الدىمەن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مەيلىنشە ءمان بەرىلىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ەسىل وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نىعمەت قاۋاشەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ارنايى باعدارلاما اياسىندا دەرناسىل الۋعا, بالىق جەمىمەن قامتاماسىز ەتۋگە سۋبسيديا قاراستىرىلعان. كولدەردەگى بالىق قورىن كوبەيتۋ ماقساتىندا ءساۋىر-مامىر ايلارىندا اقبالىق پەن تۇقىنىڭ دەرناسىلى سۋ ايدىندارىنا جىبەرىلگەن. شامامەن 15 ميلليون دانا توڭىرەگىندە. بۇل جۇمىس جالعاسۋدا. اق ايدىندى تايداي تۋلاعان بالىقپەن تولىقتىرۋمەن بىرگە, اسەم تابيعاتتى ايالاپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ كادەسىنە جاراتۋ جاعىنان دا ايتا قالارلىقتاي تىندىرىمدى شارۋا اتقارىلىپ كەلەدى.
ماسەلەن, «تازا سۋ ايدىندارى» تابيعاتتى قورعاۋ اكتسياسى اياسىندا 45 توننا قوقىس شىعارىلىپ, 124 دانا تىيىم سالىنعان بالىق اۋلاۋ قۇرالدارى بەيبەرەكەت شاشىلىپ جاتقان جەرىنەن جينالىپ الىنعان. وسى ارادا زامانداستارىمىزدىڭ تاماشا تابيعاتتىڭ قورعانى بولسام دەگەن ىستىق ىقىلاسى تۋرالى دا ايتا كەتۋگە بولار. ماسەلەن, وسى اكتسياعا 683 ادام قاتىسسا, ولاردىڭ قاتارىنداعى اقىسىز, پۇلسىز جۇمىس ىستەيتىن ەرىكتىلەر دە از ەمەس كورىنەدى. اسىلىندا, مۇنداي اكتسيالاردى ۇيىمداستىرۋداعى باستى ماقسات – بالىق رەسۋرسىنىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ, ءارى مۇمكىندىگىنشە ۇلعايتۋ. وعان قوسا, ەن بايلىققا سۋىق قولىن سۇعاتىن براكونەرلەردىڭ جولىن كەسۋ. كورىكتى ءوڭىردىڭ كەۋدەسىنە تاققان ءبىر شوكىم جاقۇت سياقتى كۇن نۇرىمەن شاعىلىسىپ, جالت-جۇلت ەتىپ جاتقان سۋ ايدىندارىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ. 2021-2030 جىلدارى وبلىستاعى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋ اياسىندا 6 كونكۋرستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىزىلىم پورتالى ارقىلى بالىق شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن 40 شارت جاسالىپتى. مىنە, وسىنداي ىلكىمدى ءىستىڭ ۇدەسىنەن شىققان كەزدە 2030 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاۋارلى بالىق ءوندىرۋ كولەمىن ون مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا. وبلىستا وتكەن جىلى تاۋارلى بالىق ءوسىرۋ كولەمى 953 تونناعا جەتتى. بۇل باعىتتاعى جوسپار اسىرا ورىندالدى. وسى ارادا مەملەكەتتىڭ دەمەۋى تۋرالى دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىنا 132 ميلليون 532 تەڭگە باعىتتالدى.
