بۇل ارحەولوگيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «بوزوق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى تاراپىنان «سارىارقانىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحي-مادەني مۇراسى» جوباسى اياسىندا اتقارىلدى.
قورعالجىن – ەرتەدەن ەل قونىستانعان ءوڭىر. اسىرەسە جوشى ۇلىسى كەزىندە ساياسي جانە مادەني ورتالىقتىڭ ءبىرى بولعان. سونىمەن بىرگە ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى بايلانىستىرعان ءدالىز قىزمەتىن اتقارعان. وعان دالەل رەتىندە وسى وڭىردەگى كوپتەگەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتى ايتۋعا بولادى.
بۇعان دەيىن دە قورعالجىنداعى بىرقاتار تاريحي نىسانعا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ماسەلەن, «جانىبەك-شالقار» كەسەنەسى مەن «بىتىعاي» كەشەنىندەگى زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا التىن وردا كەزەڭىنە ءتان نۋميزماتيكالىق كوللەكتسيا, تۇرمىستىق زاتتار جانە انتروپولوگيالىق ماتەريالدار جيناقتالدى. بۇل زاتتار وتاندىق جانە شەتەلدىك زەرتحانالاردا ساراپتالدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالانىپ, جيناق بولىپ جارىق كورگەن. قازىر ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنان تابىلعان جادىگەرلەر اقمولا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە قويىلعان.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان التىن وردا داۋىرىنە تيەسىلى ەكى جەرلەۋ-عۇرىپتىق ەسكەرتكىشى قورعالجىن اۋدانىنداعى ۇيالى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى نۇرا وزەنىنىڭ جاعاسىنان تابىلدى. عالىمدار بۇل كەشەنگە شارتتى تۇردە «ۇيالى ورتاعاسىرلىق قورىمى» دەگەن اتاۋ بەرگەن. بۇعان بەس نىسان كىرەدى. ەسكەرتكىش ەگىستىك القابىندا قالعاندىقتان, ساقتالۋى وتە ناشار. عالىمدار كەيبىر كەشەن ەگىستىكتىڭ استىندا قالۋى مۇمكىن دەيدى.
– كەسەنە سول جەردىڭ ساز كىرپىشىنەن تۇرعىزىلعان.بىراق ءىشى تونالعان. سونىمەن قاتار ەسكەرتكىشتەن كۇيدىرىلگەن كىرپىش پەن سىرتى جىلتىراتىلعان قىشتىڭ كەيبىر سىنىقتارى تابىلدى. سونداي-اق كەراميكالىق ىدىستاردىڭ تۇتقالارى مەن تاعى باسقا دا زاتتار شىقتى. بۇلاردى التىن وردا مەن قازاق حاندىعى داۋىرىنە ءتان دۇنيەلەر دەپ وتىرمىز. كەسەنەگە كىرپىشتى وسى جەردە قۇيعان سەكىلدى. ويتكەنى كەشەن ماڭايىندا 4-5 ۇلكەن شۇڭقىردىڭ ورنى تۇر. تابىلعان قىش سىنىقتارىنا قاراپ, الكەي اتامىزدىڭ «سىرلى تام», «سۇلۋ تام» اتاۋىنىڭ وزىندە دە نەگىز بار, – دەيدى ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى پەردەحان مۇسىرمانقۇل.
عالىمداردىڭ پىكىرىنە زەر سالساق, ساۋلەت ونەرىندەگى سىرلاۋ تەحنيكاسى نەگىزىنەن وڭتۇستىك ايماقتاعى ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەرگە ءتان دۇنيە. كەسەكتە ساقتالعان بوياۋ دا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە قولدانىلعان بوياۋعا ۇقسايدى.
قازىر زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكىنشى كەسەنە دە ساۋلەت تۇرعىسىنان وسىعان ۇقساس بولۋى كادىك. ونىڭ دا ورتا عاسىرلارعا ءتان بەلگىلەرى بار. ەسىگى سول كەزدەگى نانىم-سەنىمگە ساي, سولتۇستىك-باتىسقا قاراعان.
ال تاريحشى-ارحەولوگ سىرىم ەسەنوۆ كەسەنەنىڭ كۇمبەزى بولعان دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
– ەسكەرتكىشتىڭ ىشكى بولىگى اكپەن اقتالعان. وسىعان قاراپ, ونىڭ كۇمبەزى بولعانىن بايقايمىز. ەگەر توبەسى اشىق بولسا, ونى اقتاۋدىڭ قاجەتى جوق. كەسەنە باسقا كەشەنگە قاراعاندا ەرەكشە, كولەمى دە اۋقىمدى, – دەيدى ول.
وتكەن عاسىرداعى 70-جىلداردىڭ باسىندا الكەي مارعۇلان «بىتىعاي» كەشەنىنە ارنايى كەلىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. سوندا بۇل نىسانعا «ەلىمىزدەگى ساۋلەت قۇرىلىس ونەرىنىڭ كورنەكتى ۇلگىسى» دەپ باعا بەرگەن. سونداي-اق اكادەميك وسى وڭىردەگى «سىرلى تام», «سۇلۋ تام» كەسەنەلەرى تۋرالى دا جازعان. «بىتىعاي» مەن ءبىز ايتىپ وتىرعان ەسكەرتكىشتەردىڭ اراسى ءبىر-بىرىنەن ونشا الىس ەمەس.
قىسقاسى, وسى ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىستارى التىن وردا داۋىرىندەگى جەرلەۋ ءداستۇرى, زاتتىق مادەنيەتى مەن ءدىني-عۇرىپتىق جانە سالت-جورالعىلارىنىڭ بەلگىسىز تۇستارىن اشادى. سونىمەن قاتار عالىمدار ونىڭ ناتيجەسى «قازاقستان تاريحى» كوپتومدىعىنىڭ «ورتا عاسىرداعى قازاقستان تاريحى» ءبولىمىن جازۋدا اسا وزەكتى ەكەنىن جەتكىزدى.
