پرەزيدەنت جارلىعىمەن ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر تۋراشىلدىققا ۇمتىلعان سۋديالاردىڭ ويىن ءدال باسىپ وتىر. بۇكىلالەمدىك سوت وندىرىسىنەن وقىپ, توقىپ تۇيگەنىڭدى ەل يگىلىگى ءۇشىن وڭ قىرىنان پايدالانۋعا مۇمكىندىك اشىلعانداي. مەملەكەتتىك ساياساتقا ساي ءارى باي دا باقۋاتتى مەنتاليتەتىمىز نەگىزىندە سوت جۇيەسىن حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, دامىتۋعا ءار سۋديا قۇددى قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي سەپتىگىمىزدى تيگىزە الساق, نۇر ۇستىنە نۇر! بۇل مۇمكىندىك بابالارىمىزدىڭ «اقىرىن ءجۇرىپ انىق باساتىن» دانالىعىن, شىعىس حالقىنىڭ «ۇلكەن جول كىشكەنتاي قادامنان باستالادى», دەگەن ءتالىمىن وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن ومىرشەڭ يدەيالاردى تۋدىرادى. باتىلدىعىمەن ءhام ادىلەتتىلىگىمەن حالىقتىڭ دا, كاسىبي دەڭگەيى بيىك سۋديالاردىڭ دا جادىندا ءجۇرىپ ءومىر قاجەتتىلىكتەرىن وتەي بەرەتىنى حاق. نەگىزى بۇل ماسەلەنىڭ شەت جاعاسى مەرزىمدىك باسىلىمداردا كوتەرىلىپ جۇرگەنىن ەل بىلەدى. سول ويلاردىڭ جيىنتىعى ءبىلىمى تەرەڭ, تاجىريبەسى مول سۋديالاردىڭ سان ساراپتاۋىنان ءوتتى. سوت جۇيەسى بيىگىندە سۇرىپتالدى. ەندى, مىنە, اقوردادا ءوز مارەسىنە جەتىپ وتىر. وسى قۋانىش پەن قۇپتاۋدىڭ ناتيجەسىن كۇندەلىكتى جۇمىسىمىزدا كورسەتۋ پارىز. تۋراشىلدىقتىڭ تۇعىرىنان تايماي ءتول مىندەتىمىزدى ادال اتقارىپ تالاپتى ورىنداۋ مىندەت. ءسويتىپ, مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانۋ ءار سۋدياعا سىن بولماق.
سول سىن سوت جۇيەسىن زامان اعىمىنا ساي دامىتۋ ىسىندە كورىنەدى. ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – قىلمىستىق ىستەردى قارايتىن سوتتاردى بىرىكتىرۋ, ورتالىقتاندىرۋ ەدى. ورتالىقتاندىرۋ باستالدى. ەندى باسى تۇنىق بۇلاق بىلعانباي حالىق كادەسىنە جاراسا قۇبا-قۇپ. جىلدار بويى جىلجىماي جاتقان سالالىق زاڭناماعا بۇگىنگى سوت جۇيەسى وزگەرىس ەنگىزە ءبىلدى. مۇنى بىلگىرلىك, ۇلكەن جەتىستىك رەتىندە باعالاعان ءجون. باعالاۋمەن شەكتەلمەي كەڭەستىك داۋىردە نەگىزى قالانىپ, رەسمي تىلدەن اۋدارىلعان قىلمىستىق زاڭنامالار ماتىندەرىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستى ۇعىپ, بىلگەن دۇرىس.
سالالىق زاڭنامالار سەنات تالقىلاۋىنان, ساراپتاماسىنان ءوتىپ, سوت وندىرىسىنە ەنگىزىلگەندە قىلمىستىق ىستەردى قاراپ ۇكىم شىعاراتىن سۋديالار ۇشتالادى. ىزدەنىپ تاجىريبە تولىقتىرادى. جاۋاپكەرشىلىك ەسەلەنەدى. بۇل زاڭ تالابى. زاڭناما شەڭبەرىندە زاڭدى پايدالانۋ مىندەت. ناتيجەسىندە, قىلمىستىق ىستەردى قارايتىن سوتتاردى بىرىكتىرۋدىڭ تيىمدىلىگى كورىنەدى. تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – سوتتىلىقتى انىقتاۋدا ۋاقىتتى ۇتادى. ءتۇرلى كەدەرگىلەر كەسىلىپ, ۇكىم بەلگىلەنگەن ۋاقىتىندا وقىلادى. مىسالى, ءىرى مەگاپوليستەگى ءبىر داڭعىلدىڭ بويىندا ءمايىت جاتىر دەلىك. تەز ارادا ۇكىم شىعارۋ كەرەك. بىراق سول داڭعىلدىڭ ەكى جاعالاۋى ەكى اۋدانعا قارايتىندىقتان سوتتىلىقتى انىقتاۋدا كەدەرگىلەر الدىدان كەس-كەستەيدى. مىندەت ءمىنسىز. زاڭعا سايكەس. نە ىستەيسىز؟ مىنە, وسىنداي ساتتە ورتالىقتاندىرىلعان سوت توراعاسى فۋنكتسيونالدىق مىندەتىنە ساي سوتتىلىقتى انىقتاۋعا قۇقىلى. سىرت كوزگە كورىنبەيتىن, بىراق زاڭعا ساي وزىندىك ءرول اتقاراتىن دەتالدار ءبىزدىڭ سۋديالاردىڭ كوكەيىندەگى كوپ ويدى ءدال باسىپ, جۇمىسىمىزدى جەڭىلدەتۋگە جول اشىپ بەردى.
