شتاب-پاتەرى شۆەيتساريانىڭ تسيۋريح قالاسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق فۋتبول فەدەراتسياسى (فيفا) ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ رەيتينگىن 1992 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستاپ جۇرگىزىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا فيفا رەيتينگ ەسەپتەۋ جۇيەسىنە ءۇش مارتە (1999, 2006 جانە 2018 جىلدارى) وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزدى. 2018 جىلى قابىلدانعان ەلو جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ رەيتينگى ءتۋرنيردىڭ ماڭىزى مەن ماتچتىڭ ناقتى دارەجەسىنە, سونداي-اق قارسىلاستاردىڭ كۇشىنە بايلانىستى ەسەپتەلەدى.
ياعني ەندى ۇلتتىق قۇرامالار ءار ماتچتان كەيىن رەيتينگتەگى ۇپايلارىن ەسەلەپ ارتتىرا الادى جانە قاسىقتاپ جيناعان ۇپايىنان ءاپ-ساتتە ايىرىلىپ قالۋى دا مۇمكىن. ەگەر رەيتينگتە تومەن ورنالاسقان كوماندا وزىنەن جوعارى ساتىدا تۇرعان ازۋلى كوماندانى جەڭەتىن بولسا كوپ, ال مىقتى ۇجىم ءالسىز قۇرمانى جەڭەتىن بولسا از ۇپاي الادى. سايكەسىنشە رەيتينگتە الدىڭعى ورىندا تۇرعان قۇراما وزىنەن كەيىنگى قۇرامادان جەڭىلەتىن بولسا, كوپ ۇپاي جوعالتادى. بۇل جۇيە – ماجارستاندىق-امەريكالىق فيزيك ارپادا ەلو قۇرمەتىنە قويىلعان.
سونىمەن قاتار كەز كەلگەن ءىرى ءتۋرنيردىڭ توپتىق كەزەڭىنە قاراعاندا, پلەي-وفف ساتىسىندا جەڭىسكە جەتكەن قۇرامانىڭ قورجىنىنا كوپ ۇپاي قوسىلادى. بىراق جەڭىلگەن كوماندادان ۇپاي شەگەرىلمەيتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ال فيفا كۇنتىزبەسى اياسىندا جوسپارلانعان جولداستىق كەزدەسۋلەردە قۇرامالار از ۇپاي ەنشىلەپ, از ۇپايىنان ايىرىلادى.
فيفا رەيتينگى قۇرامالاردىڭ ماتچتان كەيىنگى ۇپايى, ماتچقا دەيىنگى ۇپايى جانە كەزدەسۋدىڭ ماڭىزدىلىق يندەكسى بويىنشا جاسالادى. ياعني ونىڭ فورمۋلاسى مىناداي: ۇپاي=بۇرىنعى ۇپاي+يندەكس* (جەڭىس – كۇتىلەتىن ناتيجە).
ماتچتاردىڭ يندەكسى بىلاي بەلگىلەنگەن:
05 – فيفا كۇنتىزبەسىنەن تىس جاعدايدا وتكەن جولداستىق كەزدەسۋلەر
10 – فيفا-نىڭ رەسمي كۇنتىزبەسىندەگى جولداستىق ماتچتار
15 – ۇلتتار ليگاسىنىڭ توپتىق كەزەڭىندەگى ويىندار
25 – ۇلتتار ليگاسىنىڭ پلەي-وفف جانە فينال باسەكەلەرى
25 – الەم چەمپيوناتى جانە قۇرلىق بىرىنشىلىكتەرىنىڭ (ەۋرو, امەريكا كۋبوگى جانە تاعى باسقا چەمپيوناتتار) ىرىكتەۋ ماتچتارى
35 – شيرەك فينالعا دەيىنگى قۇرلىقتىق ءتۋرنيردىڭ ماتچتارى
40 – شيرەك فينالدان باستالاتىن قۇرلىق ءتۋرنيرىنىڭ جانە فيفا كونفەدەراتسيالار كۋبوگىنىڭ بارلىق ماتچتارى
50 – شيرەك فينالعا دەيىنگى الەم چەمپيوناتىنىڭ ويىندارى
60 – شيرەك فينالدان باستاپ الەم چەمپيوناتىنىڭ فينالىنا دەيىنگى ماتچتار
ماتچتىڭ ناتيجەسى: جەڭىس – 1; تەڭ ويىن – 0,5; جەڭىلىس – 0
كۇتىلەتىن ناتيجە كەلەسىدەي ەسەپتەلەدى:
1/(10^(-رەيتينگ ايىرماشىلىعى/600) + 1)
رەيتينگ ايىرماشىلىعى: ا كومانداسىنىڭ ۇپايلارى – ۆ كومانداسىنىڭ ۇپايلارى
ەندى وسى كورسەتكىشتەر ارقىلى قازاقستان قۇراماسى سولتۇستىك يرلانديانى جەڭگەننەن كەيىن فيفا رەيتينگىندە قانشا ۇپاي جيناپ, الداعى رەيتينگتە قاي ورىنعا دەيىن كوتەرىلەتىنىن ساراپتاپ كورەيىك.
