بالا ءوزىنىڭ فيزيكالىق جانە اقىل-ويىنىڭ تولىق جەتىلمەۋىنە بايلانىستى تۋعانعا دەيىن دە, تۋعاننان كەيىن دە ارنايى قورعاۋ مەن قامقورلىققا مۇقتاج. ءار بالاعا ەڭ قاۋىپسىز ورىن – ونىڭ ءۇيى, وتباسى. سەبەبى, ۇيىندە ءوزىن جاقسى كورەتىن, وزىنە قامقور بولاتىن, قورعايتىن ادامدار تۇرادى دەپ ويلايدى. وكىنىشكە قاراي, بالالار ءوز ۇيىندە قامقورلىقتى تولىققاندى سەزە الماي, كەرىسىنشە ءجابىر كورۋى ءجيى بولىپ تۇرادى.
يۋنيسەف ساۋالنامالارىنا زەر سالساق, قازاقستانداعى ەرەسەكتەردىڭ 46%-ى فيزيكالىق جازانى تاربيەلەۋدىڭ قولايلى ءادىسى جانە ءتارتىپ ءۇشىن قاجەت دەپ سانايدى ەكەن. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, ەرەسەكتەردىڭ كوبى تارتىپكە سالۋدى كۇش قولدانۋ دەپ تۇسىنەدى جانە اتا-انالار مەن بالالاردىڭ كوبى زورلىق–زومبىلىق دەگەندى كۇش كورسەتۋ دەپ قانا تۇسىنەدى ەكەن. الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلار عانا ەمەس, سىرتتاي قاراعاندا ونەگەلى كورىنەتىن وتباسىلاردا دا ۇرىپ تاربيەلەيتىن اتا-انالار بار. مۇنداي اتا-انالاردىڭ وزدەرى بالا كەزىندە سولاي تاربيەلەنگەن نەمەسە ودان باسقا تاربيە مودەلىن كورمەگەن, ولار بالالارىنىڭ تىلازارلىعىن قالامايدى, كوپ شارشايدى جانە ولاردى ۇرىپ تىنىشتاندىرعاندى وڭاي كورەدى. ادەتتە, مۇنداي اتا-انالار ۇرىپ-سوعۋدىڭ جاعىمسىز سالدارى بولاتىنىن بىلە بەرمەيدى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بالاعا كۇش قولدانۋدىڭ كەلەسى سەبەپتەرى بار:
- بالانىڭ ءتارتىبىن وزگەرتۋگە تىرىسۋ;
- باسىپ تاستاۋ ارقىلى پسيحولوگيالىق ىقپالعا يە بولۋ;
- بىرەۋگە قىسىم كورسەتۋدى ۇناتاتىن ادام قاتىگەزدىك ارقىلى قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەيدى.
يۋنيسەف پەن قازاقستان اراسىنداعى بىرىككەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە سايكەس, ەلىمىزدە 14 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ ءاربىر ەكىنشىسى وتباسىدا نە بولماسا بالاباقشادا ءزابىر كورەدى, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ۇشتەن ەكىسى قاتارلاستارىنان نەمەسە مەكتەپ مۇعالىمدەرىنەن كەمسىتۋگە ياكي زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايتىنى انىقتالعان. نەگىزىنەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەڭ كوپ كورسەتكىشى بالالار ءۇيى مەن ارنايى ينتەرنات مەكەمەلەرىندە كەزدەسەتىنى بايقالعان.
بالالاردى فيزيكالىق جانە پسيحولوگيالىق جابىرلەۋدىڭ زيانى زور. قورقۋ, ۇيات جانە وتباسىلىق جانجالدارعا تاۋەلدىلىك سالدارىنان جابىرلەنۋشىلەر قانشا قىلمىستى جاسىرىپ جاتقانى بەيمالىم, بالالارعا قارسى جاسالعان كوپتەگەن قىلمىستار انىقتالماي جانە تىركەلمەي قالادى. ءجابىر كورۋ تۋرالى ايتپاۋدىڭ ءبىر سەبەبى - الەۋمەتتىك مىنەز-ق ۇلىق بولسا, ەكىنشى سەبەبى - حالىقتىڭ زاڭ تۇرعىسىنان ساۋاتسىزدىعى, بالالاردىڭ قۇقىعىن تاپتاۋعا بولمايتىنى تۋرالى ەشتەڭە بىلمەۋى. قر نەكە جانە وتباسى تۋرالى كودەكسىنە سايكەس بالانىڭ دەنساۋلىعىنا, ومىرىنە قاۋىپ توندىرەتىن جايتقا كۋا بولعان ازاماتتار بالالاردى اسىراپ الۋ جانە قامقورلىققا الۋ ورگاندارىنا حابار بەرۋگە ءتيىستى.
ەلىمىزدە بالالار ماسەلەلەرى بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قاشاندا باس پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قايعىلى وقيعالار ورىن العان جاعدايدا, ءمان-جايىن مۇقيات تەكسەرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, تاپسىرما بەرەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى بالالارعا قارسى جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ساياساتىن قايتا قاراۋعا, جاعدايدى تۇزەۋ ءۇشىن الدىن الۋ شارالارىن كەشەندى جۇرگىزۋگە جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگى تۋرالى ءتيىستى ورگاندارعا ۇنەمى تاپسىرما جۇكتەيدى.