جاۋاپكەرشىلىك, الاڭداۋ تۋرالى ويدى ساباقتاسام, الماتى قالاسىنداعى سەگىز اۋداندىق سوتتا قارالاتىن قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ايىپتالۋشىلاردى زاڭ تالابىنا ساي جابدىقتالعان عيماراتقا الىپ كەلۋ, تەرگەۋ يزولياتورىنا قايتا اكەتۋ ماسەلەسى وڭتايلانادى. وڭتۇستىك مەگوپوليستە شاشىراعان اۋدانداردا ورنالاسىپ, ارنايى عيماراتتاردا تورەلىك جاساپ وتىرعان وسى سوتتاردى بىرىكتىرۋ سوتتارعا دا, حالىققا دا ءتيىمدى. ەڭ الدىمەن, بىرىڭعاي سوت تاجىريبەسى قالىپتاسادى. سونداي-اق سۋديالار جۇكتەمەسى بىركەلكى رەتتەلىپ, ىستەردىڭ ءبولىنۋ تەپە-تەڭدىگى ساقتالادى.
كاسىبي تۇرعىدا باسا ايتارىم, قىلمىستىق ىستەردى قارايتىن سوتتاردى بىرىكتىرىپ, ورتالىقتاندىرعاندا جۇكتەمە رەتتەلىپ, بىركەلكىلەنىپ سۋديالارعا تۇسەتىن ىستەردى ءبولۋدىڭ تەپە-تەڭدىگى ساقتالاتىنى انىق. ونى كومپيۋتەرلىك تەحنيكا رەتتەپ وتىرادى. تەك باعدارلاماسىن دۇرىستاپ, تەكسەرىپ وتىرۋ كەرەك. بۇل دا ۋاقىتتى ۇتتىرادى. سۋديا ءىستى توسىپ الاڭداماي سوت پروتسەسىنە تىڭعىلىقتى دايىندالادى. كوڭىل ورنىقتى بولعاندا سابىر ساقتالىپ, ءار ءىس مۇقيات تاپتىشتەلەدى. ناتيجەسىندە, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل ۇكىم وقىلىپ, تاراپتار تىنىشتالادى.
وسى ويدى تارازىلاۋ ءۇشىن الماتى قالاسى بويىنشا 2022 جىلى اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق تارتىپپەن قارالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ ساپاسى تۋرالى سالىستىرمالى مالىمەت كەلتىرگەنىم ارتىق بولمايدى. الماتى قالاسى الاتاۋ اۋداندىق سوتىندا 250 ادامعا ۇكىم شىعارىلىپ, بارلىعى 259 ءىس اياقتالدى. المالى اۋدانىندا 830 ادامعا قاتىستى 896 ءىس اياقتالعان. ال اۋەزوۆ اۋداندىق سوتىندا 564 ادامعا قاتىستى 627 ءىس اياقتالسا, ناۋرىزباي اۋداندىق سوتىندا 180 ادامدى قامتىعان 204 ىسكە نۇكتە قويىلدى. مەدەۋ اۋداندىق №2 سوتىندا 329 ادامعا قاتىستى 330 ءىس اياقتالسا, بوستاندىق اۋداندىق №2 سوتىندا 431 ادامعا قاتىستى 454 ءىس تامامدالعان. جەتىسۋ اۋداندىق №2 سوتىندا 271 ادامعا قاتىستى 271 ءىس اياقتالسا, تۇركىسىب اۋداندىق سوتىندا 407 ادامعا قاتىستى 397 قىلمىستىق ءىس قارالىپ, زاڭدى كۇشىنە ەنگەن. وسى ويدى ساباقتاستىرا جۇكتەمە دەگەن ۇعىمدى جىكتەسەك, المالى اۋداندىق سوتىندا قارالعان قىلمىستىق ءىس (623) كوپ بولعانىمەن, جۇكتەمەسى ەڭ جوعارى سۋديا 92 ءىس قاراعان. ال اۋەزوۆ اۋداندىق سوتىنىڭ ءبىر سۋدياسى 136, ەكىنشى سۋديا 124 قىلمىستىق ءىستى تارازىلاعان. الاتاۋ اۋداندىق سوتىندا 195 قىلمىستىق ءىس قارالىپ, 89 ادامعا سوت ۇكىمىن شىعاردىم.
وسى ستاتيستيكالىق ماعلۇمات كوپ جايدى اڭعارتىپ, جۇكتەمەسىنە ساي سۋديالار جالاقىسى كوتەرىلسە جاۋاپكەرشىلىك ەسەلەنىپ, جۇمىس ساپاسى جاقساراتىنى انىق. ول زاڭناما تالابى بولىپ سانالادى. سۋديا جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى باسا ايتساق, قىلمىستىق ىستەردى قارايتىن اۋداندىق سوتتار بىرىكتىرىلگەن جاعدايدا سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى دا ارتادى. مىسالى, وتكەن جىلى الماتىداعى سەگىز اۋداندىق سوتتا قارالعان قىلمىستىق ىستەردى 45 سۋدياعا بولسە, ارقايسىسىنىڭ جۇكتەمەسى شامالاس بولار ەدى. جۇكتەمەدەگى تەپە-تەڭدىك سۋديالارعا مورالدىق, پسيحولوگيالىق تۇرعىدا جەڭىلدىكتەر بەرىپ, ءادىل سوت تورەلىگى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقسا, قوعامنىڭ ادىلەت ورگاندارىنا سەنىمى ارتادى.
نۇرجان قاراباەۆ,
الماتى قالالىق سوتىنىڭ
سۋدياسى
