تاريح جانە مەملەكەتتىلىك باستاۋى

مىسالى, كوشپەلى حالىقتار مەملە­كەتتەرىنىڭ تىرشىلىك كوزىنە اينالعان كاسىبى (مال شارۋاشىلىعى) وتىرىقشى حالىقتار مەملەكەتتەرىنىڭ تىرشىلىك كوزىنە اينالعان كاسىبىنە قاراعاندا كوپ تەرريتوريا­نى قاجەت ەتەدى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا دە­موگرافيالىق فاكتورمەن قاتار وسى فاكتىنى قازاق زيالىلارى جاڭادان قۇرىلعان كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باسشىلىعى الدىندا عىلى­مي تۇرعىدان نەگىزدەپ, قازاق ولكەسى مەن اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قا­راماعىندا ۇلان-عايىر جەردى ساقتاپ قالۋعا قول جەتكىزدى. 1920-1925 جىلدارى قازاقتاردىڭ استاناسى ورىنبور قالاسى بولدى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ورىنبوردى قازاق استاناسى بولىپ بەكىتىلۋىنە كەلىسىم بەرۋى تازا تاريحي جانە دەموگرافيالىق فاكتورلارمەن انىقتالعان بولاتىن.

قازاقتىڭ, جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ اتا-بابالارى ەجەلگى زاماننان بەرى مەملەكەت پەن كەڭىستىكتىڭ ءبىر-بىرىنەن اجىراماس ۇعىمدار ەكەندىگىن بىلگەن. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 200 جىلدىڭ باسىندا مودە تاڭىرقۇت عۇن تايپالارىن بىرىكتىرىپ قۋات جيناي باستايدى. كورشى مەملەكەتتىڭ ەلشىلەرى تاڭىرقۇتتان ءمىنىپ جۇرگەن ساي­گ ۇلىگىن جانە تاعى باسقا قۇندىلىقتاردى سىيلاۋدى سۇرايدى. مودەنىڭ كەڭەسشىلەرى كورشى ەلدىڭ سۇراعاندارىن بەرمەۋدى ۇسىنادى. مودە «كورشىلەردەن سولاردى ايايمىز با؟» دەپ سۇراعاندارىن بەرەدى. كورشى مەملەكەتتىڭ ەلشىلەرى كەلەسى جولى مودەدەن ەكى ەلدىڭ اراسىندا جاتقان تاقىر جەردى سۇرايدى. كەڭەسشىلەرى تاقىر جەردە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قولايسىز دەگەن سىلتاۋمەن كورشى ەلگە سۇراعان جەردى بەرۋگە بولاتىنان ايتادى. مودە: «جەر مەم­لەكەتتىڭ نەگىزى, ونى قالايشا بەرۋگە بولادى؟» دەپ جەردى كورشى مەملەكەتكە بەرۋگە كەڭەس جاساعانداردى جازالايدى. تاريحي دەرەكتەردە كەلتىرىلگەن وسى وقيعا تۇركى كوشپەلىلەرىنىڭ مەملەكەت جانە كەڭىستىك, تەرريتوريا جانە مەملەكەتتىلىك تۋرالى ۇعىمدارىنىڭ ەجەلگى زاماندا-اق قالىپتاسقانىن دالەلدەيدى. قازاق­تىڭ جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىندا كەيبىر مەملەكەتتەر سەكىلدى جەردى باسقا مەملەكەتكە ساتۋ نەمەسە سىيلىققا بەرۋ سەكىلدى فاكتىلەردىڭ ورىن الۋى مۇلدە كەزدەسپەيدى. ونىڭ سەبەبى «جەردىڭ» تۇركى حالىقتارىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ تۇسى­نىگىندە «مەملەكەت» ۇعىمىمەن تىكەلەي باي­لانىستى بولعاندىعىندا.

عالىمدار ۇلتتىڭ, قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر كەڭىستىكتە ساياسي تۇرعىدان ۇيىمدا­سىپ, ونى دۇرىس پايدالانا ءبىلىپ, كەڭىستىكتى باقىلاپ, مەملەكەتتى باسقارۋ ونەرىن گەوساياسات نەمەسە گەوستراتەگيا دەپ اتايدى.

