ادالدىق – قۇتتى قوعامنىڭ تەمىرقازىعى

ءبىرىنشى وتىرىس بىلتىر ۇلت ۇياسى  ۇلىتاۋدا وتكەن بولاتىن. كەلەسى وتىرىس اتىراۋ وبلىسىنداعى ايگىلى تاريحي ورىن سارايشىقتا وتەتىنىنەن حاباردار بولدىق. وسىنىڭ ءبارى ءسوز بەن ءىستىڭ ۇندەستىگى, بىرتىندەپ ىل­گەرى­لەۋدىڭ ناقتى حارەكەتى ەكەنى انىق. قۇرىلتايعا تاڭدالعان مەكەندەرگە قاراپ-اق ۇلتتىق رۋحاني تۇلەۋدىڭ باستالعانىن اڭعارامىز. ۇلتتىق رۋح پەن ەلدىك نامىستىڭ كوتەرىلۋى بارىنەن ماڭىزدى. «كەشە كىم ەدىك؟ بۇگىن كىمبىز, ەرتەڭ كىم بو­لامىز؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ مەملەكەتتىك يدەولوگياعا تىكە­لەي قاتىستى. قازاقستان – التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرى. جوشى حاننان كەنەسارى حانعا دەيىنگى التى عاسىر – ءبىزدىڭ داڭقتى تاريحىمىز. سوڭعى وتارلانۋدىڭ ءۇش عاسىرىن با­سىمىزدان وتكىزسەك تە, تاريح مىڭ جەر­دەن بۇرمالانسا دا, ونىڭ ارعى جا­عىنداعى شىندىقتى ەشكىم ءوشىرىپ تاستاي المايدى.

«شىن مانىندە, ءبىز ايتىپ جۇرگەن ادى­لەتتى قازاقستاندى ادال ازامات­تار قۇرادى. بۇل – ءبىر-بىرىمەن وتە تىعىز بايلانىستى ۇعىمدار. وتان­عا, وتباسىنا ادالدىق – پاراسات پەن ادامگەرشىلىكتىڭ بەلگىسى. ادال ەڭ­بەك ەتىپ, ادال تابىس تاپقان ادام جە­تىس­تىككە جەتەدى. قۇرمەتكە يە بو­لادى», دەدى پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا.

كەيىنگى وتىز جىلدا جىبەرگەن قا­تەلىكتەردىڭ ءبىر پاراسى بيلىكتە ادال ادامداردىڭ ازدىعىنا بايلانىس­تى بولدى. ءوز ىسىنە ءجۇردىم-باردىم قارايتىن, ءوز مۇددەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن پايداكۇنەم, پاراقور, جەمقور پەندەلەردىڭ كەسىرىنەن كوپتەگەن قي­ىندىققا كەزىكتىك. سول ۇشىندە مەم­لەكەت باسشىسى وسى تاقىرىپقا ارنايى سالماق سالا وتىرىپ اتاپ كور­سەتتى. بۇل ناشار ادەت, كەۋلەگەن جۇ­لىنقۇرت, مەڭدەتكەن دەرت قايدان جا­بىستى؟ ارىسى ءۇش عاسىرعا جۋىق, بەرىسى سوڭعى جەتپىس جىلدا سانامىزعا كۇشتەپ سىڭىرىلگەن جات مىنەز, جامان پيعىلدىڭ سالدارى. قۇلدىق پسي­حولوگيانىڭ ايقىن كورىنىسى. وتار­شىل, ءامىرشىل جۇيە ءوز دەگەنىن ىستەدى. قايماقتارىمىز قۇرباندىققا شالىنىپ, حالىق قالجىراعان كۇي كەشتى. مەنتاليتەت وزگەرىپ, ۇلتتىق جادىمىز السىرەدى.