بۇل تاراپتا جاعىمدى جاڭالىق تا از ەمەس. بۋراباي اۋدانىنداعى اقىلباي كەنتىندە ورنالاسقان «بيوسفەرا fish» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بۇل وڭىردە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسە قويماعان فورەل شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋعا نيەتتەنىپ وتىر. سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى پاۆەل ستادنيكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەشەندە جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر قازان, روستوۆ, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىندا فورەل بالىعىن ءوسىرۋدىڭ, شارۋاشىلىقتى ۇيىمداستىرۋدىڭ قىر-سىرىن وقىپ, ۇيرەنىپ قايتىپتى. العاشقى فورەل ۋىلدىرىعى فرانتسيادان جەتكىزىلگەن. ءار جىل سايىن بەس توننا شاماسىندا فورەل وندىرسە, كەيىن تولىق قۋاتىنا ەنگەن كەزدە ءونىم كولەمى 40-45 تونناعا جەتكىزىلمەك. ءسوز اراسىندا بۋرابايداعى فورەل ءوسىرۋ العاشقى ينۆەستيتسيالىق جوبا ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. كەشەندى سالىپ شىعۋعا 360 ميلليون تەڭگە شاماسىندا جەكە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. بۇل تاراپتا دا مەملەكەتتىڭ قولداۋى قوماقتى. ايتالىق, سالىنعان قارجىنىڭ 25 پايىزى قايتارىلادى. كوپ-كورىم دەمەۋ ەمەس پە؟ تسەلينوگراد اۋدانىنداعى اققايىڭ اۋىلىندا «پوسەيدون» سەرىكتەستىگى دە ءدال وسىنداي بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا الىپ وتىر. سونى جوبا ىسكە اسىرىلعان كەزدە جىلىنا 100 تونناعا جۋىق فورەل مەن بەكىرە وسىرۋگە مۇمكىندىك تۋماق. وسىنداي باعالى بالىقتار كوبەيسە, كوكشەنىڭ كوگىلدىر كولدەرى جالپاق جۇرتتىڭ يگىلىگىنە اينالارى ءسوزسىز.
– قول جەتكىزگەن تابىسپەن قاتار, قيىندىق تۋرالى دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك, دەيدى نىعمەت امانگەلدى ۇلى, – كوكشەتاۋ كولدەرىنىڭ نەگىزىنەن جازىق دالالىق جانە تاۋلى قىراتتى جەرلەردە ورنالاسقانى بەلگىلى. سوندىقتان دا, دالالىق كولدەردىڭ باسىم بولىگى تايىز بولىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ جاقتا قىس وتە سۋىق. تايىز كولدەر تابانىنا دەيىن قاتىپ قالادى دا, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. نەگىزىندە كولگە يە بولۋ كەرەك. ايتپەسە, يەسىز كولگە براكونەرلەر اۋەس بولادى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىنان بەرى بۇل باعىتتا بىرقاتار شارۋا اتقارىلعان. قازىرگى زاڭناما بويىنشا بالىق وسىرۋگە قولايلى سۋ ايدىندارى بەس جىلدان 49 جىلعا دەيىن جالعا بەرىلەدى. جالعا الۋشىلاردىڭ مىندەتى دە زور. الدىمەن بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوسپارىن جاساۋى كەرەك. كول سۋىن ساراپتامادان وتكىزىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. سالا ماماندارىمەن كەلىسىمشارت جاسالادى. قىستا ايدىننىڭ مۇزىن ويىپ, بالىققا قاجەتتى وتتەگىن جىبەرەدى. ال جاز ايىندا كول جاعالاۋىنداعى بەيبەرەكەت وسكەن قامىستى تازارتۋى قاجەت.
ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىق قوماقتى. جالعا الۋشىلار بەس ءتۇرلى سۋبسيديا الىپ وتىر. ءتىپتى بالىق اۋرۋىن ەمدەۋگە ءدارى-دارمەك السا, جۇمسالعان قاراجاتتىڭ قاق جارتىسى قايتارىلادى ەكەن. بۇل جايدى تاپتىشتەپ جازىپ وتىرعانىمىز, وقىرمان قاۋىمنىڭ يگىلىكتىڭ قاي تاراپتا ەكەنىن بىلگەنى ءجون. قازىر اۋىلدا ەكى قولىن الدىنا سىيعىزا الماي وتىرعان اعايىن ىرگەدەگى كولكىگەن كولدىڭ بەرەكەنىڭ باستاۋى ەكەنىن بىلسە, نار تاۋەكەل دەپ وسى شارۋانى قولعا السا, جاقسى ەمەس پە؟!
