ەكولوگيا ماسەلەسى ەتەكتەن تارتىپ تۇر
بۇگىنگى تاڭدا پاۆلودار وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جوسپارى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك ستراتەگيالارعا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جىل باسىنان ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 235 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا كوپ. ەڭ ماڭىزدىسى, بۇل سالىمداردىڭ 84 پايىزى – جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتى. اۋماقتا جالپى سوماسى 2 تريلليون تەڭگەدەن اساتىن اۋقىمدى 113 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. ناتيجەسىندە, 7 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وبلىس باسشىسى اسايىن بايحانوۆ ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بارىسى جايىندا ءباسپاسوز جيىنىن وتكىزىپ, اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. اكىم ەرەكشە اتاپ وتكەندەي, ايماقتىڭ بارلىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى وڭ ديناميكاعا يە. دەسە دە اۋماقتىڭ ەكولوگياسىنا قاتىستى پروبلەمالى جايتتار دا از ەمەس.
– بۇگىندە پاۆلودار وبلىسى ەلەكتر ەنەرگياسى مەن كومىر ءوندىرۋ, حيميا ونەركاسىبى, مۇناي وڭدەۋ جانە ماشينا جاساۋ كولەمىن سەنىمدى تۇردە ارتتىرۋدا. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ ايماعىمىز قورشاعان ورتانى لاستايتىن زاتتاردىڭ اتموسفەراعا شىعارىلۋى بويىنشا ەلدەگى كوشباسشى ءوڭىردىڭ ءبىرى ەكەنى ءمالىم. ولاردىڭ جالپى كولەمى 2022 جىلى 727 مىڭ تونناعا جۋىق بولدى. بۇل بىزدەن, ياعني جەرگىلىكتى بيلىكتەن قورشاعان ورتاعا جۇكتەمەنى ازايتۋ جانە كاسىپورىنداردىڭ كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتتارىنا بىرتىندەپ كوشۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستى تالاپ ەتەتىنى انىق.
وسى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا وبلىس بويىنشا ەميسسيالار كولەمى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا شامامەن 1 پايىزعا نەمەسە 1,8 مىڭ تونناعا قىسقاردى. ەكولوگيا ماسەلەلەرى ءوڭىردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋگە ءماجبۇر ەتۋدە. ونكولوگيا سىرقاتى بويىنشا رەسپۋبليكادا ءۇشىنشى ورىنعا شىعىپ وتىرمىز. جاڭا مەديتسينالىق جابدىقتاردى قولدانىپ, ەرتە دياگنوستيكانى كەڭەيتۋ ەسەبىنەن ونكولوگيالىق ناۋقاستاردىڭ 5 جىلدىق ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى 51-دەن 57 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى. سونداي-اق بيىل 16 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانىن جوندەۋ مەن جاڭارتۋعا 2 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى. كەلەر جىلدىڭ باسىندا وبلىس ورتالىعىنداعى №1 قالالىق اۋرۋحانانى اۋقىمدى جوندەۋ جۇمىستارىن اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» جوباسى اياسىندا 2 جىل ىشىندە 15 مىڭ اۋىل تۇرعىنى ءۇشىن جاڭادان 30 جاڭا مەديتسينالىق مەكەمە سالۋ جوسپاردا بار. اۋىلدار ءۇشىن جاڭادان 37 جەدەل جاردەم كولىگى ساتىپ الىنىپ, شالعاي ەلدى مەكەندەردىڭ قاجەتتىلىگىن تولىق قامتيمىز دەپ ۇيعارىپ وتىرمىز. بۇعان قوسا «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا جاڭادان 5 مەكتەپ تۇرعىزىلىپ, الداعى ءتورت جىلدا 176 ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى جوندەۋدەن وتەدى, دەدى اكىم.
اۋىز سۋ تاريفىنە ميلليوندار بولىنەدى
كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋعا, اۋىلدارداعى جولدارعا ءاسفالتتى جابىن توسەۋگە اۋماقتا زور كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانى بايقالادى. ماسەلەن, بيىل كولىك جولدارىن رەتكە كەلتىرۋگە بايلانىستى 136 جوبا قولعا الىنىپ, وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزعا يە 656 شاقىرىم جول مەن ەلدى مەكەندەردەگى كوشە جولدارى جوندەلىپ جاتىر. بۇل باعىتقا ايماق ءۇشىن رەكوردتىق سوما – 27 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ءبىر عانا مىسال, باياناۋىلداعى ۇزىنبۇلاق, ايماۋىتوۆ, جۇمات شانين اۋىلدارىنا اپاراتىن كولىك جولدارىنا بۇرىن بولماعان ءاسفالتتى جابىن توسەلۋدە. اتالعان جوبالار شالعاي اۋىلداردا حالىقتىڭ تۇراقتاپ قالۋىنا مۇمكىندىك سىيلايدى. بۇعان قوسا اۋىلدارعا كىرەبەرىس جولداردىڭ بارلىعى الداعى ءۇش جىل ىشىندە تولىقتاي جاڭارادى دەپ جوسپارلانعان.