بۇل رەتتە قازاق مەملەكەتتىلىگى ءداستۇ­رىن سيپاتتاعاندا ونىڭ گەوستراتەگيالىق تاجىريبەسىنە ءمان بەرگەن ورىندى. قا­زاق ەلىنىڭ گەوستراتەگيالىق تاجىريبەسى قازاق حاندىعىنىڭ نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋ ۋاقىتىنان ەمەس, قازاق ۇلتىن جانە كوپتەگەن باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ نەگىزىن قۇراعان ەجەلگى رۋ-تايپالار بىرلەستىگىنىڭ تاريحىنان باستاۋ الادى. تۇركى رۋ-تايپالارى­نىڭ مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ ىقپالى كور­­شى مەملەكەتتەر مەن حالىقتارعا ءتيىپ وتىردى. مىسالى, كورشى رەسەي مەم­لە­كەتىنىڭ مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىن قاراس­تىر­­ساق, مەملەكەتتى باسقارۋعا تىكەلەي قا­­تىسى بار «دەنگي», «كازنا», «كازناچەي», «تيۋرما», «تاموجنيا» جانە باسقا تەر­ميندەردىڭ تۇركى تىلىنەن ەنگەنى ورىس مەم­لەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دا­مۋى­­نىڭ قاي ۋاقىتتا باستالىپ, قانداي ورتادا جۇرگەنى تۋرالى انىق اقپارات بەرەدى. التىن وردا مەملەكەتى ىدىراپ, وزبەكتەر وزبەك, قازاقتار قازاق اتانىپ ءبولىنىپ شىققاندا قاراۋسىز قالعان ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرىنەن دە قازاقتار (كازاكتار) ءبولىنىپ شىعا باستايدى. كازاكتاردىڭ اسكەري-الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن انىقتاۋدا قولدانىلاتىن «اتامان», «ەرتاۋل», «ەساۋىل», «حارۋنجي» جانە باسقا تەرميندەر سول كەزدەگى مەملەكەتتىلىك ءداستۇردىڭ احۋالى تۋرالى ءماندى مالىمەتتەر بەرەدى.

گەوستراتەگيالىق تاجىريبە بۇرىنعى زاماننان بەرى قالىپتاسا باستاعان. بۇل تاجىريبەنىڭ العاشقى كورىنىسىنە يدەولوگيا مەن ەكونوميكالىق باقىلاۋ ورناتۋ, ەجەلگى سوعىس جانە ساياسات جۇرگىزۋ ونەرلەرىن جاتقىزۋعا بولادى. بۇلاردىڭ سوڭعىسى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋى­نا قاراماستان, ءوزىنىڭ ەجەلگى زاماننان بەرى كەلە جاتقان مازمۇنى مەن ادىسىنەن ايىرىلعان جوق.

ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءVىىى-ءىىى عاسىردان ەجەلگى قىتايدا «گەوساياسات» پەن «گەوستراتەگيا» نەگىزدەرى بويىنشا كوپ دەرەكتەر ساقتالعان. وسى كەزەڭ ارالىعىندا «اسپان استى» يمپەرياسى بىتىراڭقى جاعدايدا بولىپ, ءبىر-بىرىمەن جانە باسقا دا ەلدەرمەن سوعىسقان ەدى. سوعىس ونەرى بويىن­شا جازىلعان «سۋن-تسزى» جانە «ۋ-تسزى» (سوعىس زاڭدارى) تراكتاتتارى مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ بىرقاتار جولدارىن كورسەتەدى.

سۋن-تسزى مەملەكەت ءۇشىن ۇلى ىستەردى بەلگىلەپ, ونىڭ نەگىزىنە بەس قۇبىلىستى جاتقىزادى. ءبىرىنشىسى – جول, ەكىنشىسى – اسپان, ءۇشىنشىسى – جەر, ءتورتىنشىسى – قولباسشى, بەسىنشىسى – زاڭ.

