كەندى يگەردىڭ ەكەن, ەلدى دە ويلا

قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالا­عان كەرەي مەن جانىبەككە استا­نا بولعان سوزاق سول كەزدە قازىرگىدەي ماڭقيىپ جاتقان سارى دالا ەمەس ەكەن. كونە جىبەك جولى بويىندا تىگىلگەن ءساندى قالالارى بار, كەڭ جازيرالى ولكە بولىپتى دەسەدى. “ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان” دەگەندەي, سوزاق, دالاسىنىڭ ءسانى كەتكەنىمەن ءدانى كەتپەپتى. “الپامىس باتىر” جىرىندا “ازىرەتى قاراتاۋ, اۋليەنىڭ كەنى ەدى” دەپ كەلەتىن قارت قاراتاۋدىڭ ەتە­گىندە وتىرعان ەل بۇگىندە ءوڭتۇس­تىكتەگى ەڭ الەۋەتى مىقتى, ەكونو-ميكاسى قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان اۋداندار ساناتىنا جاتادى. سوزاق – وبلىس تۇرعاي رەسپۋب-ليكادا بيۋدجەت قارجىسىنا كوزىن سۇزبەيتىن, قايتا مەملەكەت قازانىنا قىرۋار قارجى قۇيىپ, مەرەيىن تاسىتىپ وتىرعان اۋدانداردىڭ ءبىرى. نەگىزىنەن دالا جاعدايى اۋىل شارۋاشىلىعىنا عانا قولايلى بولعانىمەن جەتى قات جەر استىنان اقتارىلىپ جاتقان قازىنالارى بار سوزاق – ۋران كەنىشتەرى ارقىلى الەمگە ايگىلى بولىپ وتىر. كەيدە تابيعي قازىنانىڭ ۇستىندە وتىرىپ تا ءتىسىنىڭ سۋىن سورىپ, تاقياسىنىڭ جىر­تىعىن جاماپ وتىراتىن اۋدان-دار دا بولادى. ول ارينە, اۋدان باس­شىسىنىڭ قارىم-قابىلەتىنە باي­لانىستى. سوزاقتىڭ اكىمى سو­زاقباي ابدىقۇلوۆ بىرەر جىل باسقا جۇمىسقا اۋىسقاندا وسىنداعى كەنىش باسشىلارىنىڭ موينىنا مىندەت الماي اۋدانعا تەرىس قاراعان ۋاقىتتارىن دا كوزىمىز كورگەن. قازىر وسى ول­قىلىقتاردىڭ ورنى قاي­تا تولتىرىلىپ جا­تىر. كانادا, فرانتسيا بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن­دارى سوزاق تۇلەكتەرىن شەتەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ءىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. جازعى ماۋ­سىمدا سوزاقتىڭ وزات وقۋشىلارى فرانتسيا­عا قىدىرىپ بارۋدى ادەتكە اينالدىرعان. شەتەلدىك كومپانيالار مەكتەپ, اۋرۋحانا سەكىلدى اسا ماڭىزدى مەكەمەلەرگە تۇراقتى كومەك بەرىپ كەلەدى. “كاتكو”, “ينكاي” سياقتى كاسىپورىندار ۋران كەنىشتەرىن يگەرگەنى ءۇشىن مەملەكەت الدىندا العان جاۋاپكەرشىلىگىن ورىنداپ, ءتۇرلى سالىقتاردى ۋاقىتىندا تولەپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا كۇشكە سالىپ, اۋدانعا كومەك بەر دەۋدىڭ قي­سىنى جوق. بۇل ورتاق ءتۇسىنىس­تىكپەن ورىندالاتىن شارۋا. سوزاق اكىمىنىڭ كاسىپورىن باسشىلارىمەن ءتىل تاۋىپ, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋى وسى ەلگە بولسىن دەيتىن بارشا ازاماتتاردى قۋانتادى. جاقىندا سوزاققا وبلىس اكىمى­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.وسپا-نوۆتىڭ باستاۋىمەن “قازاتومپروم” اق پرەزيدەنتى ۆ.