تەرەڭ ايدىنداردىڭ ءوزىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 1960 جىلدارى 1 515 كول بولعان كورىنەدى. ونىڭ 1 320-سى سۋى تۇششى شالقارلار ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا وسى كولدەردىڭ قانشاسى «كارى كولگە» اينالعانىن ناقتى ايتۋ قيىن. ەكوجۇيە بۇزىلعالى شاعىن كولدەر تارتىلىپ, مۇلدە جوعالىپ كەتتى. كەيبىرى ادام قولىنان جاسالعان قياناتتان تايىزدانىپ, بالىق تۇگىل باقا ورىستەمەيتىن باتپاققا اينالدى. وسى كەساپاتتىڭ كوپشىلىگى كەشەگى كەڭەس زامانىندا ورىن الدى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ەگىستىك جەرلەردىڭ كولەمىن كوبەيتۋ قاجەت دەگەن جوسپاردىڭ جەلەۋىمەن جالپاق جونداعى كولدى تەمىر قۇرساۋداي قاۋمالاپ جىرتىپ تاستادى. جىرتىلعان اڭىزدان كولگە ءنار بەرەتىن قار سۋى وتە المايتىن بولدى. قورەكتەندىرۋ بولماعاننان كەيىن جينالعان سۋدىڭ جاز ايلارىندا 60-70 پايىزى بۋعا اينالىپ ءراسۋا بولىپ, كولكىگەن كول بىتكەن كوكشەنىڭ قىرلارىنان جوعالا باستادى. بۇل تاراپتاعى عالىمداردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, اعىن سۋ جينالاتىن اۋماق نەعۇرلىم كەڭ, ۇلكەن بولۋى كەرەك. تابيعي سۋ جولدارى دا جابىلماۋعا ءتيىستى. ال سۋدىڭ اششى, تۇششى بولۋى قورشاعان ورتانىڭ فيزيكالىق-حيميالىق جانە بيولوگيالىق اسەرىنەن.
بالىق باعىپ يگىلىگىن كورىپ وتىرعاندار از ەمەس. ماسەلەن, اكەلى-بالالى شيشكيندەر ساندىقتاۋ, زەرەندى, اتباسار اۋداندارىنىڭ اۋماعىنداعى ءتورت توعاندى جالعا العان. چەليابينسك قالاسىنداعى بالىق تۇقىمدارىن وسىرەتىن زاۋىتتان 15 ميلليون موڭكە بالىعىنىڭ شاباعىن اكەلىپ, الگى توعاندارعا جىبەرگەن. قازىر بالىقتىڭ 7-8 ءتۇرى ءوسىپ-ونۋدە. ءبىر كەزدە قاراۋسىز جاتقان توعانعا بۇگىندە ات باسىن بۇرۋشىلار از ەمەس. وسى يگىلىكتى جەر يەلەرى دە كورۋى كەرەك ەمەس پە؟ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىنا سەپتىگىن تيگىزۋمەن قاتار, تۋريزم سالاسىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى. ونىڭ ەڭ قىزىقتىسى, سپورتتىق اۋەسقوي بالىق اۋلاۋ. بۇگىنگى تاڭدا نۇرا, ەسىل وزەندەرىنىڭ بويىندا حالىق دەمالاتىن ارنايى ورىندار جاساقتالۋدا. ءبىر جاعى دەمالىس, ەكىنشىدەن سپورت. ەندىگى ءبىر تاراپ وندىرىستىك باعىت. بالىق ءباسىن باعالاپ, عىلىممەن ۇشتاستىرا دامىتسا, ءونىم مولشەرى الدەقايدا ارتار ەدى. ازىرگە ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, جەتىسپەي جاتقانى دا وسى.
ينسپەكتسيا قىزمەتكەرلەرى جالعا بەرىلگەن كولدەردى باقىلاپ, تابيعاتقا جاناشىرلىق جاساۋدا. ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەڭ باستى ماسەلە – بالىقتىڭ ءتۇرىن ءارى سانىن كوبەيتۋ. سوندا عانا كورىكتى ءوڭىردىڭ كوركى اشىلماق.
اقمولا وبلىسى