جول – مەملەكەت باسشىسىنىڭ ويى مەن حالىق ويىنىڭ بىردەي بولۋى­نا قول جەتكىزۋ, حالىقتىڭ مەملەكەت باس­شى­­سىمەن بىرگە بولۋى, حالىقتىڭ ۇرەي مەن كۇدىك دەگەندى بىلمەۋى ەكەندىگىن نە­گىز­دەيدى. وسىدان سۋن-تسزىنىڭ ەل مەن مەم­لەكەت باسشىسى اراسىنداعى وي مەن ماق­سات بىرلىگىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتۋ ارقىلى ءبىرىنشى ورىنعا يدەولوگيالىق فاكتوردى شىعارعانىن بايقايمىز. بۇل تەك سوعىس جاعدايىنداعى بىرلىك دەگەندى بىلدىرمەيدى, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندەگى, بەلگىلى ءبىر ماقساتقا جەتۋدەگى ەڭ باستى قاجەتتىلىك دەگەندى بىلدىرەدى. ەل مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ وي تۇتاستىعى, ونىڭ مەملەكەت ومىرىندە الاتىن ماڭىزدى ورنى جايىندا تۇركى قاعاندارىنىڭ وسيەتتەرىنەن دە كوپ نارسەنى بىلۋگە بولادى. كۇلتەگىن جىرلارىندا تۇركى بيلەۋشىلەرى ءوز حالقىنا, وسىعان وراي كەلەسى سوزدەردى وسيەت ەتۋ ارقىلى وي مەن ماقسات بىتىراڭقىلىعىنان ساقتاندىردى: «اشتىقتا توقتىقتى تۇسىنبەيسىڭ, ءبىر تويساڭ اشتىقتى تۇسىنبەيسىڭ. سونىڭ ءۇشىن الداندىڭ, قاعانىڭنىڭ ءتىلىن المادىڭ» جانە «سوڭىنداعى ىنىلەرى قاعان بولعان, ۇلدارى دا قاعان بولدى. سوڭىنداعى ءىنىسى اعاسىنداي بولمادى, ۇلدارى اكەسىندەي بولمادى».

ءVىىى عاسىردا يدەولوگيالىق جانە دەمو­گرا­فيا­لىق فاكتور ورتالىق ازياداعى كوك تۇركىتەردىڭ ساياسي ومىرىنە ىقپال جا­ساپ وتىردى. كوك تۇركىتەرىنىڭ بيلەۋشىسى بىلگە قاعان ءوزىنىڭ ورداسىن دۋالمەن قور­شاپ, بۋددا مەن لاوتسزىعا عيباداتحانا تۇر­عىزىپ, وتىرىقشىلىققا كوشۋ نيەتىن قى­تايدا ءوسىپ, ءبىلىم العان كەڭەسشىسى تونى­كوككە بىلدىرگەن ەدى. تونىكوك: «تۇركى ەلى قىتاي حالقىنىڭ جۇزدەن ءبىر بولى­گىنە دە تەڭەسپەيدى: ءبىزدىڭ ولارعا قارسى تو­تەپ بەرۋىمىزدىڭ نەگىزى اڭ اۋلاپ, مال با­عۋىمىزدا. كوشپەلى ءومىر ءسۇرىپ, ۇنەمى سوعىس ونەرىنە جاتتىعۋىمىزدا. كۇشتى كەزىمىزدە سوعىسىپ, ءالسىز شاعىمىزدا كوشىپ-قو­نىپ جۇرەمىز. سونىمەن قاتار بۋددا مەن لاوتسزىنىڭ وقۋلارى ادامدى جاۋىنگەر ەتپەي, سەزىمشىل, بوس قىلادى», دەپ اقىل ايتقان. وسى ۇزىندىدەن ءبىز تۇركىلەردىڭ يدەولوگيالىق جانە دەموگرافيالىق فاكتورى جاعدايلارىنىڭ قالا تۇرعىزۋعا جانە ءومىر قۇندىلىقتارىن وزگەرتۋگە مۇمكىن­دىك بەرمەگەنىن بايقايمىز. شىنىندا دا, ەگەر تۇركىتەر قالا تۇرعىزىپ, وتىرىقشى ومىر­گە كوشىپ, بۋددا مەن لاوتسزىعا تابىنعان­دا ولار ميلليونداعان قىتايلىقتار­­دىڭ اراسىندا جوعالىپ كەتەر ەدى. بۇل رەت­تە تۇركىتەردىڭ تاريحي مۇراگەرلەرىنىڭ ء­بىرى قازاقستان جاعدايى ەرەكشە بولدى.

عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا وراي ەل مەن جەردى قورعاۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى, نەگىزگى جولدارى وزگەردى. قازاقستان تاۋەل­سىزدىك جاريالادى. ەل استاناسىنىڭ سول­تۇستىككە كوشىرىلىپ, جاڭا قالانىڭ سالىنۋىندا ۇلكەن گەوساياسي ماقسات جاتتى. ول ماقساتتىڭ ءمانى بۇرىن گەوساياسي كەڭىس­تىكتە ورىن العان وزگەرىستەردىڭ بارىسىن توقتاتىپ, قازاقستان مەملەكەتتىگىن نىعايتۋ, قازاقستان حالقىنىڭ وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتەگى دەموگرافيا اراسالماعىن رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋ ەدى. استانانى ەلدىڭ سولتۇستىگىنە كوشىرۋ تەك قازاق مەم­لەكەتىنىڭ تۇعىرىن تەرەڭدەتىپ قويماي, سونىمەن قاتار تۇركى-مۇسىلمان الەمىنىڭ ءومىر كەڭىستىگىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى بولدى.