الدىمەن, قۇرامالاردىڭ رەيتينگتە ايىرماشىلىعى ەسەپكە الىنادى. سولتۇستىك يرلانديا (1385,93) – قازاقستان (1177,08) = -208,88. ياعني ءبىز فورمۋلادا «مينۋس ايىرماشىلىعىن» قولدانامىز. دەمەك ايىرماشىلىق 208,88. ال ويىننان كۇتىلەتىن ناتيجەنىڭ ەسەبى: 1/(10^(208,88/600) + 1). ەندى ماتچتان كەيىنگى ۇپايدى ەسەپتەپ كورەيىك: ياعني قازىر قازاقستاننىڭ فيفا رەيتينگىندەگى ۇپايى 1177 + 25*1/(10^(208,88/600) + 1) = 17,1. ياعني جەرلەستەرىمىز سولتۇستىك يرلانديانى جەڭگەنى ءۇشىن 17,1 ۇپايعا يە بولدى. ال سان-مارينودان باسىم تۇسكەنى ءۇشىن تاعى 4.19 ۇپاي ولجالادى. ەندى وسى ەكى ويىندا جيناعان ۇپاي سانىن (21,20) بۇعان دەيىنگى ۇپايىمىزعا (1177,08) قوسساق, الداعى ايدا جاڭاراتىن رەيتينگتە 1198,28 ۇپايمەن 102-ورىنعا جايعاسامىز.
ەلو جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى قانداي؟
فۋتبول ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى رەيتينگتى ەسەپتەيتىن جۇيە وتە قاراپايىم جانە بارىنە تۇسىنىكتى. ال بۇرىنعى جۇيەنىڭ ەسەپتەۋىن ءتۇسىنۋ قيىنىراق دەيدى. سونداي-اق فيفا بۇل جۇيەنى ەرلەر اراسىنداعى قۇرامالارعا ەنگىزگەنگە دەيىن, الدىمەن ايەلدەر فۋتبولىندا سىناپ كورگەن بولاتىن. سول كەزدە بۇل جۇيە ءبارىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان ەدى. سونىمەن قاتار ەلو جۇيەسى تەك فۋتبولدا عانا ەمەس, شاحمات جانە باسقا دا سپورت تۇرلەرىنىڭ رەيتينگتەرىندە قولدانىلادى.
بۇل جۇيەنىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, الەم, ازيا جانە ەۋروپا چەمپيوناتتارىن وتكىزۋشى مەملەكەتتەر قۇرلىق بىرىنشىلىكتەرىنىڭ ىرىكتەۋىنە قاتىسپايتىندىقتان, رەيتينگتە تومەنگى ورىندارعا سىرعىپ كەتەتىن. ال قازىرگى جۇيە ارقىلى ول مەملەكەتتەر جولداستىق كەزدەسۋلەر ارقىلى ۇپاي جيناي الادى.
سونىمەن قاتار ەندى ەلو جۇيەسىنىڭ ارقاسىندا ءالسىز سانالعان قۇرامالار رەيتينگتە جوعارى ورىندا تۇرعان كوماندالاردى جەڭگەنى ءۇشىن جوعارى ۇپايعا يە بولادى.
دەسە دە جۇيەنىڭ كەمشىلىكتەرى دە بار بولىپ شىقتى. ياعني افريكا كۋبوگى, ازيا كۋبوگى سەكىلدى قۇرلىق تۋرنيرلەرىندە ەۋروپا چەمپيوناتى, امەريكا كۋبوگى سياقتى جارىستارمەن بىردەي ۇپاي جيناۋعا بولادى. بىراق افريكا مەن امەريكانى, ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىق بىرىنشىلىكتەرىنىڭ دەڭگەيلەرىن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. دەگەنمەن, فيفا مۇنى ارتىقشىلىق دەپ ەسەپتەپ وتىر.
بۇرىنعى رەيتينگ قالاي ەسەپتەلىپ ەدى؟ 2018 جىلعا دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن رەيتينگتىڭ ەرەجەسى بويىنشا, قۇرامالاردىڭ رەيتينگى ەڭ كەيىنگى ءتورت جىلدا كورسەتكەن ناتيجەلەرىنە قاراپ ورتاق ۇپايلارىن شىعارىپ وتىراتىن. ال ءتورت جىل بويى بىردە-ءبىر ويىن وتكىزبەگەن قۇرامالار رەيتينگتەن شىعىپ قالاتىن. بۇل جۇيەنىڭ بۇدان دا باسقا كوپتەگەن كەمشىلىگى بولاتىن.
وسى ورايدا, وقىرمانداردا ۇلتتىق قۇرامالارعا رەيتينگ نە ءۇشىن كەرەك دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن. مۇنىڭ جاۋابى دا وتە قاراپايىم: فيفا بۇل رەيتينگتى قۇرامالاردىڭ جەرەبە سەبەتتەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن قولدانادى.