كولىك جولدارىن دامىتۋ مەن تاسىمال دالىزدەرىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا بىلتىر ەل پرەزيدەنتى بەرگەن تاپسىرما اياسىندا, وبلىس ورتالىعىندا ەرتىس وزەنى ۇستىنەن جاڭا اۆتوموبيل كوپىرىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. ايماقتا قوعامدىق كولىكتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ, ترامۆاي مارشرۋتتارى دا كەڭەيەدى دەپ كۇتىلۋدە. ول ءۇشىن جاڭادان 70 ۆاگون ساتىپ الىنادى. ءۇش قالادا قوعامدىق كولىكتە پايدالانىلاتىن زامانعا ساي جاڭا 135 اۆتوبۋس جەتكىزىلدى. وبلىس ورتالىعىندا قوعامدىق كولىك تاسىمالى قازىر قالىپقا كەلگەندەي. ەندى جەرگىلىكتى بيلىك اۆتوبۋس باعىتتارىنىڭ ءجۇرۋ جيىلىگىن بارىنشا ءتيىمدى ەتۋگە تىرىسىپ جاتقانى بايقالادى.
«وڭىردە اۋىز سۋمەن قامتۋ جوبالارى دا قارقىندى جۇزەگە اسىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن ابزال. جىل سوڭىندا ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋعا اۋىل حالقىنىڭ 97,8 پايىزى, قالالى جەرلەردىڭ 97 پايىزى قول جەتكىزەدى. كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردىڭ سۋ قۇبىرى جاڭارتىلىپ جاتىر. اۋىلدارىمىز ۇلكەن-كىشىلىگىنە بايلانىستى تاريفتەر ءارتۇرلى. 224 ەلدى مەكەن ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋعا قوسىلعان. ەڭ قىمبات تاريف – 264 تەڭگە بولسا, ەڭ ارزانى – 100 تەڭگە. اۋىز سۋدى ارزانداتۋ ءارى سالىنعان سۋ قۇبىرلارى مەن سۋ مۇنارالارىن كۇتىپ ۇستاپ ماقساتىندا ءار قالا مەن اۋداندا اۋماقتىق اۋىز سۋ مەكەمەلەرى قۇرىلدى. قولدانىستاعى تاريف جەرگىلىكتى جەردەگى اۋىز سۋ ۇيىمىنىڭ شىعىنىن جابۋعا جەتكىلىكسىز. سوندىقتان كوپ اۋىلدار بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى. مىسالى, ەرتىس اۋدانىنداعى توپتىق سۋ قۇبىرىنا قازىنادان 390 ملن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. ناتيجەسىندە, اۋىل تۇرعىندارى تىرشىلىك ءنارىنىڭ ءبىر تەكشە مەترىن 264 تەڭگەدەن ساتىپ الىپ وتىر. سۋبسيديا بولماسا, ونداعى ناقتى تاريف 580 تەڭگەنى قۇرايتىن ەدى. ەندىگى ارادا مۇنداي سۋبسيديا ماي اۋدانىنا دا تولەنە باستاۋى مۇمكىن», دەيدى اسايىن قۋاندىق ۇلى.
جالپى, سۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتكەندە, ايماقتاعى ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسىنىڭ بۇگىنگى مۇشكىل جاعدايىن ايتپاي كەتپەۋگە بولماس. «قازسۋشار» رمك قۇرامىنا ەنگەلى مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ كادرلىق جانە الەۋمەتتىك الەۋەتى تومەندەپ قانا قويماي, ستراتەگيالىق نىساننىڭ تەحنولوگياسىن جاڭارتۋدا ەلەۋلى كەمشىلىك پايدا بولعان. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بۇعان دەيىن مەكەمەگە دەربەس زاڭدى تۇلعا مارتەبەسىن قايتارىپ بەرۋدى سۇراعان ەدى. قارجىلىق دەربەستىگىنەن ايرىلعان ارنانىڭ بۇگىنگى احۋالى وتە ناشار. جىل سايىن, شامامەن 2 ملرد تەڭگەدەن استام تابىسىن تارتىپ الىپ, وزگە وڭىرلەرگە قۇيادى. رەسپۋبليكالىق مەكەمە تۇركىستان, جامبىل, اقتوبە وبلىستارىنداعى سۋارۋ جۇيەلەرىن جوندەۋگە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان ۇزاق جىلعا 316 ملن اقش دوللارى كولەمىندە (145,4 ملرد تەڭگە) نەسيە الىپ, ونى ساتباەۆ سۋ ارناسىنىڭ ەسەبىنەن جاۋىپ وتىرعانى تۋرالى بۇعان دەيىن گازەتتە ماسەلە كوتەرگەنبىز. جەرگىلىكتى جەردە الىنعان پايدا سول سالانى دامىتۋعا جۇمسالۋى ءتيىس ەمەس پە؟
وبلىس باسشىسى بۇل ماسەلەنى جۋىقتا ەكولوگيا مينيسترىمەن ارنايى تالقىلايتىنىن, سۋ ارناسىنىڭ تاعدىرىنا جەرگىلىكتى جاۋاپتى ورگاندار بەيجاي قالمايتىنىن جەتكىزدى. وبلىستاعى ءۇش قالانى, سونىمەن قاتار استانا, قاراعاندى, تەمىرتاۋ قالالارىن تىرشىلىك نارىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ۇلكەن وندىرىستەردى جۇرگىزىپ تۇرعان ارنانىڭ دامي الماي وتىرعانى ۇلكەن كىنارات دەپ باعا بەردى.