تاريحي تۇرعىدان العاندا تۇركى حالىق­تارىنىڭ, ولاردىڭ ىشىندە قازاق حال­قىنىڭ تۋعان بەسىگى مەن اۋەلگى ورداسى – التاي ءوڭىرى. التاي ءوڭىرىنىڭ ەكو­نو­ميكالىق, مادەني-الەۋمەتتىك, گەو­سترا­تەگيالىق الەۋەتىن ارتتىرۋدىڭ ما­ڭىزى زور ەكەنى انىق. بۇل رەتتە تۇركى مەم­لە­كەت­تەرى ۇيىمىنىڭ تۇراقتى باس ورداسى (headquarter) مەن استاناسىن ەلىمىزدىڭ شەكارالاس ايماعىندا – التاي وڭىرىندە ورناتىپ, تۇرعىزۋدى تۇركى-مۇسىلمان ەلدەرىنە ۇسىنۋ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ىرگەلى ىستەرگە ۇلاسادى دەپ بولجاۋعا بولادى.

سوعىس ونەرى تۋرالى ەجەلگى تراكتات­تار يدەولوگيالىق فاكتوردان باسقا گەو­گرافيالىق, ەكونوميكالىق جانە ساياسات جۇرگىزۋ ماسەلەلەرىن قامتىدى.

مەملەكەت قۇرىلىمى مەن گەوساياساتتا ماڭىزدى ورىن الاتىن ەكونوميكالىق فاكتورعا بايلانىستى سۋن-تسزى: «ەگەر سەندە مىڭ جەڭىل جانە مىڭ اۋىر اربا, ءجۇز مىڭ اسكەر بولسا جانە ەگەر ازىقتى مىڭ شاقىرىمعا اپارۋ قاجەت بولسا, وندا ىشكى جانە سىرتقى شىعىن كۇنىنە مىڭ التىندى قۇرايدى. سوعىس كەزىندە مەملەكەت ازىقتى الىسقا تاسيتىندىقتان كەدەي­لەنەدى. ازىقتى الىسقا تاسۋ قا­جەت بولعاندا حالىق كەدەيلەنەدى. اسكەر­گە جاقىن ورنالاسقاندار قىمبات ساتا­دى, ال ولار قىمباتقا ساتقان سوڭ, حا­لىق­­­تىڭ قارجىسى ازايادى, قارجىسى ازاي­­عاندا مىندەتكەرلىكتەردى (زاڭعا با­عىن­دىرۋ/باعىنۋ) اتقارۋ قيىن», – دەپ, ەكو­نوميكالىق فاكتور مەن مەملەكەتتى باس­قارۋ اراسىنداعى تىكەلەي بايلا­نىس­تى كورسەتەدى. ول سوعىستى پايدا تابۋ ءۇشىن كۇرەس دەپ قاراستىرادى: «پايدا تابۋ دەگەنىمىز – جەڭىس», دەپ «جاقسى­نىڭ جاق­سىسى – ءجۇز رەت سوعىسىپ, ءجۇز رەت جەڭۋ ەمەس, جاقسىنىڭ جاقسىسى – بوتەن اسكەردى سوعىسپاي-اق جەڭۋ. سوندىقتان ەڭ جاقسى سوعىس – الدىمەن جاۋدىڭ وي اي­لا­سىن تالقانداۋ, سودان كەيىن ونىڭ وداق­­تاستارىن, كەيىن اسكەرلەرىن تال­قانداۋ», دەپ جالعاستىرادى. ەجەلگى­لەر­دىڭ وسى سوزدەرىنەن ءبىز ولاردىڭ ءوز قارسى­لاس­تا­رىنىڭ وي ايلاسىن, ساناسىن (يدەولوگياسىن) جويۋ, ەكونوميكالىق باقى­لاۋ ورناتۋ ارقىلى سوعىسپاي-اق كوزدەگەن ماق­ساتقا جەتۋگە بولاتىنىن بىلگەندەرىن اڭعارامىز.