ء«بىزدىڭ قوعام وزگەرىستى بىرەۋدەن ماداق ەستۋ ءۇشىن ەمەس, ەڭ الدىمەن ءوزى ءۇشىن جاساۋعا ءتيىس», دەدى پرە­زي­دەنت. اناۋ سوتسياليزم كەزەڭىنەن قا­لىپتاسقان ءبىر جامان ادەت بار. ءاربىر ءىستى ناۋقانعا اينالدىرامىز دا, سونىڭ ەسەسىنە جوعارىدان, الدە باسقا بىرەۋلەردەن ماقتاۋ ەستۋدى كۇتەمىز. مىنە, وسى داعدىمىزدى ءدوپ باسقان پرەزيدەنت قوعامعا ناقتى دياگنوز قويىپ وتىر. وسى ورايدا, قانداي ارە­كەتتى بولسىن ۇلت پەن مەملەكەتتىڭ پايداسى ءۇشىن جاساۋعا ءتيىسپىز. سوندا عانا ناتيجە شىعادى.

مەملەكەت باسشىسى بايانداماسىندا سەگىز تاقىرىپ بويىنشا وي قوزعادى. سول ارقىلى ءار ماسەلەگە ناقتى توقتالىپ, ونىڭ كورىنىسىن, سالدارىن, تۇزەتۋ جولدارىن ۇسىندى. ءبى­رىنشى, مەملەكەتتىك نىشانداردى جەتىلدىرۋ قاجەت. ەكىنشى, ۇلتىمىزدىڭ تاريحي سانا-سەزىمىن جاڭعىرتۋ وتە ماڭىزدى. ءۇشىنىشى, ءبىز مادەني مۇ­رامىزدى جان-جاقتى دارىپتەۋىمىز كە­رەك. ءتورتىنشى, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاربيەسى وتە ماڭىزدى ماسەلە. بەسىنشى, اقپارات ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ. التىنشى, مەملەكەتتىك ساياساتتا تالداۋ, ساراپتاما جاساۋ قىزمەتى ساپالى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.  جەتىنشى, ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار تاعى ءبىر ماسەلە – شەكارالاس ايماقتاردى دامىتۋ. سەگىزىنشى, قوعامدا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جۇمىسىنا قاتىستى سىن-پىكىرلەر تۋرالى.

مەن جەتپىس جىلعا جۋىق شىعار­ماشىلىقپەن اينالىسىپ كەلەمىن. سوندىقتان وزىمە تانىس, بارىنشا جاقىن ماسەلەگە بايلانىس­تى وي وربىتكەندى ءجون سانايمىن. تاۋەل­سىزدىكتى العان وتىز جىلدىڭ بەدەرىنە قارايتىن بولساق, كوپتەگەن يگى شارۋا اتقارىلىپ, ەل ومىرىندە ۇلكەن وزگەرىس بايقالدى. ەل ەكونوميكاسىنا, ساياسي رەفورماعا نازار اۋدارىلدى. دەي تۇرعانمەن, رۋحانياتىمىز توقىراپ, قۇلدىرادى. ءتىپتى كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىندەگى بار جاعدايىمىزدان ايىرىلىپ قالدىق. ناقتىلاپ ايتساق, اقىن-جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەنۋىنە, تىڭ تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلۋىنە, جارىققا شىعارۋىنا جەتكىلىكتى كو­ڭىل بولىنبەدى. ولاردىڭ جازعانى ەلەۋسىز قالدى, تابان ەت, ماڭداي تەرىنە قالاماقى بەرىلمەدى. كىتاپ باسىپ شىعارۋ مەن تاراتۋ جولدارى جابىلىپ, تۇيىققا تىرەلدى. سونىڭ سالدارىنان «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا كەتىپ», جازۋشىلار بەدەلىنەن ايىرىلدى. مىنە, وسىناۋ قيسىنى كەتىپ, قيۋى قاشىپ تۇرعان سالاعا جان ءبىتىپ, قان تارايتىنداي قوزعاۋ سالىنىپ جاتقانىنا قۋانامىن.

مادەنيەت – رۋحاني ورلەۋگە جول اشاتىن شامشىراق. «قازىر ەلى­مىزدەگى مەكتەپ كىتاپحانالارىندا 130 ميلليون­نان استام كىتاپ بار. بىراق ونداعى كوركەم ادەبيەتتىڭ ۇلەسى ماردىمسىز. شىن مانىندە, كىتاپ وقيتىن ەل زيالى ۇلتقا اينالادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. وسى سويلەمدەردىڭ استارىندا كوپ نارسە جاتىر. كىتاپ ماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ, كەمشىن تۇستى دا كور­سەتتى.