ەرتىس-بايان وڭىرىندە ەرتىس وزەنىنىڭ الەۋەتىن پايدالانىپ, سۋارمالى ەگىستىككە كوشىپ جاتقان شارۋاشىلىقتار جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. تەك بيىل سۋارمالى جەرلەرلەردىڭ كولەمى 9 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى. ال ەگىس القاپتارىنىڭ اۋماعى كوكتەمدە 1,6 ملن گەكتارعا دەيىن ءوسىپ, اۋىلدار ماڭىنداعى جايىلىم تاپشىلىعى ەكى ەسەگە دەيىن قىسقارعان. ەلدەگى ورتاشا باعامەن سالىستىرار بولساق, وبلىستا ءبىرىنشى سورتتى ۇن, نان, قاراقۇمىق جارماسى, كۇنباعىس مايى, سيىر ەتى, ءسۇت پەن ايران, ىرىمشىك, كارتوپ جانە ءسابىز باعاسى الدەقايدا ارزان. وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋ قورى 14 مىڭ توننا ءونىمدى ساقتاپ, 273 دۇكەن ارقىلى بوساتىپ وتىرعانى تۇتىنۋشىلارعا ۇلكەن سەپ بولۋدا. بىلتىر وبلىس ورتالىعىندا اشىلعان فەرمەرلىك بازاردىڭ ۇلىگىسى ەندى اقسۋ مەن ەكىباستۇز قالالارىندا دا بوي كوتەرەدى دەگەن جوسپار بار.
ەكىباستۇز تاعى مۇز قۇرسانا ما؟
كومىرلى شاھاردىڭ جىلۋ جۇيەسىندە ورىن العان بىلتىرعى توتەنشە جاعداي ايماقتاعى ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ كۇيى تىم ناشارلاپ كەتكەنىن دالەلدەپ بەرگەنى انىق. وبلىستاعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ 82 پايىزى توزىپ تۇر. ءۇش قالادا جاڭادان جىلۋ جەلىلەرىن سالۋعا, قولدانىستاعىلارىن جاڭارتۋ مەن اعىمداعى جوندەۋگە جالپى سوماسى 22 ملرد تەڭگە قاراجات باعىتتالعان. قازىر ەكىباستۇزدىڭ كوشەلەرى مەن جىلۋ ورتالىعىندا الداعى قىسقا دايىندىق قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. جىلۋ ستانساسىنداعى 10 قازاندىقتىڭ ەكەۋى تولىقتاي جوندەلگەن, وزگەسى جىلۋ ماۋسىمىنا دەيىن دايىن بولادى دەدى اكىم.
ەكىباستۇزداعى كوپقاباتتى 690 ءۇيدىڭ 184-دە باسقارۋ فورمالارى جوق ەكەنى انىقتالىپ, ولاردىڭ كوممۋنالدىق جەلىلەرىن قىسقا تاس-ءتۇيىن دايىنداۋ مىندەتى جەرگىلىكتى ۇلكەن كاسىپورىندارعا, اتاپ ايتقاندا قوس ماەس-كە, كومىر كەنىشتەرىنە جانە «پاۆلودارەنەرگونىڭ» ەنشىلەس ۇيىمدارىنا جۇكتەلىپتى. وزگەسىن جەرگىلىكتى تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسى باقىلاۋدا ۇستاپ, دايىندىقتارىن كۇن سايىن پىسىقتاپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە 500-دەن استام ءۇي جىلۋ ماۋسىمىنا دايىن ەكەندىگى تۋرالى اكتىگە قول جەتكىزگەن. جىلۋ ورتالىعىنا يەلىك ەتەتىن «واەك» اق بيىل جىلۋ ستانساسى مەن جەلىلەردى جاماپ-جاسقاۋعا 10 ملرد تەڭگە قاراجات بولەتىنى تۋرالى الدىن الا كەلىسىلسە, ونىڭ جارتىسىنان استامى بۇگىندە قۇيىلعان.
ەكىباستۇزداعى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىن مەملەكەت پەن «واەك» اق بىرلەسىپ جوندەيدى. قازىرگى كۇنى ەنەرگەتيكالىق نىساننىڭ 50 پايىزى قالاداعى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوكولىك جولدارى بولىمىنە ءباسىبۇتىن بەرىلگەن. وعان 326,9 شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرى مەن ستانساداعى سۋ جىلىتقىش 5 قازاندىق اگرەگاتى ەنىپ وتىر.
پاۆلودار وبلىسى