وسىعان وراي مەملەكەتتىڭ بايلى­­­عىن, ەكونوميكالىق قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن سۋن-تسزى: سوعىستى جۇرگىزۋ ءتارتىبى بويىن­شا ەڭ جاقسىسى – جاۋدىڭ مەملەكەتىن تالقانداماي ساقتاپ قالۋ كەرەكتىگىن جا­زادى. سوندىقتان سۋن-تسزى: «سوعىس – ­جاۋدى الداۋ جولى», دەپ پايىمدايدى.

ەكونوميكالىق فاكتوردىڭ مەملەكەت ومىرىندە الاتىن شەشۋشى ورنى جا­يىندا عۇندار مەن كونە تۇركىتەردىڭ تاريحىنان انىق كورۋگە بولادى. تۇركى باسشىلارى وزدەرىنىڭ وسيەتتەرىندە بۇل جاعدايلارعا كوپ كوڭىل ءبولدى. ورحون ەس­كەرتكىشتەرىنىڭ ماتىنىندەگى: «التىندى, كۇمىستى, داقىلدى, جىبەكتى سونشاما شەكسىز بەرىپ جاتقان تابعاش حالقىنىڭ ءسوزى ءتاتتى, بۇيىمى اسىل ەدى. (ولار) ءتاتتى ءسوز, اسىل قازىناسىن بەرىپ, جىراقتاعى حالىقتى وزىنە سونشا جاقىنداتار ەدى… ءتاتتى ءسوز, اسىل دۇنيەسىنە الدانىپ تۇركى حالقى, قىرىلدىڭ, جويىلدىڭ», دەگەن سوزدەر وسىنى كۋالاندىرادى.

ب.ز.ب. 160 جىلى عۇنداردىڭ تاڭىرقۇتى لاوشان-گيۋي قىتايمەن جاقىنداسىپ, ولاردان كوپ جىبەك پەن ت.ب. زاتتاردى الىپ وتىرعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ونىڭ كەڭەسشىسى ۇكى (يۋە): «عۇنداردىڭ سانى قىتايدىڭ ءبىر ايماعىندا تۇراتىن حالىقتىڭ سانىمەن تەڭەسە المايدى, بىراق ولاردىڭ قۋاتى كيىم مەن تاماعىنىڭ ەرەكشەلىگىندە جانە ولاردىڭ وسى زاتتار بويىنشا قىتايعا تاۋەلدى, كىرىپتار ەمەستىگىندە. ال قازىر, تاڭىرقۇت, سەن ءداس­تۇردى وزگەرتىپ جاتىرسىڭ جانە قىتاي­دىڭ زاتتارىنا قىزىعاسىڭ. ەگەر قىتاي, ءوز زاتتارىنىڭ وننان ءبىر بولىگىن عانا قولداناتىن بولسا, وندا سوڭعى عۇنعا دەيىن حان اۋلەتىنىڭ جاعىنا وتەر ەدى» دەپ ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىكتىڭ ساياسي تاۋەلدىلىك قاۋپىن, مەملەكەتتىك وپات قاۋپىن تۋدىراتىنىن ەسكەرتىپ: «قىتايدان جىبەك جانە قاعاز ماتالاردى العان سوڭ, شەڭگەلدىڭ اراسىمەن جۇگىرىپ, ولاردان جاسالعان كيىمدەردىڭ ءجۇن مەن بىلعارىدان جاسالعان كيىمگە جەتپەيتىنىن كورسەتىڭدەر. قىتايدان ازىق العاندا ولاردى جەمەڭدەر, ونىڭ ورنىنا ىرىمشىك پەن ءسۇتتى قالايتىندارىڭدى كورسەتىڭدەر» دەي وتىرىپ, قازىرگى تىل­مەن ايتقاندا پروتەكتسيونيستىك شارالاردى قولدانۋعا شاقىردى.

ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلارداعى مەم­لە­كەتتەردىڭ تاريحىنان ەكونوميكالىق سترا­تەگيا مەن گەوگرافيالىق فاكتور ارا­سىنداعى بايلانىستاردى اجىراتۋعا بولادى.