شكولنيك كەلدى. شكولنيك ۋران ءوندىرىسى ورىندارى مەن الەۋمەتتىك نىسانداردى ارالاپ جاعدايىمەن تانىستى. تاۋكەنت پوسەلكەسىندە جاڭادان سالىنىپ جاتقان اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسىن كوردى. ماڭايدى كورىكتەندىرۋ, ابات­تاندىرۋ جايلارىن ايتقان “قاز­اتومپروم” پرەزيدەنتى “تاۋكەنت گۇلدەرى” بالاباقشاسىندا بولدى. “تاۋكەنت حيميالىق كاسىپورنى” جشس-دە كاسىپورىن ديرەكتورى ج.ماركەنباەۆتىڭ ەسەبىن تىڭدادى. وسى كاسىپورىننىڭ ۇلكەن زا­لىن­­دا كەنشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن جيىن ءوتتى. اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستار, الداعى مىندەتتەر, وزەكتى پرو­ب­لە­مالار ءسوز بولعان جيىندا سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمى س.ءاب­دى­قۇ­لوۆ “قازاتومپروم” پرەزيدەنتى الدىنا جۋىق ارادا شەشىلۋگە ءتيىستى ءۇش مىندەتتى قويدى. ءبىرىنشىسى, سوزاق اۋدانىندا ورنالاسقان كەن ورىن­دارىنىڭ باسشىلارى ال­ما­تىدا وتىرىپ الىپ, بۇيرىق بەرۋدى قويىپ, كەڭسەلەرىن تاۋكەنتكە كو­شىرىپ اكەلگەنى ءجون. سوندا جۇمىس جۇيەلى جۇرەدى. ەكىنشىدەن, جەرگى-لىكتى كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنان جاستار كەن ورىندارىنا كەدەرگىسىز الىنۋى كەرەك. كەنىش وسى جەردە تابىس تاۋىپ وتىرعاندىقتان الدىڭعى كەزەكتە جەرگىلىكتى جاس-تاردى جۇمىسپەن قامتۋعا مىندەتتى. ۇشىنشىدەن, كەن ورىندارىندا جۇمىس جاساپ جاتقان مەكەمە­لەردىڭ سوزاق اۋدانىنا تىركەلىپ, سالىقتى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تولەۋ ماسەلەسىن قاراستىرماي بولمايدى. “قازاتومپروم” باسشىسى اي­تىل­عان ۇسىنىستارمەن كەلىستى. الماتى قالاسىنداعى كەڭسەدە وتىراتىن, بىراق, ناپاقاسىن سوزاق ۋرانىنان ايىرىپ وتىرعان مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ 2011 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسىندا  كوشىپ كەلەتىندىگىن ايتتى. تەك, تاۋكەنتكە عانا ەمەس اۋىلدارعا دا ورنالا­سادى. ونداي جاعدايدا مەكەمە باسشىلارىنىڭ سول اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا سەرگەك قارايتىندىعى ءسوزسىز. جاڭا نىساندار بوي كوتەرەدى. اۋدان كولەمىندە 8737 مامان كەن ورىندارىندا جۇمىس جاساي­تىن بولسا, ونىڭ 5980-ءى سوزاق اۋدانى­نىڭ جاستارى. پايىزعا شاقساق 68,4-ءى قۇرايدى. جەرگىلىكتى جۇمىس­شىلاردىڭ كەن ورنىندا جۇمىسپەن قامتىلۋى كوڭىلدەگىدەي ەمەس. ماسەلەن, “اپپاق” جشس-دە 35,2 پايىز, “كەڭدالا KZ”-دە 35,2 پايىز, “ينكاي” بك-دا 34,8 پايىز, “رۋسبۋرماشتا” 24,2 پايىز عانا. قانداي دا تابيعي بايلىقتىڭ قان­شا جەردەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىز­دىگى تۋرالى كۇن-ءتۇن ايتىل­عانىمەن قورشاعان ورتاعا زيانى تيەتىندىگى ءسوزسىز. سوندىقتان, سوزاق تۇرعىن­دارى ماتەريالدىق يگىلىكتى الدىمەن كورۋگە ءتيىستى ەكەندىگى زاڭدى. ۆ.شكولنيك وزدەرىنىڭ سالىق­تىق وپەراتسيالارىن الماتىعا كوشىرگەن مەكەمەلەردىڭ تەز ارادا جەرگىلىكتى سالىق ورگاندارىنا تىركەلەتىندىگىن قاتاڭ قاداعالاي­تىنىن ەسكەرتتى. سونداي-اق ول اۋداندا قولعا الىناتىن الەۋمەت­تىك جوبالار وبلىس اكىمى ا.