ايتا كەتسەك, جۋىردا 2020-2023 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى بەكىتىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان «بالا قورعاۋ» كەشەندى جوسپاردىڭ جوباسىن ازىرلەدى. ەلىمىزدەگى ءبىلىم جانە دەنساۋلىق سالاسىنا قاتىستى جاڭا باعدارلامالار دا زورلىق قۇربانى بولعان بالالارعا قولداۋ جانە وڭالتۋ ماسەلەلەرىن كوتەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا 45-تەن استام ۇلتتىق زاڭنامالىق قۇجات بار, ولار قوعامداعى بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرەدى. نەگىزگى قۇجاتتارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى, ەڭبەك, ازاماتتىق, نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى كودەكستەرى, بالانىڭ قۇقىقتارى تۋرالى, ءبىلىم تۋرالى, مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى الەۋمەتتىك جانە مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق تۇزەۋدى قولداۋ تۋرالى, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە بالالار قاراۋسىز قالعان جانە پاناسىز قالۋدىڭ الدىن الۋ تۋرالى, بالالارى بار وتباسىلارعا مەملەكەتتىك جاردەماقىلار تۋرالى, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى زاڭدار جاتادى.
كورسەتىلگەن زاڭنامالىق قۇجاتتاردا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ جان-جاقتى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە ولاردى كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەيتىن, بالالاردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ بارلىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ نەگىزگى قىزمەتتەگى باسىم سالاسى بولىپ انىقتالعان.
يۋنيسەف زەرتتەۋلەرى بالالاردى جابىرلەۋگە قاتىستى پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان زاڭنىڭ بار ەكەنىن, الايدا, ەنگىزۋ ءتيىمدى ناتيجە بەرمەگەنىن انىقتاعان. بالالارعا جاسالعان زورلىق-زومبىلىق جاعدايىن حابارلاۋ مىندەتتەمەسىنە قاتىستى كەز-كەلگەن زاڭدا, كەز-كەلگەن ەرەجەدە حابارلانۋعا ءتيىستى وقيعالار ەگجەي-تەگجەيلى سيپاتتالۋى كەرەك. ودان كەيىن تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە قۇربان بالالارعا قولداۋ كورسەتۋ قىزمەتتەرى ۇيىمداستىرىلىپ, بالالاردى قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى جاساقتالۋى قاجەت.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى راتيفيكاتسيالاعان بۇۇ بالالاردىڭ قۇقىعى تۋرالى كونفەنتسياسىنا سايكەس, ءاربىر بالا وزىنە جاسالاتىن كەز-كەلگەن زورلىق-زومبىلىق تۇرىنەن قورعانۋعا قۇقىلى.
يۋنيسەف وكىلدەرى بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەندەردى اقتاۋعا بولمايدى جانە كەز-كەلگەن زورلىق-زومبىلىقتان ساقتانۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيدى. وسى تۇستا يۋنيسەف وكىلدەرى وزگە دە سەرىكتەستەرىمەن بىرىگىپ, بىرقاتار ۇسىنىستاردى ازىرلەدى:
- الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزۋ. حالىقتىڭ ساناسىن وزگەرتىپ, بالالارعا كۇش قولدانۋعا, ءجابىر كورسەتۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتۋ.
- بالالاردى جابىرلەۋگە زاڭمەن تىيىم سالۋ نورمالارىن اتا-انالارعا ءتۇسىندىرىپ, جۇزەگە اسىرۋدىڭ مەحانيزمدەرىن جاساقتاۋ;
- كۇش قولدانباي تاربيەلەۋ جولدارىن ۇيرەتۋ. باعدارلامالار جاساپ, جۇرگىزۋ. مىسالى: ء«پوزيتيۆتى اتا-انا» دەگەن سياقتى باعدارلاما.
- بالالاردى ۇيدەن تەكسەرۋگە پاتروناجداعى مەيىربيكەلەردىڭ بارۋى وتە جاقسى ناتيجە بەرەدى. ولار اتا-انالارعا بالالاردىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى اقپارات بەرىپ, كەلەڭسىز جاعدايلار بولسا ءتيىستى شارا قولدانادى.
- مەكتەپتەگى ورتانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قولايلىلىعى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
- زورلىق-زومبىلىقتان دۇرىس قورعانىپ, قارسى تۇرا ءبىلۋ ءۇشىن, ولارعا كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن الەۋمەتتىك داعدىلاردى ۇيرەتۋ.
- زورلىق-زومبىلىققا جەدەل جاۋاپ قايتارۋ جونىندەگى ناقتى بەكىتىلگەن ۆەدومستۆولىق قىزمەتتەر: مۇعالىمدەردىڭ, الەۋمەتتىك جۇمىسشىلاردىڭ, دەنساۋلىق سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, پوليتسيانىڭ قىزمەتتىك نۇسقاۋلىقتارىنا مىندەتتەرىن ەگجەي-تەگجەيلى جازىپ كورسەتۋ. وعان قوسا, زورلىق-زومبىلىق بولعان جاعدايدا قايدا باعىتتاۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتۋ.
- زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, جەدەل قارسى تۇرۋ ءۇشىن ۆەدومستۆوارالىق قارىم-قاتىناس ورناپ, ىسكە قاتىستى بارلىق تاراپ بالالاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتۋى ءتيىس.
- حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جانە ەكونوميكالىق احۋالىن جاقسارتۋ.
بالالاردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ - ەرتەڭگى كەلەشەكتىڭ كەپىلى. سول سەبەپتى بالالاردى قورعاۋ ماسەلەسى قاشان دا وزەكتى بولا بەرمەك.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ورتا ەسەپپەن جىل سايىن بالالارعا قاتىستى 2000-عا جۋىق قىلمىس جاسالادى ەكەن. ونىڭ ىشىندە ازاپتاۋ, ۇرىپ-سوعۋ, بوپسالاۋ, قاساقانا قاۋىپ-قاتەرگە دۋشار قىلۋ سىندى وقيعالار ءجيى كەزدەسەدى.