سونداي-اق ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا بۇكىل قوعام بولىپ جۇمىلۋدى ۇسىندى. ەڭ باستىسى, ءار ازاماتتىڭ سانا-سەزىمى جاڭعىرۋ قاجەت. پيعىل وزگەرمەسە, ەشتەڭە وزگەرمەيدى. مەم­لەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىن جازۋعا تاپسىرما بەردى. ما­دە­ني مۇرامىزدى جان-جاقتى دارىپ­تەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. مىنە, اتالعان نارسەلەردىڭ ءبارى ونەردىڭ, رۋ­حانياتتىڭ اينالاسىندا بولىپ وتىر. ماتەريالدىق بايلىق پەن رۋحاني بايلىق ادام بالاسى ءۇشىن قۇستىڭ قوس قاناتىنداي. بىرەۋى كەم بولسا, قاناتى سىنعان قۇس سەكىلدى جەردەن كوتەرىلە المايدى. قارنىم تويسىن دەپ ءتاننىڭ ازىعىن كوكسەپ كەتسەك, جانىمىز جۇدەپ, جاسىپ قالادى. جان دۇنيەسى كەدەي ادامنىڭ كەلەشەگى دە ب ۇلىڭعىر.

ادال ازاماتتى تاربيەلەۋ – ۇرپاق تاربيەسىنە كوڭىل ءبولۋدىڭ باسى. ال ادالدىق – قۇتتى قوعامنىڭ تەمىرقازىعى ىسپەتتى. ءال-فارابي «تاربيەسىز بە­رىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن. مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى بايلىعى – ادام. وتانشىلدىق – شىنايى پاتريوتتىق سەزىم. تۇراتىن ءۇيىڭدى, اۋلاڭدى تازا ۇستا. ەڭبەكتىڭ جامانى جوق. پرەزيدەنت «ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ كەرەك. ەڭبەك كۇنىنە وراي ەڭ ۇزدىك مامانداردى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇلىقتاۋ كەرەك» دەپ ءبارىن ءبىلىپ, تا­رازىعا سالىپ, ولشەپ ايتىپ وتىر. سوڭعى وتىز جىلدا وقۋ-بىلىمگە كوڭىل ءبولىندى. وسى سالادا كوپتەگەن رەفورما جاسالدى. مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىمەن قاتار جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارى, سانداعان ءبىلىم ورتالىعى اشىلدى. بۇنىڭ پاي­دالى جاعىمەن بىرگە, زالالدى تۇس­تارى دا كورىندى. ونداي مەكەمەلەر وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمدى بولۋىنا, ۇبت-دان سۇرىنبەي وتۋگە, وليمپيادالاردان جۇل­دە الۋعا باعىتتالدى دا, بالانىڭ ىشكى الەمىنە, تاربيەسىنە نازار اۋدارمادى. سونىڭ سالدارىنان قابىلەتتى بالالار كىم ءۇشىن وقىپ جۇرگەنىن, العان ءبىلىمىن كىمگە ارناۋدىڭ كەرەك ەكەنىن بىلمەيدى. ولاردىڭ كوبى وقۋ بىتىرگەن سوڭ شەتەلدەردە قالۋعا تىرىسادى. وتانعا, ەلگە, ۇلتقا قىزمەت ەتۋدى ماقسات ەتپەيدى. بۇعان ەكى سەبەپ بار. ءبىرى – ۇرپاقتىڭ تاربيەسىز ءبىلىم الۋى. ەكىنشى, تالانتتىلار مەن دارىندىلاردى قادىرلەۋگە جۇيە قۇ­لىقسىزدىق تانىتتى. جۇزدەگەن, مىڭداعان ۇشقىر ويلى, وزىق ءبىلىمدى جاس ىزدەۋسىز, سۇراۋسىز قالدى. سونىڭ كوبى كۇنكورىستى كۇيتتەپ, ماماندىعىنا كەلمەيتىن جان باعىستىڭ قامىمەن كەتتى.