مىر­زاحمەتوۆپەن كەلىسىلگەن مەمو­راندۋم بويىنشا ىسكە اسىرىلا-تىندىعىن ايتتى. “قازاتومپروم” ۇاك شەتەلدىك كومپانيا ەمەس. “ەنەسى تەپكەن قۇ­لىننىڭ ەتى اۋىرمايدى” دەگەنى­مىزبەن, كەيدە ۇلتتىق كومپانيا باسشىلارىنىڭ جەرگىلىكتى ادام­دارعا  شەكەسىنەن قارايتىن ۋاقىت­تارى بولادى. جەرىنىڭ كەنىن يگەرىپ, شەكەسىنەن شەرۋەن اتىپ وتىرسا مۇندايدا ەلدىڭ كەتكەن ەسەسىنىڭ ورىن تولتىراتىن تەگەۋرىن­دى باسشىلار كەرەك. سوزاق ساپا­رىندا وسىعان كوز جەتكىزىپ قايتتىق. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى. ارقالىق بالىققا بايىتادى ارقالىقتا بالىق شارۋاشى­لىعىن قۇرۋ تۋرالى باستاما وسىدان ءۇش جىل بۇرىن كوتەرىلگەن بولاتىن. ونى باسقا ەمەس, وسى ايماققا ءبىر كەلگەنىندە وبلىس باسشىسىنىڭ ءوزى ايتقان ەدى. قالانىڭ اينالاسىن­داعى كەن ورنىنان قالعان الىپ شۇڭقىرلارعا سۋ تولتىرىلعاننان كەيىن بالىق وسىرۋگە تولىق ءمۇم­كىندىك بار ەكەنىن ماماندار دا دالەل­دەدى. ەكى جىل بۇرىن وبلىس بيۋدجەتىنەن 10 ميلليون تەڭگە قار­جى ءبولىنىپ, جاساندى كولشىك­تەر­د­ە بالىق شارۋاشىلىعىن قۇرۋدىڭ جوباسى جاسالدى, وعان جىبەرىلەتىن بالىق وسىرىلە باستادى. ءبىر جىل بول­عان اققايران بالىقتارى جا­سان­دى كولگە جىبەرىلدى. مامان­داردىڭ كۇتكەنىندەي, ارقايسىسى 30-45 گرامم عانا تارتاتىن 350 مىڭ اققايران تۇقىمى جاساندى كولدى جەرسىنىپ قانا قويعان جوق, از مەرزىمدە 700-850 گرام تارتاتىن با­لىققا اينالدى. “ارقالىق ازىق-ت ۇلىك كومپانياسى” مەملەكەتتىك-كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ دي­رەكتورى ۆ.سۆينۋحوۆ ءوسىپ جاتقان بالىقتاردى وبلىس ورتالىعىنان كەلگەن تاۋەلسىز ينسپەكتورلار اۋلاپ كورىپ, مۇنداعى بالىق شارۋاشى­لىعى بولاشاعىنا كۇمان كەلتىر­مەگەنىن ايتادى. ارقالىقتىڭ باتىس جاعىنداعى جاساندى كولگە 95 مىڭ دانا اققاي­ران تۇقىمى جىبەرىلگەن بولاتىن. بالىققا كەرەگى تەك سۋ ەمەس, كول جاسان­دى بولعاندىقتان ونى بيوس­فەرانىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىندەي, تابيعي قالىپقا جا­قىن­داتۋ كەرەك بولاتىن. سوندىقتان بالىقتىڭ جەمىمەن قاتار, سۋعا پىشەن, سابان, تاعى باسقا ءشوپ ءتۇر­لەرى لاقتىرىلدى. مىنە, بالىق شارۋاشىلىعىن جاساۋدىڭ العاشقى ساتىسىندا وسىنداي جۇمىستار اتقا­رىلدى. ەندى وسى جازدا تاعى 5 ميل­ليون تەڭگە يگەرىلۋى قاجەت. بۇل قارجى نەگىزىنەن بالىقتىڭ ازىقتىق بازاسىن كەڭەيتۋگە جۇمسالاتىن بو­لا­دى. جوبانىڭ ەكىنشى ساتىسىندا بالىقتى ۋىلدىرىق شاشاتىن قا­لىپقا جەتكەنشە ءوسىرۋ كەرەك. مۇنىڭ ءوزى ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى, ياعني تاعى دا ەكى جىل كۇتە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى. ەكى جىلدان كەيىن بالىق ۋىلدىرىق شاشىپ, ءوز تۇقىمىنان كوبەيە باستاعاندا ارقالىقتا بالىق شارۋاشىلىعى بار دەپ تولىق ايتۋعا بولادى. ال وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين بەس جىلدان كەيىن ارقالىق قالاسىندا بالىق وڭدەيتىن زاۋىت سالۋعا بولاتىنىن مالىمدەدى. –بالىق شارۋاشىلىعىن قۇرۋ جوباسى بويىنشا كەيىن مۇندا كۇنىنە 700 كيلو بالىق وڭدەلەدى. ول العاشقىدا تۇتىنۋشىلارعا توڭازىتقىشتا قاتىرىلىپ ۇسى­نىلادى. سودان كەيىن ونى كەپتى­رۋگە, تۇزداۋعا, سونىمەن قاتار بالىق ۇنىن, سۇرىپ ەتىن بولەكتەۋگە بولادى,–دەيدى “ارقالىق ازىق-ت ۇلىك كومپانياسى” مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ۆ.