كەڭىستىكتى, مەملەكەتتى باسقارۋدا ما­ڭىز­دى ورىن الاتىن فاكتور – ساياسات نەمەسە ساياسي ليدەردىڭ قىزمەتى تۋرالى دا ەجەلگى جانە ورتا زامانداعى تاريحي دەرەكتەردە مول ماعلۇماتتار ساقتالعان. ساياسات جۇرگىزۋ, ساياسي ليدەردىڭ قىزمەتى مەملەكەت قۇرىلىمىنداعى فۋنكتسيالاردى رەتتەۋدە, فۋنكتسيالاردىڭ ىشكى جانە ءوزارا تۇراقتىلىعىن ورناتۋدا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ساياسات جاۋدىڭ وي-ايلاسىن بولجاپ بىلۋگە, ولارعا توسقاۋىل قويا الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ءارى ۇلكەن شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى.

ساياسي شەبەرلىكتىڭ ءبىر كورىنىسىنە كەلەسى وقيعانى جاتقىزۋعا بولادى. ب.ز.ب. 200 جىلى مودە باستاعان عۇندار كۇشەيىپ, قى­تاي يمپەراتورى گاۋ-دي ولاردان جەڭىلە بەر­گەن سوڭ, كەڭەسشىلەرىنەن عۇنداردى قا­لاي جويۋدىڭ امالىن سۇرايدى. سوندا گاۋ-ديگە كەڭەسشىسى: «ەل ءىشى ەندى عانا ورنىقتى. وسىنداي جاعدايدا عۇنداردى قارۋلى كۇشپەن باعىندىرۋ تىم قيىن… الديار, مەنىڭ اقىلىمدى الىپ, پاتشايىمنان تۋعان ۇلكەن حانشانى مول جاساۋمەن بۇدۇنگە ايەلدىككە ۇزاتىڭىز. ءبۇدۇن ءتىرى جۇرسە, كۇيەۋ بالاڭىز رەتىندە ءوزىڭىزدى سىيلار ەدى, ولسە, ورنىنا جيەنىڭىز تاڭىرقۇت (شانيۋي) بولىپ تاعايىندالار ەدى. جيەننىڭ ناعاشى اتاسىمەن ۇزەڭگى قاعىسقانى قايدا بار؟ ءسويتىپ, عۇنداردى سوعىسسىز باعىندىرا الار ەدىڭىز…», دەپ اقىل بەردى. ەجەلگى قىتاي مەملەكەتىن­دەگى تۇراقسىزدىق قارسىلاستارىن كۇشپەن جەڭۋگە مۇمكىندىك بەرمەگەن سوڭ, ساياسي ايلا, ادىستەر ىسكە قوسىلا باستادى.

ورتا عاسىرلارداعى ورىس كنيازدەرىنىڭ ءبىرى الەكساندر نەۆسكي التىن وردا بيلەۋشىلەرىمەن تۋىسقاندىق قاتىناس ورناتۋ ارقىلى ورىستارعا قاۋىپ توندىر­گەن شۆەدتەر مەن نەمىستەردى ويسىراتا جەڭىپ وتىردى. ال جاڭا كەزەڭدەگى گەر­مان يمپەرياسىنىڭ كانتسلەرى وتتو فون بيس­مارك ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە جوعارىدا كەلتىرىلگەن جول بويىنشا انگليانىڭ پرۋسسيا, ال كەيىنىرەك گەرمان ساياساتىنا تيگىزىپ كەلگەن ىقپالىن بىلايشا سيپاتتادى: «سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزۋدەگى قانداي دا ءبىر وزگەرىستەر لەبى ادەتتە كورول­دان ەمەس, باس شتابتان نەمەسە جو­عارعى قولباسشى كرونپرينتستەن شى­عاتىن. بۇل توپتاردىڭ, ادامي تۇرعىدان العاندا ولاردىڭ دوس كەيپىنە بولەنگەندە, اعىلشىن ىقپالىنا تۇسكەندىگى تۇسىنىكتى: كرونپرينتسەسسا, مولتكەنىڭ مارقۇم ايەلى, باس شتاب باستىعىنىڭ ايەلى جانە باس شتابتاعى ودان كەيىنگى ەڭ بەدەلدى وفيتسەر فون گوتبەرگتىڭ ايەلى – بارلىعى اعىل­شىندار ەدى». ساياساتتاعى وسى ءتاسىلدىڭ تالاي يمپەريالاردىڭ كۇيرەپ, پايدا بولۋىنا تۇرتكى بولعانى بەلگىلى.

