قازىر جەمىس-كوكونىس ونىمدەرى قىسى-جازى داستارقاننان ۇزىلمەيدى. ماۋسىمدىق تاعام بولىپ سانالاتىن قيار, قىزاناق, الما, المۇرت, ليمون, اپەلسين, ت.ب. كەزىندە اتىن ەستىگەنىمىز بولماسا, قىس مەزگىلىندە تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن. ال قازىر اناناس, بانان, كيۆي, مانگو سىندى سيرەك, تروپيكالىق ونىمدەردىڭ ءوزى جىل ون ەكى اي بويى ازىق-ت ۇلىك دۇڭگىرشەكتەرى مەن سۋپەرماركەتتەر, ساۋدا الاڭدارىندا ساۋدالانىپ جاتادى. كوزدىڭ جاۋىن الىپ, ساۋدا سورەلەرىندە تۇرادى. ورىك, مەيىز, قۇرما, جاڭعاق دەگەندەرىڭىزدىڭ سانىنان, ءتۇر-تۇسىنەن جاڭىلىساسىز. كۇندەلىكتى اس-دامگە ۇنەمى قولدانىلاتىن كارتوپ, پيازدىڭ مولشىلىعى ەكى باستان. سونداي-اق وسى ونىمدەردەن شىعارىلاتىن ءتۇرلى سۋسىن-شىرىندار, توساپتار, ءتاتتى تاعامدار, اس دامدەۋىشتەر, قىسقى جابىندىلار دا جەتىپ ارتىلادى. بۇگىنگى بارىس-كەلىس, قارىم-قاتىناس مۇمكىندىگى كەڭىنەن دامىعان زاماندا قالالى جەرلەرمەن قوسا, الىس اۋدان, اۋىلدار دا جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىنەن تارشىلىق كورىپ وتىرعان جوق.
«باسقا تۇسسە, باسپاقشىل». ادام باسىنا قيىنشىلىق تۇسسە, ونىڭ ىستەمەيتىن ءىسى, اينالىسپايتىن تىرلىگى بولمايدى. ايتالىق, اۋىل ادامدارى بۇگىندە اتا تاعامىمىز قىمىزدىڭ قاسيەتىن تەرەڭ سەزىنىپ قانا قويماي, ونى پايدا كوزىنە دە اينالدىرىپ الدى ەمەس پە؟! جاز بويى قورلاپ, قىسقا مولىنان جاۋىپ, وزدەرى دە ءىشىپ شىعادى, قالا حالقىن دا جىل بويى قامتاماسىز ەتەدى. سول رەتتە, قاۋىن, قاربىز ءتارىزدى ماۋسىمدىق ونىمدەردى قوسپاعاندا, باسقا جەمىس-كوكونىستەردەن اۋىل بالالارىنىڭ اۋزى ءبىر بوسامايتىن بولدى. ءتىپتى تاڭداپ, تالعاپ جەپ-ىشەتىن دارەجەگە جەتتى. بۇل – ارينە, قۋانىشتى قۇبىلىس.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتى كوپ جەيتىن ادامدارعا سىرقات, دەرت جۋىمايدى. جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس قاندى دارۋمەن, ميكروەلەمەنتتەرمەن بايىتىپ, جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ الدىن الادى. بيولوگيالىق قارتايۋدى باياۋلاتىپ, يممۋنيتەتتى كۇشەيتەدى, ۇيقىنى جاقسارتادى. مىنە, وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە سالاۋاتتى ۇلت, سانالى ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا يگى اسەرىن تيگىزەدى.