ء«بىز جاس ۇرپاقتىڭ كىتاپقا قۇشتار­لىعىن وياتۋىمىز كەرەك. بۇل قيىن ماسەلە ەكەنىن تۇسىنەمىن. اسىرەسە, ولار­دىڭ بار نازارى الەۋمەتتىك جە­لىدە بولعان كەزدە, ءتىپتى قيىن. بىر­اق بۇل ماسەلەمەن اينالىسۋ كەرەك. باسقا جول جوق. سوندىقتان «بالالار كىتاپحاناسى» اتتى جاڭا باعدارلامانى قولعا الۋدى تاپسىرامىن. قازاق ادە­بيەتىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىن جانە جانرلارىن قامتيتىن ارنايى ءتىزىم جاسالۋعا ءتيىس. سول تىزىمدەگى كىتاپتار بارلىق بالاعا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك», دەگەن پرەزيدەنت كىتاپ شىعارۋ ىسىنە قازاقستان جازۋشىلار وداعى بەلسەنە اتسالىسۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

بۇل – قالامگەرلەردى سەرپىلتەتىن, سەرگىتەتىن ءسوز. قالامگەردىڭ ەڭبەگى مۇلدە باسقا. ديقان جەرمەن, شارۋا مال­مەن, كاسىپكەر تاۋارمەن جۇمىس ىستەيدى. ال جازۋشى قالامىن ەسكەك ەتىپ, اق قاعازدىڭ ايدىنىندا جۇزەدى. اقىل-وي ەڭبەگىنىڭ سوڭىندا كوزىنىڭ مايىن تامىزىپ جازادى. باسىمىزدى قوسىپ وتىرعان «قازاقستان جازۋشىلار وداعى» دەگەن قوعامدىق نەگىزدەگى ۇيىمىمىز بار. بىراق ءار كەزدەگى ساياسات پەن بيلىكتىڭ ىقپالىنا ەرىپ, كەيدە ولاي, كەيدە بىلاي بولىپ, كوسىلە الماي كولەڭكەدە قالعان كەزى كوپ. زيالى قاۋىمنىڭ سەركەلەرى جينالعان جازۋشىلار وداعىنا بىلىكتى باسشى بولۋ ازدىق ەتەدى. وداقتى قولدايتىن, دەم بەرەتىن, ونداعى اقىل كەنىن قازۋعا, وزىق ويلاردى العا شىعارۋعا جول قوياتىن كورەگەن كوسەم, جەتىلدىرىپ وتىراتىن بيلىك تارماقتارى قاجەت. سوندا عانا جازۋشىلار جايلانىپ وتىرىپ جازۋعا, ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسىن جەۋگە  مۇمكىندىك تۋادى.

«جالپى, مەن مەملەكەت باسشىسى جانە ازامات رەتىندە قازاق ادە­بيەتىن ءاردايىم قولدايمىن. تۋ­ىندىلار وقىرماندارعا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ال جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارى حالىق اراسىندا, اسىرەسە, جاستار اراسىندا سۇرانىسقا يە بولۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى – مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, جازۋشىلارىمىزدىڭ دا مىندەتى. وقىرمان قاۋىم قالامگەرلەردەن حالىققا رۋحاني ازىق بولاتىن تىڭ دۇنيەلەر كۇتەدى. جازۋشىلار وداعى وسى جۇمىسقا ۇيىتقى بولادى دەپ سەنەمىن. وسىعان بايلانىستى, مەن مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى» اتاعىن قايتارۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدايمىن. بۇل اتاق اتىنا – زاتى ساي, لايىقتى, تۋىن­دىلارى ارقىلى حالىق سۇيگەن جازۋ­شىلارعا عانا بەرىلۋى كەرەك دەپ سانايمىن», دەدى ق.توقاەۆ.