تسين داۋىرىنە دەيىنگى تاريحي-ادە­بي شىعارماعا جاتاتىن «گو يۋي» (پاتشا­لىق­­تار ءسوزى) جازبالارىندا قىز ۇزاتۋ جانە كەلىن ءتۇسىرۋ ماسەلەسىنە ۇلكەن سايا­سي ءمان بەرىلگەنىن اڭعارۋعا بولادى. چجوۋ پاتشالىعىنىڭ سوزدەرىندە: «نەكە قيۋ – وپاتقا نەمەسە باقىتقا اكەلەتىن باس­پالداقتار. ولار ارقىلى كوتەرىلگەن كەزدە پايدا ۇيگە اكەلىنسە باقىتقا قول جەتەدى, ەگەر پايدانى باسقالار كورسە, ول وپاتقا اكەلەدى», دەلىنگەن.

كونفۋتسي بويىنشا ساياسات ونەرىنىڭ نەگىزگى جاعدايى مىنادا: «كورشى ەلدەرمەن دوستىقتى ىستەردەگى ادالدىققا نەگىزدەپ, قولداۋ كەرەك, الىس ەلدەرمەن ادالدىقتى سوزبەن ءبىلدىرۋ قاجەت», بولدى.

مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ (گەوستراتە­گيانىڭ) العاشقى تەورياسى مەن پراك­تيكاسى ەجەلگى قىتايدا «تسزۋن حەن» (ب.ز.ب. ءىV-ءىىى ع.) مەكتەبىنىڭ ىقپالىمەن قالىپتاستى دەپ اتاپ وتكەن ورىندى. وسى مەكتەپتىڭ اتى گەوساياسي وداقتىڭ ەكى تۇ­رىنە وراي شىققان دەپ جورامالداۋعا بولادى: «تسزۋن» – تىك وداق, دەمەك وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك اراسىندا ورنالاسقان حان­دىقتاردىڭ وداعى; «حەن» – كولبەۋ (كول­دەنەڭ), دەمەك شىعىس پەن باتىس اراسىندا ورنالاسقان حاندىقتاردىڭ وداعى. بۇل مەكتەپتىڭ ماقساتى بيلەۋشىلەرگە سىرتقى ساياسات بويىنشا كەڭەسشىلەردى, ساراپشىلاردى دايىنداۋعا باعىتتالدى. وسى مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرىن العاشقى گەوساياساتشىلار دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيمىز.

«تسزۋن حەن» مەكتەبىنىڭ نۇسقاۋلارى «تىك» جانە «كولبەۋ» وداقتاردى جاساۋدىڭ تەوريالىق نەگىزىن سالدى, ال فيلوسوف حان فەيتسزى (ب.ز.ب. 223ج. قايتىس بولعان) بۇل وداقتارعا سيپاتتاما بەردى: «تسزۋن» وداعى كوپتەگەن كىشىگىرىم حاندىقتاردى بىرىكتىرىپ, ۇلكەن ءبىر حاندىققا سوققى بە­رۋگە باعىتتالادى, ال «حەن» وداعى ۇل­كەن, كۇشتى ءبىر حاندىققا قىزمەت جاساپ, كوپ­تەگەن ءالسىز حاندىقتارعا سوققى بەرۋگە باعىتتالادى», دەگەن. قازىرگى كەزدەگى الەم­دىك ساياسي-ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە وسىنداي وداقتاردىڭ جوق ەمەستىگىن تەرىسكە شىعارا المايمىز.

ساياسات ءتيىستى گەوساياسي تالداۋ جاسالى­نىپ, شەشىم قابىلدانعان سوڭ, بەلگىلى ءبىر گەوستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋعا با­عىت­تالادى. سوندىقتان ساياسات نەمە­سە ونىڭ «ەرەكشە» كورىنىسى – سوعىس ونەرى – گەو­سترا­تەگيانىڭ, سونىمەن قاتار گەوسايا­ساتتىڭ قۇرامداس بولىگىنە, ولاردىڭ قۇرالىنا جاتادى.

قازاقستان – كۇللى تۇركى حالىقتارى­نىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعى. قا­زاقتىڭ سايىن دالاسىنان الەمنىڭ ءار تۇك­پىرىنە تاراعان تۇركى تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن وڭىرلەردىڭ تا­ريحي ۇردىستەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.