ەلىمىزدەگى جەمىس-كوكونىس نارىعىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن, دامۋىن جانە پروبلەمالىق ماسەلەلەرىن سارالاۋ, بايىپتاۋ بۇل سالادا كوڭىل كونشىتەرلىك احۋال قالىپتاسقانىن بايقاتادى. دەگەنمەن ءونىم ءوندىرۋ, ولاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋ, باعاسىن تۇراقتاندىرۋ تۇرعىسىندا قايتا قارايتىن, جەتىلدىرەتىن تۇستارى دا بار.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ءوز ءوندىرىسىنىڭ جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىمەن 100%-عا جۋىق قامتاماسىز ەتىلگەن. سونىمەن قاتار وسى تاۋارلار الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە ەكسپورتتالادى جانە يمپورتتالادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 2022 جىلى قازاقستان 242,3 مىڭ توننا كارتوپ, 178,6 مىڭ توننا پياز, 17,5 مىڭ توننا قىزاناق, 9,0 مىڭ توننا قىرىققابات ەكسپورتتادى. بۇل ورايدا يمپورت 48,7 مىڭ توننا كارتوپ, 196,4 مىڭ توننا پياز, 118,3 مىڭ توننا قىرىققابات جانە 68,3 مىڭ توننا قىزاناقتى قۇرادى.
جەكە كوكونىستەرگە يمپورتتىڭ تومەندەۋ تەندەنتسياسىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, 2022 جىلى قازاقستانعا كارتوپ يمپورتى 50%-عا ازايدى, ال كەرىسىنشە ەكسپورت 19%-عا ءوستى.
ىشكى نارىقتا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى تاپشىلىعى تۋىنداماس ءۇشىن قازاقستانعا ونىمدەردى وزگە ەلدەردەن دە يمپورتتاۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. قازاقستان جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس ونىمدەرىن نەگىزىنەن كورشى مەملەكەتتەردەن: قىتاي, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستاننان تاسىمالدايدى. جالپى, ورتا ازيا ەلدەرىنەن جەمىس-جيدەك ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى يمپورتى ماۋسىمارالىق كەزەڭدە جۇرەدى. مۇنىڭ سەبەبى بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن ساقتاۋ, تاسىمالداۋ جانە وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمى ويداعىداي دامىماي وتىر. ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرى تەك ءوز قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن قويمالار سالادى, ال شاعىن شارۋاشىلىقتار ءوز ونىمدەرىن تىكەلەي ەگىس القاپتارىنان, ارزان باعاعا ساتۋعا ءماجبۇر. سوندىقتان زاماناۋي قويمالار سالۋ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەت بولۋى كەرەك.
مۇنىڭ جارقىن ءبىر مىسالى ەلىمىزدەگى جەكەلەگەن الما وندىرۋشىلەر بولا الادى. ولار الما ساقتاۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن جانە ماۋسىمارالىق كەزەڭدەگى جەتكىزىلىم تىزبەگىن ۇتىمدى قولدانا وتىرىپ, ءونىمدى ىشكى نارىقتا قولايلى باعامەن ساتۋعا قول جەتكىزدى. ال ءونىمدى قايتا وڭدەۋدىڭ دۇرىس جولعا قويىلۋى ولارعا ءوندىرىس ءۇشىن قوسىمشا تيىمدىلىك, رەنتابەلدىلىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, ازىق-ت ۇلىك سەبەتىندەگى الما ونىمدەرى سوڭعى جىلدارعى ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنا قاتىستى ەڭ جوعارى توزىمدىلىكتى كورسەتىپ وتىر.
جەمىس-كوكونىس نارىعىندا سۋارمالى جەرلەر, سۋارۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ەلىمىزدە سۋارمالى جەرلەر ەگىس القابىنىڭ 7%-ىن عانا الىپ جاتىر, بۇل جەرلەردە وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 40%-دان استامى وندىرىلەدى.
قازاقستاننىڭ بارلىق سۋ رەسۋرستارىنىڭ 40%-دان ارتىعى شەكتەس مەملەكەتتەردەن كەلەدى. اتالعان ەلدەردە سوڭعى جىلدارى ونەركاسىپتىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى جانە حالقىنىڭ سانى ەداۋىر وسكەن. ال سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن سۋ بەرۋ ءۇشىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قارقىنىنىڭ تومەندىگى, سونداي-اق مەليوراتيۆتىك جۇيەلەر مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى توزۋى سياقتى ىشكى فاكتورلار سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ دامۋىن تەجەيدى. سۋدىڭ تاپشىلىعى مەن قىمباتتاۋى, سونداي-اق ەسكىرگەن سۋارۋ جۇيەلەرىنە قاتىستى كەڭ كولەمدى شىعىندار داقىلداردىڭ وزىندىك قۇنىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا سۋارمالى القاپتاردىڭ تەك 20%-ىندا عانا پايدالانىلاتىن ىلعال رەسۋرستارىن ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى.
