڭ ۋنيتارلىق سيپاتى, اۋماقتىق تۇتاستىق, بىرلىك پەن كەلىسىم ماسەلەلەرى وتە ناقتى جانە ايقىن كورسەتىلگەن. اسىرەسە, پرەامبۋلادا مادەنيەت, ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيالار دامۋ باعدارلارى رەتىندە ايقىن بەلگىلەنگەن. مەنىڭ ويىمشا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن رەفەرەندۋمدا قولداۋ قازاقستاننىڭ العا جىلجۋى مەن ەلدىڭ بولاشاعىن نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسىمىز بولماق», دەدى جەزقازعان تۇرعىنى عازيز ەشتاناەۆ.
جيىن سوڭىندا كواليتسيا وكىلدەرى تۇرعىنداردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ, 15 ناۋرىزداعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋدىڭ ماڭىزىن تاعى ءبىر ەسكە سالدى.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى سوت تاۋەلسىزدىگى مەن قۇقىق ۇستەمدىگىن كۇشەيتەدى