مەملەكەتتىلىك ولشەمى – «كەڭىستىك» پەن «ۋاقىت» – تۇرعىسىنان العاندا قا­زىرگى تۇركى مەملەكەتتەرى مەن مەملە­كەت ىشىندەگى قۇرىلىمداردىڭ احۋالىن, بىتى­راڭقىلىعىن ءحVى-ءحVىى عاسىرلارداعى گەرمان مەملەكەتتەرىنىڭ جاعدايىمەن ۇقساتۋعا بولادى. كورسەتىلگەن كەزەڭدە گەرمان مەملەكەتتەرىنىڭ سانى كوپ بولاتىن. گەرماندىقتاردىڭ وزدەرى «اسپاندا قانشا جۇلدىز بولسا, جەردە سونشا گەرمان مەملەكەتتەرى بار» دەيتىن. سونىمەن قاتار گەرمان حالىقتارىنىڭ سويلەگەن تىلدەرى دە ءبىر-بىرىنە انىق تۇسىنىكتى بولعان جوق. برەمەن نەمىستەرىنىڭ ءتىلىن بادەننىڭ نەمىسى تۇسىنە بەرمەيتىن. ۆەستفالياداعى نەمىستەردىڭ ءتىلىن ساكسونيانىڭ نەمىس­تەرى تۇسىنبەيتىن. گەرمانيانىڭ ساياسي بى­تىراڭقىلىعى ءتىل بىتىراڭقىلىعىمەن ۋشىعا تۇسكەن بولاتىن. وسىنداي جاعداي گەرمان مەملەكەتتەرىندەگى ءبىلىمدى, كوزى اشىق ادامداردىڭ, عالىمداردىڭ كوكەيىن تەسپەي قويمادى. سول ۋاقىتتا گەرمان مەملەكەتتەرىندە قىرىققا جۋىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قىزمەت جاسايتىن. مىسالى, سول كەزدەردە فرانتسيا, گوللانديا مەن انگليادا ءبىر-ەكى ۋنيۆەرسيتەت قانا بولاتىن. گەرمان ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ عالىمدارى گەرمان حالىقتارىن بىرىكتىرۋ ماقساتىمەن جينالىپ, سول ۋاقىتتا ورتاق ادەبي نەمىس ءتىلىن قالىپتاستىردى. باستاپقى كەزدە ادەبي نەمىس ءتىلى قالالارداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىتىلدى. قالا تۇرعىندارى بىرتە-بىرتە ادەبي نەمىس تىلىندە سويلەي باستادى. فەودالدىق قاتىناستار ىدىراپ, قالالاردىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىس­تى عالىمدار قۇراستىرعان ادەبي نەمىس ءتىلى ورتاق گەرمان حالقىنىڭ تىلىنە اينالدى. وسىلايشا, ءحVى-ءحVىى عاسىردا گەرمان عالىمدارى, ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا و. فون بيسماركتىڭ باسقارۋىمەن گەرمان مەم­لەكەتتەرىنىڭ تۇپكىلىكتى بىرىگۋىنە قولايلى احۋال قالىپتاستىردى.

قازىرگى تاڭدا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق الفاۆيت پەن ورتاق ءتىل قۇراس­تى­رۋعا باعىتتالعان ارەكەتتەرى تۇركى حالىق­تارىنىڭ سانا سەزىمىنىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن, مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ تەرەڭدە جاتقانىن دالەلدەيدى.

مىنە, وسىلايشا, مەملەكەتتىلىك ءداس­­تۇرىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى سانالاتىن تۇركى حا­لىقتارىنىڭ كەڭ كەڭىس­تىكتەردى باقىلاۋ تاريحى مەن «يدەو­لوگيالىق» تاريحى وزەكتىلىگىن جوعالت­پاي, قازىرگى ۋاقىتتا­عى حالىقارالىق سايا­سي ومىردە دە كورىنىستە­رىن تاۋىپ جاتىر. جوعارىدا كەلتىرىل­گەن قازاق دالاسىنىڭ تاريحىن­داعى فاك­تىلەر مەملەكەتتىلىك تامى­رىنىڭ تە­رەڭ­نەن ءنار الىپ وتىرعانىن دا­لەلدەيدى. قازاق ۇلتىن جانە كوپتەگەن باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ ءدىڭىن قۇراعان ەجەلگى رۋ-تايپالار بىرلەستىگىنىڭ تاريحى – ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى مەملەكەتتەر مەن مەملە­كەت­تىلىك ءداستۇرىنىڭ قاينار كوزى.

جانعالي دادەباەۆ,

ساياسي عىلىمدار كانديداتى