«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەن جانە تاماق ونەركاسىبى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ب.احمەتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ىشكى نارىقتاعى باعالاردى تۇراقتاندىرۋ جانە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ىشكى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولعا الىپ, اتقارىپ جاتقان شارالارىنىڭ ءبىرى ساۋدادا شەكتەۋ شارالارىن بەلگىلەۋ – تاۋارلاردى قازاقستاننان تىس جەرلەرگە اكەتۋگە تىيىم سالۋ نەمەسە ساندىق شەكتەۋلەر (كۆوتالار) قويۋ بولىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ سىرتقى ساۋداسىنداعى رەتتەۋشى ساياساتى بيزنەس ءۇشىن تەرىس سالدارعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. ماسەلەن, كاسىپكەرلەر اراسىندا الدىن الا جاسالعان كەلىسىمشارتتار بۇزىلادى, ساقتاۋ قويمالارىنىڭ جۇمىسى توقىرايدى, ءونىم ب ۇلىنەدى, ءوندىرىس توقتايدى. ايتا كەتۋ كەرەك, كەيدە شەكتەۋلەر بويىنشا شەشىمدەر اسىعىس, ءتيىستى ەسەپتەۋلەر مەن تاۋەكەلدەردى بولجاۋسىز قابىلدانادى. بۇعان شەكتەۋلەر ەنگىزىلىپ, ارتىنشا شۇعىل تۇردە جويىلعان فاكتىلەر دالەل بولا الادى. 2020 جىلى پياز, قىرىققابات, 2021 جىلى سابىزگە قاتىستى وسىنداي شەشىمدەر ورىن الدى.
«قازاقستاندا بىرقاتار سەبەپتەرمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى مەن قوزعالىسىن ناقتىلى ەسەپكە الۋ ءالى جوق ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. نارىقتىق ساۋدا قاتىناستارىنا نەگىزسىز ارالاسۋ جانە ەكسپورتتى شەكتەۋ وندىرۋشىلەردى, سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى, وسىنداي ءونىمدى ءوندىرۋدى ۇلعايتۋعا يتەرمەلەيدى جانە سايىپ كەلگەندە, ينۆەستيتسيالاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا اۋىپ كەتۋىنە الىپ كەلەدى. ال اگروونەركاسىپ كەشەنىن قارجىلاندىرۋدىڭ تاپشىلىعىن ەسكەرسەك, جەكە ينۆەستيتسيالار سالانى دامىتۋدا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسىعان بايلانىستى, مەملەكەتتىك ورگاندار رەتتەۋشىلىكتىڭ ورنىنا, ىقپال ەتۋدىڭ ىنتالاندىرۋ شارالارىن پايدالانا وتىرىپ, ىشكى نارىقتى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن تولىقتىرۋ ادىستەرىن قايتا قاراۋى قاجەت دەپ سانايمىز», دەيدى باۋىرجان نۇرتاي ۇلى.