پرەزيدەنت جازۋشىلار وداعىنىڭ جاڭا باسشىسى مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ اتىن اتاپ, ۇلكەن مىندەت ارتىپ, زور سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. وسىلايشا, مىڭعا جۋىق قالامگەرگە ۇمىتپەن قاراپ, ەڭبەكتەرىنە لايىقتى قۇرمەت جاسالاتىنىن اڭعارتتى. ءبىر كەزدە جازۋشىعا ماراپات, ەڭبەگىنە باعا رەتىندە بەرىلىپ كەلگەن «حالىق جازۋشىسى» دەگەن اتاق الىنىپ تاستالعان بولاتىن. ەندى, مىنە, سول مارتەبە قالپىنا كەلمەك. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەكتى باعالاۋى دەر ەدىك. تاعى ءبىر جاعىنان ءوزىنىڭ قالامگەر وتباسىندا ومىرگە كەل­گەنىن, ونەردى باعالايتىن ادىلدىگىن ايگىلەپ تۇر.

ءبىرتۇتاس قازاق ادەبيەتىنىڭ ىشىندە تۋىسقان تۇركى ادەبيەتى دە قامتىلادى. ەلىمىزدەگى ۇيعىر ادەبيەتى دە سونىڭ قاتارىندا. وتاندىق ادەبيەتتىڭ ءبىر ارناسى سانالادى. مىنە, مەنىڭ جەت­پىس جىلدىق جازۋشىلىق ساپارىمدا ەكى حالىقتىڭ ادەبيەتىنە ورتاق قىز­مەت جاساپ كەلەمىن. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەنىمدە اكادەميك جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتەن ءدارىس الدىم. ۇستازدارىمنىڭ دەنى قازاق ۇل­تىنىڭ وكىلدەرى بولدى. ودان كەيىن دە شىعارماشىلىعىمدا «جالعىز جالبىز», «نۇر انا», «شارباق», ء«يار اكادەميگي» سەكىلدى روماندارىمنىڭ كەيىپكەرلەرى – ۇيعىرلار مەن قازاقتار. قايسىبىر ەڭبەگىمدى ايتسام دا ۇلت­تار دوستىعى مەن تۋىسقاندىققا نەگىز­دەلەدى. مىنە, پرەزيدەنت سوزىنەن قازاق­پەن قاناتتاس جاساپ كەلە جاتقان ۇيعىر ادەبيەتىنە دە كوڭىل بولىنەتىنىن ەستىپ قاتتى ريزا بولىپ وتىرمىن. وزبەكتە «قازاقتان جولداسىڭ بولسا, جولدا قالمايسىڭ» دەگەن ماقال بار. سول سياقتى ۇيعىرلار «قازاقتان كورشىڭ بولسا, ۇيقىڭ تىنىش بولادى» دەيدى.

ادەبيەتتەگى جانرلارعا توقتالساق, قوعامعا ەڭ قاجەتتىسى, ەڭ ماڭىزدىسى – بالالار ادەبيەتى. بالانى, ۇرپاق­تى ويلاماعان ەلدىڭ بولاشاعى بۇ­لىڭعىر. الدىنعى بۋىن بەلدەن اسادى, سوڭعى بۋىن ەنتەلەپ جەتەدى. ەلدىڭ  ەندىگى يەسى سولار. سوندىقتان ۇرپاق ساباقتاستىعىن مۇقيات تۇردە ءۇزىپ الماي جالعاپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. ادامزاتتىڭ ۇشان-تەڭىز مول ءبىلىمىن, جيناقتالعان تاجىريبەسىن سوڭىمىزدان كەلە جاتقان جاستارعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك. سول ءۇشىن ەلىمىزدەگى بالالار باسى­لىمىنا ۇيلەسىمدى قولداۋ كەرەك. وقۋلىقپەن عانا شەكتەلمەي, بالالارعا ارنالعان گازەت-جۋرنالدارعا جازىلعانى دۇرىس. مەكتەپتە گازەت-جۋرنال وقىماعان بالا, ەسەيگەندە ەشقاشان كىتاپپەن دوس بولا المايدى. ۇستازدار, اتا-انالار ءار كەز قولداپ, ماسەلەنىڭ جەڭىل شەشىلۋىن ويلاستىرعان ابزال. ءتىپتى مەملەكەت قول­داپ, بالالار باسىلىمدارىنا كو­مەك بەرسە ارتىق ەتپەيدى.

احمەتجان اشيري,

جازۋشى-دراماتۋرگ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى