ورتالىق ازياعا جاساعان بىرنەشە رەتكى ەكسپەديتسياسى كەزىندە ول گيمالاي تاۋىن باتىس جۇرتىنا تانىستىردى, براحماپۋترا, يند جانە سۋتلەج وزەندەرىنىڭ قاينار كوزدەرىن انىقتادى. ول سونداي-اق لوبنۇر كولىن, تارىم ويپاتىنىڭ شولىندەگى قالالاردىڭ ورنىن, زيارات ورىندارىن ارالادى, قىتاي قورعانىنىڭ كارتاسىن جاسادى. حەدين ءوزىنىڭ «پوليۋستەن پوليۋسكە» اتى كىتابىندا 1880 جىلدىڭ سوڭى مەن 1900 جىلدىڭ باسىنداعى ازيا مەن ەۋروپا توسىندەگى ساپارلارىن سيپاتتايدى. وسى ساياحاتى كەزىندە حەدين تۇركيا, كاۆكاز, يران, يراك, قىرعىز دالاسىنا, رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنا, ۇندىستانعا, قىتاي مەن جاپونياعا تابان تىرەيدى.
سۆەن حەدين 1894-1908 جىلدار ارالىعىندا ورتالىق ازيانىڭ تاۋلارى مەن شولدەرىن كەسىپ ءوتىپ, ءۇش رەت ەكسپەديتسيا جاسايدى. قىتايدىڭ قازىرگى شىڭجاڭ ولكەسى مەن تيبەتتىڭ سول ۋاقىتقا دەيىن ەۋروپالىقتار زەرتتەمەگەن بولىكتەرىن كارتاعا ءتۇسىرىپ, وندا كەزدەسكەن حيكمەتتىڭ ءبارىن قويىن داپتەرىنە ءتۇرتىپ الىپ, ارنايى زەرتتەدى. ءبىر عاجابى, ول 1909 جىلى ستوكگولمگە ورالعاننان كەيىن جەرلەستەرى ونى سالتاناتتى تۇردە قارسى الادى. كەيىپكەرىمىز شۆەتسياداعى قوس بىردەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە عىلىم مەن ادەبيەت سالالارى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىن تاڭداۋدا داۋىس بەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. عىلىممەن اينالىسۋ ونى وتباسىن قۇرىپ, بالا ءسۇيۋ سياقتى ماڭىزدى مىندەتتەردەن دە ايىردى. بۇل كۇندەرى ونىڭ ارتىندا ۇرپاق قالماعانىمەن, ۇشان-تەڭىز عىلىمي ەڭبەكتەرى, ساياحات جازبالارى الەم وقىرمانىنىڭ قولىنان تۇسپەيتىن كىتاپتارىنا اينالدى.
حەديننىڭ ساياحات جازبالارى ورتالىق ازيانى ناقتى كارتاعا ءتۇسىرۋدىڭ نەگىزى بولدى. ول قاي وڭىرگە ەكسپەديتسيا جاساسا, سونداعى جەرگىلىكتى عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردى جۇمىسقا العان العاشقى ەۋروپالىق زەرتتەۋشىنىڭ ءبىرى ەدى. سول ءۇشىن دە ونىڭ قىتايداعى ەجەلگى بۋددالىق ەرەكشەلىككە يە قالالاردىڭ قيراندىلارىن تاپقان العاشقى عالىم رەتىندە اتى شىقتى. حەديننىڭ ءبىر ءوزى بىرنەشە ادامنىڭ جۇمىسىن قاتار ىستەدى. ايتالىق, كەزدەسكەن قۇندى جادىگەرلەردى ول ءوزى فوتوعا ءتۇسىرىپ, سونىڭ سىزبا نۇسقاسىن جاسادى, اسەم سىزبالارىمەن بەزەندىرىلگەن عىلىمي قۇجاتتارى مەن تانىمال ساياحات جازبالارى ونىڭ وسى سالاداعى جۇمىسىن الەمگە لەزدە تاراتىپ ۇلگەردى.
1937 جىلدان باستاپ ساياحات كەزىندە جيناقتالعان عىلىمي ماتەريالدى حەدين جانە باسقا ەكسپەديتسيا قاتىسۋشىلارى 50-دەن استام توم ەتىپ باسىپ شىعاردى. وسىلايشا, ونىڭ باتىل قادامدارى الەم ەلدەرىنىڭ سىرعا تولى شىعىس ازيانى تانىپ-بىلۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزدى. باسپا شىعىندارىن تولەۋگە اقشاسى جەتپەي قالعاندا ول بىرنەشە بولمەدەن تۇراتىن قۇندى كىتاپحاناسىن لومباردقا قويادى.
حەدين ءوزىنىڭ ەكسپەديتسيالارىندا كارتوگرافيا مەن زەرتتەۋ ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ بۇكىل اۋماعىنىڭ كورىنىسىن اشتى. گيمالاي مەن ونىڭ جوتالارى, تيبەت ءۇستىرتى, تارىم ويپاتى مەن تاكلاماكان ءشولى, پامير تاۋى ونىڭ نازارىنان تىس قالماعان. 1935 جىلى حەدين چان كايشي مەن ادولف گيتلەردىڭ ساياسي وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, الۋان ءتۇرلى پىكىرتالاستار جۇرگىزگەندە ول شۆەتسيا ۇكىمەتىنە عانا ەمەس, قىتاي مەن گەرمانيا سياقتى شەتەل ۇكىمەتتەرىنە دە ورتالىق ازيا تۋرالى بار بىلگەنىن ايتۋدان جالىقپادى.
ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن سۆەن حەديننىڭ «ازيا ارقىلى» اتتى كىتابى – ەكى تومنان, جالپى 1308 بەتتەن تۇراتىن ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەگى. اتالعان كىتاپ «Harper And Brothers Publishers» باسپاسىنان 1898 جىلى نيۋ-يورك پەن لوندوندا قاتار جارىق كورگەن. كىتاپتا 300-دەن استام يلليۋستراتسيا, ەسكيزدەر جانە اۆتوردىڭ ءوزى تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەر قوسا بەرىلگەن. ەڭبەكتىڭ العىسوزىندە «بۇل كىتاپ 1883-1887 جىلدار ارالىعىنداعى ازيا ارقىلى جاساعان ساپارىمنىڭ قاراپايىم ەسەبى دەپ بىلەرسىزدەر. اتالعان ەڭبەك كوپشىلىككە ارنالعان, ونىڭ ۇستىنە بۇل كىتابىم مەنىڭ ساياحات ەستەلىگىمنىڭ سيپاتتامالارى عانا. قويىن داپتەرىمە تۇرتكەن ماتەريالداردىڭ ءبارىن كىتاپقا قوسسام, وندا بۇل ساپارنامام تىم كولەمدى بولىپ كەتەر ەدى», دەپ باستايدى.
سۆەن حەدين شاعاتاي تىلىندە ەركىن سويلەيدى ەكەن. ول «شاعاتاي ءتىلىن بىلگەنىم ءۇشىن مەن سان ءتۇرلى كەدەرگىلەردەن ەركىن ءوتتىم» دەپ جازادى. ونىڭ ورتالىق ازياعا ساپارى كوپتەگەن گەوگرافيالىق مۇمكىندىكتەردى اشادى. ايتالىق, بىرىنشىدەن, ول گەوگرافيالىق تۇسىنىكتەردى انىق دەرەكتەرمەن كورسەتەدى. ەكىنشىدەن, ەۋروپالىق جانە ازيالىق كارتادا بۇرىن بولماعان اتاۋلاردى ءبىر ارناعا ءتۇسىردى. ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەۋ نىسانى بولعانىمەن, زەرتتەلمەي, ءالى جۇمباق كۇيدە جاتقان بىرنەشە ايماق بار. بۇل اسىرەسە ازيانىڭ ىشكى بولىگىنە قاتىستى. مەن ورتالىق ازيا گەوگرافياسىن بىلۋگە ءوز ۇلەسىمدى قوسۋ ماقساتىندا وسى كىتاپتا سيپاتتالعان ساياحاتقا شىقتىم» دەپ جازادى ساياحاتشى.
«ازيا ارقىلى» كىتابىن پاراقتاپ كورىپ, كوپتەگەن دەرەكتەرگە كەزدەستىك. اۆتوردىڭ وسى ەڭبەكتى جازۋعا ءوزى وقىعان وقۋ ورنىندا جىلدار بويى ەڭبەك ەتكەنىن, 1890-1891 جىلدارى رەسەيگە قاراستى تۇركىستان ولكەسى مەن قاشقارعا بارلاۋ جاساعانىن, بىرنەشە جىل بويى ۇزدىكسىز اتاقتى شىعىستانۋشى عالىم بارون ۆون ريحتحوفەننىڭ جەتەكشىلىگىمەن بەرلين ۋنيۆەرسيتەتىندە ورتالىق ازيا گەوگرافياسىن زەرتتەۋمەن اينالىسقانىن بىلدىك.
كىتاپتىڭ ەكىنشى تاراۋى «ورىنبورعا بارعاندا» دەپ باستالادى. قالانىڭ ءاربىر كوركەم جەرلەرى مەن تاريحي ورىندارىن ارالاعان سۆەن حەدين وندا تاتارلار مەن قىرعىزدار بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىن كورەدى. «ورىنبوردىڭ 56 000 تۇرعىنى بار, باسىم بولىگى تاتارلار, قالعانى باشقۇرتتار مەن قىرعىزدار. تاتارلاردىڭ باس مەشىتى وسىنداعى باي ساۋداگەردىڭ قاراجاتىنا سالىنعان». بۇل دا ءبىز ءۇشىن كەرەكتى اقپاراتتىڭ ءبىرى. سوناۋ 1800 جىلدارى ورىنبوردىڭ حالىق سانى ەلۋ مىڭنان استام بولعانىن وسى ساياحات كىتابى ايتىپ تۇر.
اتالعان كىتاپتىڭ ءتورتىنشى تاراۋى «قىرعىز دالاسىن كەسىپ ءوتۋ» دەپ اتالادى. «14 قاراشادا ورىنبوردا قىستىڭ العاشقى قارلى بورانى سوقتى. تەرمومەتر كۇندىزگى ۋاقىتتا -6و C», دەيدى ول. جايىق وزەنى, كاسپي, ارال تەڭىزى, سىرداريا مەن ەرتىس ارالىعىندا قىرعىز دالاسىنىڭ كەڭ كوسىلىپ جاتقانىن ول انىق بايقايدى. قىرعىز كوشپەلىلەرى باياعىدان مەكەندەگەن دالادا قاسقىر, تۇلكى, بوكەن, قويان, ت.ب. جانۋارلاردىڭ بىرنەشە تۇرلەرى كەزدەسەتىنى, سونىمەن قاتار كەيبىر تىكەندى دالا وسىمدىكتەرى ايماقتىڭ قولايسىز جاعدايلارىنا قارسى كۇرەسەتىنىن جازادى.
قازىرگى الەم عالىمدارى مەن تاريحشىلارى, شىعىستانۋشىلار كوشپەلىلەر تۋرالى كوپ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جازدى. ءبارى دەرلىكتەي كوشپەلىلەردىڭ بايلىعىن ايتۋدان جالىقپايدى. ال مۇنداعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ولاردىڭ ەركىندىگى, مادەنيەتى. جارتى دۇنيەنى شارلاعان سۆەن حەدين دە كەڭ دالادا ەمىن-ەركىن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ بايلىعىن جازادى. «مۇنداعى كوپتەگەن قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) 3000 باس قويى مەن 500 جىلقىسى بار, ولار وتە جاقسى جاعدايدا ءومىر سۇرەدى. سولتۇستىك تورعايدىڭ قىسى سۋىق. قاڭتار جانە اقپان ايلارىندا داۋىل قاتتى سوعادى. قىرعىزدار وزدەرىنىڭ ەسكى قونىستارىنا بارىپ, مالىن قامىسپەن قورشالعان قورادا ۇستايدى. قىرعىزدار ەركىن حالىق, قابىلەتتى, دەنى ساۋ, اقكوڭىل. ولار جاۋجۇرەك جاۋىنگەرلەر ىسپەتتى, دالاداعى بوستان ومىرىنە قاناعاتتانادى, ەركىندىككە تابىنادى, ەشبىر بيلىكتى مويىندامايدى. ءتىپتى ولار اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيتىندەردى مەنسىنبەيدى».
مىنە, سۆەن حەدين ور وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىمەن ءجۇرىپ, سونداعى ۇزاققا سوزىلعان دالا ارقىلى قىرعىزدار ورنالاسقان بۇتاقساي ستانساسىنا ات باسىن بۇردى. ءبىر قىزىعى, بۇتاقسايداعى تۇرعىندار ونىڭ ءوز اۋىلدارىنا كەلگەنىنە ەش تاڭعالىس بىلدىرمەيدى. بىراق سۆەن حەديننىڭ ەكى كامەراسى ولاردى قىزىقتىرادى. «ولار مەنەن ۇلكەن كامەرامدى كورسەتىپ, مىلتىق پا دەپ سۇراي بەردى», دەيدى ول سول ءساتتى ەسكە الىپ. حەديننىڭ تەرەكتىگە دەيىنگى ساپارى 224 ءميلدى ارتقا تاستايدى. ول ونىڭ وسى ساپارىنداعى ەڭ ۇزاق ارالىق ەدى. ۇزدىكسىز ءجۇرىپ ول تورعاي مەن سىرداريا گۋبەرنيالارىنىڭ شەكاراسىن كەسىپ وتەدى. «ساياحاتشىلارعا ىڭعايلى بولمەسى بار كوپەس يۆانوۆتىڭ ءبىرىنشى ستانساسى جۇلدىزدا مەن قازالىعا دەيىنگى 150 ميل جول ءۇشىن جيىرما بەس سوم تولەدىم». ءتورتىنشى تاراۋ وسىلاي اياقتالادى. ەندى ونىڭ ساپارى ارالدان تاشكەنتكە دەيىنگى ارالىقتى ءسوز ەتەدى. جول, ارى قاراي تاعى دا جول.
الىستان كورىنگەن ارال تەڭىزى شۆەد ساياحاتشىسىنىڭ كوزىنە وتتاي باسىلادى. ۇلى قۇرلىقتاعى ەڭ ۇلكەن تەڭىزدىڭ ءبىرىن ءوز كوزىمەن كورگەن ول سول ساتتەگى تاڭعالىسىن قويىن داپتەرىنە تۇرتە باستايدى. «ارال تەڭىزى تەڭىز دەڭگەيىنەن 157 فۋت بيىكتىكتە ورنالاسقان. ونىڭ اۋدانى 27 000 شارشى ميل, ۆەنەر كولىنەن ون ەسە ۇلكەن نەمەسە شوتلانديامەن بىردەي ەندىكتى الىپ جاتىر. كولدىڭ جاعالاۋى تاقىر قالىپتا تۇر, قاڭىراپ بوس قالىپتى, ونىڭ تەرەڭدىگى شامالى, ال سۋىنىڭ تۇزدىلىعى سونشالىق ونى تەك وزەندەردىڭ ساعاسىنان باسقاعا پايدالانۋعا بولمايدى».
جۇرە كەلە سۆەن حەدين قازالىعا دا جەتتى اقىرى. «قازالى سىرداريانىڭ وڭ جاعالاۋىنا ورنالاسقان, ارال تەڭىزىنەن 110 ميل جەردە تۇر. مۇندا 600 ءۇي بار. ونىڭ 200-ءى ورىستار.
3 500 تۇرعىنى بار, ونىڭ 1 000-ى (ولاردىڭ جانۇيالارىن قوسقاندا) ورال كازاكتارى ەدى». ول ءۇشىن ۇلى دالادا باتقان كۇننىڭ ءوزى وزگەشە اسەر سىيلاعانداي. ول كۇننىڭ باتۋىن, دالاداعى ساۋلەنىڭ وزگەشە الەمىن سيپاتتايدى. ۇلى دالادا قاسقايىپ تۇرعان سەكسەۋىل بۇتاقتارىنىڭ قايسارلىعى, دالانىڭ سيقىرى, شىعىستاعى ءشول وسىمدىكتەرىنىڭ بەينەسى ونى بەيجاي قالدىرمايدى. ونىڭ قويىن داپتەرى I864 جىلى گەنەرال چەرنياەۆتىڭ تۇركىستاندى جاۋلاپ الۋى, ايبىندى ولكەنىڭ ودان كەيىنگى تاعدىرى, ازىرەت سۇلتان قوجا احمەت ءياساۋيدى ەسكە الۋ ءۇشىن تەمىرلاننىڭ 1397 جىلى الىپ كەسەنە تۇرعىزعانى تۋرالى دەرەكتەرمەن تولىعادى.
ساپارىن ارى جالعاستىرعان سۆەن حەدين ارىس وزەنى جاعاسىنا, شىمكەنتكە بارىپ ايالدايدى. «مۇنداعى كوشەلەر قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىپ-تىنىش. ۇيلەردىڭ تەرەزەسىنەن شامداردىڭ جارىعى كورىنەدى». ساياحاتشىنىڭ ماقساتى – ەل ارالاپ, جەر كورۋ. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ودان كەيىن تاشكەنتكە, پامير ۇستىرتىنە, قازىرگى قىتايعا قاراستى قىزىلسۋ وڭىرىنە, ودان ارى قاراكول اسىپ, جۇمباق مەكەن قاشقارعا دەيىن ات سابىلتادى. سوسىن موڭعوليانى ەندەي ءوتىپ, بەيجىڭ ارقىلى ءوز ەلىنە قايتادى.
قازاق دالاسىنىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى كەلبەتىنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. بىراق قالاي دەسەك تە, وتكەن كۇن – ماڭگىلىك تاريح. ال سول وتكەن كۇندەردى حاتقا جازىپ قالدىرعاندار تاريح جاساۋشىلار بولماق. سۆەن حەديننىڭ ءوز ماقساتى تابانى تيگەن جەرگە دەيىن بارىپ, ساياحاتتاۋ بولسا, بۇگىنگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – كەشەگى قازاق قوعامىنىڭ ءوز بەينەسىن تاريح بەتىنەن تابۋ ەدى.