قالىڭ بۇقارانى قاشاندا قاتتى الاڭداتاتىن ماسەلە – بارلىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى سياقتى, جەمىس, كوكونىسكە دە باعانىڭ تۇراقسىزدىعى, قىمباتشىلىعى. بۇرىنعىداي ەمەس, حالىقتىڭ ءال اۋقاتى اناعۇرلىم ارتتى. باياعى, قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىزدان قالعان, ء«بىر كەلى الماعا ءبىر كەلى اقشا سۇراپ وتىر» دەيتىن ءسوزدىڭ بۇگىندە بەتى ارى قاراعان. دەگەنمەن كۇندەلىكتى قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك بولماسا, ءتاتتى, ءدامدى, قۇندى, قۇنارلى جەمىس-جيدەكتەردى ۇنەمى ساتىپ الا بەرۋدى كەز كەلگەننىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. البەتتە, بۇل ماسەلە دە ۇكىمەتتىڭ ۇدايى باقىلاۋىندا, مونيتورينگ تۇراقتى جۇرگىزىلىپ وتىرادى. قازىرگى ۋاقىتتا ورتاشا ەسەپپەن العاندا كارتوپ 200-250 تەڭگەدەن, قيار, قىزاناق 420-550 تەڭگەدەن, بانان – 650-850 تەڭگەدەن, الما – 500-750 تەڭگەدەن ساۋدالانۋدا. جەمىس-جيدەك, كوكونىستەر ىشىندە ماۋسىمدىق, شيە, بۇلدىرگەن, قۇلپىناي, قاراقات, قاراجيدەك, سۋبتروپيكتىك قۇرما, ءىنجىر, الحورى سىندى سيرەك جەمىستەرگە, سونداي-اق تسيترۋستىق ليمون, اپەلسين, شابدالى, ابريكوس, ايۆا, انار, ورىك, مەيىزدىڭ بارلىق تۇرلەرىنە باعا قاشاندا جوعارى. ءبىر قىزىعى, بازار, سۋپەرماركەتتەردى باسىپ جاتقانىنا قاراماستان, اتالعان جەمىس-كوكونىستەردىڭ باعاسى ەشقاشان ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. بۇل ولارعا دەگەن سۇرانىستىڭ, تۇتىنۋدىڭ جوعارىلىعىن بىلدىرسە كەرەك.
جەمىس, كوكونىستەردىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ, مۇمكىندىگىنشە ءتۇسىرۋ ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمە-كاسىپورىنداردىڭ ۇنەمى نازارىندا. ايتالىق, جىل باسىندا «Astana» اكك اق مەن «تاجىكاگروپروم» كومپانياسى اراسىندا 1 200 توننا پياز جەتكىزۋ بويىنشا كەلىسىم-شارت جاسالعان بولاتىن. مامىر ايىندا 500 توننا ءونىم جەتكىزىلدى, ماۋسىم ايىندا تاعى 500 توننا جانە شىلدە ايىندا 200 توننا بولادى دەپ كۇتىلۋدە. مىنە, وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە پياز – 10%, ءسابىز – 5%, كارتوپ – 5%, قىرىققابات-2%-عا ارزانداعان.
جاۋاپتى مەكەمە كاسىپورىن باسشىلارىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, وڭىرلەردەگى جەمىس-جيدەك باعاسى تۇراقتى. كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارما, بولىمدەرى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ بازارلار مەن ساۋدا نۇكتەلەرىندەگى حالىققا العاشقى قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, جەمىس-جيدەكتەر مەن كوكونىستەردىڭ باعاسىن ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرادى. باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعىندا جانە اۋدانداردا اۋىل شارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ جارمەڭكەلەرى ءجيى ۇيىمداستىرىلادى. وندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى جانە جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستەر 10-20 پايىزعا تومەن باعامەن ساتىلادى. كوپتەگەن وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى اۋماقتى تۇتاستاي كوكونىس جانە كارتوپ ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارلى ەكەندىكتەرىن تانىتىپ وتىر.
سونداي-اق كوكونىس, جەمىس-جيدەك باعالارىنىڭ جوعارىلىعى وتانداستارىمىزدىڭ ءوز بەتتەرىنشە باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتۋدە. جالپى, ەلىمىزدە جيدەك پەن كوكونىستىڭ بارلىق ءتۇرىن وسىرۋگە, ىشكى, سىرتقى نارىققا شىعارۋعا مۇمكىندىك مول. ماسەلەن, قۇمدى جەرلەردە تسيترۋس داقىلدارى جاقسى ءونىم بەرسە, قۇنارلانعان سازدى توپىراق ءجۇزىم وسىرۋگە قولايلى ەكەن.
قايسىبىر جىلى اباي ەلىنە ساپارلاپ بارعانىمىزدا, اۋدان ورتالىعى قاراۋىل كەنتىندەگى اباي مەكتەبىنىڭ قوسالقى شارۋاشىلىعىندا بانان وسەتىنىن ەستىپ-ءبىلىپ, سونىڭ جاي-جاپسارىن سۇراعانىمىزدا مەكتەپ ديرەكتورى روللان تىلەۋحانوۆ: ء«يا, بانان ءوسىرىپ وتىرعانىمىز راس. بۇل جاقتىڭ تابيعاتى قاتال, تروپيكالىق جەمىس-كوكونىستەر ءونىم بەرمەيدى دەگەن بوس ءسوز. شىنداپ شۇعىلدانسا, كەز كەلگەن وسىمدىكتىڭ جەمىسىن تاتۋعا بولادى. ءبىز بۇل باعىتتاعى جۇمىسىمىزدى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىرامىز. تەك جەمىس اعاشتارى ەمەس, ءتۇرلى گۇلدەردىڭ ءدانىن, تۇقىمىن تاۋىپ ەكسەك پە دەگەن ويىمىز بار», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى.
بۇل تاراپتاعى جۇمىستاردى جەمىستى ەتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى جەمىس-كوكونىس وندىرەتىن زاماناۋي جىلىجايلاردى كوبەيتۋ قاجەت. اۋىلدىق جەرلەرگە باعىتتالعان جەمىس-جيدەك جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ستراتەگياسى بار. ونىڭ اياسىنداعى «جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىنىڭ جەلىسىن قۇرۋ جانە قولدانىستاعىلارىن دامىتۋ» ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى كاسىپكەرلەردى نەسيەلەندىرۋمەن اينالىسادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, سوڭعى جىلدارى جىلىجاي سالۋ ءۇشىن سۋبسيديا تۇراقتى تۇردە ءبولىنىپ كەلەدى. دەمەك كاسىپكەرلەرگە جىلىجاي سالۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ دا, نارىقتىق مۇمكىندىك تە بار. اۋا رايى قولايلى تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ كاسىپكەرلەرى شاعىن جىلىجايلار شارۋاشىلىعىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, كوكونىستىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ءوسىرىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا ىشكى نارىقتا قىس, كوكتەم ايلارىنداعى كوكونىستەرگە, گۇلدەرگە سۇرانىس وتە جوعارى. سول رەتتە ماۋسىمدىق كەزەڭدە شەتەلدەن اكەلىنەتىن ونىمدەرگە تاۋەلدىمىز. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قىسقى ماۋسىمدا تۇتىناتىن جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىنىڭ تەك شيرەگى عانا وزىمىزدە وندىرىلەدى ەكەن. قالعانى سىرتتان تاسىمالدانادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, جىلىجاي شارۋاشىلىعى – تابىستى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋدىڭ ءارى وتاندىق نارىقتى قىمبات يمپورتتان ارىلتۋدىڭ ەڭ ۇتىمدى جولى.
جالپى, ەلىمىزدەگى جەمىس-كوكونىس سالاسىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن تەجەۋشى فاكتورلاردى اتاپ ايتار بولساق: كوكونىس قويمالارى كولەمىنىڭ بولماۋى جانە جەتكىلىكسىزدىگى, ءوندىرىستى دامىتۋعا جانە كەڭەيتۋگە سۋبسيديا الۋ ماسەلەلەرى, سالانى جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرۋ, قايتا وڭدەۋدىڭ تومەن ۇلەسى, ءوندىرىستىڭ جوعارى شىعىندارى جانە باعا مەن ساپا بويىنشا جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ تومەندىگى. سونداي-اق, ماۋسىمارالىق كەزەڭدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە باعانىڭ ءوسۋى ينفلياتسياعا كەرى اسەر ەتەدى جانە جەمىس-كوكونىستەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى بويىنشا يمپورت ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋىنا الىپ كەلەدى. مىنە, وسى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي, ساتىلاپ بولسىن شەشىلە بەرسە, ەلىمىز جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىنەن تاپشىلىق كورمەيتىنىنە تولىق نەگىز بار.