سۆينۋحوۆ. ارينە, باردىڭ ەسەبى قاشاندا تابىلادى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا. ارقالىق. ىلەسپە گاز كادەگە جاراتىلماق مۇعالجار اۋدانى – مۇنايلى ءوڭىر. مۇندا قارا التىن وندىرۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار دا بارشىلىق. ولاردىڭ ءبارىنىڭ “باس اۋرۋى” مۇنايعا ىلەسپە گازدىڭ الاۋعا جاعىلۋى بولىپ وتىرعانى دا راس. جاقىندا اۋانى لاستاپ, ءراسۋا بولىپ جاتقان گازدى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋدىڭ تاعى ءبىر ءساتتى قادامى جاسالدى. وسى وڭىردەگى الىبەكمولا كەن ورنىندا مۇناي وندىرۋمەن اينالىساتىن “قازاق­ويلاقتوبە” جشس الاۋعا جاعىلىپ جاتقان گازدى جويۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسى­ندا بەكىتىلگەن جانە وبلىستىڭ ايماقتىق يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن گاز وڭدەۋ كەشەندى قوندىرعىسى –زاۋىتى قۇرىلىسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ سالتاناتى بولدى. جيىندا وبلىس باسشىسى ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى ءسوز الىپ, بۇل كاسىپورىننىڭ ىسكە قوسىلۋى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ قانا قويمايتىنىن, ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا ىقپال ەتىپ, الاۋعا جاعىلاتىن گازدى بۇقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن جەتكىزدى. الىبەكمولا كەن ورىنىندا ساعاتىنا 50 مىڭ تەكشە مەتر گاز ءوڭ­­دەيتىن  ءجا­نە قو­جاساي  كەن ورىنىنداعى  گاز دايىن­داۋ قون­دىر­عى­لارى­نان تۇراتىن گاز زاۋىتىنىڭ جوبالىق قۇنى 278 ملن. اقش دوللارىن قۇرايدى. زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 400 ملن. تەكشە مەتر ىلەسپە گازدى وڭدەۋگە, 320 ملن. تەكشە مەتر تاۋارلى قۇرعاق, 57 مىڭ توننا سىعىمدالعان گاز وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇندا شەتەلدىك وزىق تەحنولوگيالار ورناتىلاتىن بولادى. بۇل تەحنو­لوگيالار ەكولو­گيالىق قاۋىپسىز­دىكتىڭ الەمدىك ستاندارت­تارىنا سايكەس كەلەدى. زاۋىتتا وڭدەلىپ, وندىرىلگەن گاز ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتارعا شىعارىلادى. كاسىپورىن قۇرىلىسى 2011 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. نىساننىڭ  باس مەردىگەرى “كاز­سترويسەرۆيس” نگسك” اكتسيونەر­لىك قوعامى بولىپ تابىلادى. قۇرىلىس  وبەك­تىلەرىندە 500 ادام جۇمىس ىستەسە, زاۋىت تولىق قۋاتى­نا كوشكەندە 142 ادام ەڭبەك ەتە­تىن بولادى. ساتىبالدى ءساۋىرباي. اقتوبە وبلىسى.