ابدىۋاقاپ قارا, ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
– تۇركيا – ءبىلىمى مەن عىلىمى دامىعان وركەنيەتتى ەلدىڭ ءبىرى. عىلىمدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى دە جەتەرلىك. جالپى, باۋىرلاس ەلدەگى قازىرگى عىلىمنىڭ دامۋى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– تۇركيادا عىلىم سالاسى ەلدىڭ العاشقى پرەزيدەنتى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ تۇسىندا دۇرىس جولعا قويىلدى. ول العاشقى كۇننەن ءبىلىم مەن عىلىمعا ايرىقشا ءمان بەردى. سالاعا جاڭاشا رەفورما جۇرگىزدى. گەرمانيادا گيتلەر بيلىك باسىنا كەلگەننەن كەيىن ەۆرەيلەردى قۋعىنداعانى بەلگىلى. اتاتۇرىك بارار جەرى, باسار تاۋى قالماعان بىرنەشە ەۆرەي تەكتى عالىمدى ءوز ەلىنە شاقىردى. ولاردىڭ ىشىندە ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا عىلىمدارىنىڭ ايتۋلى وكىلدەرى بولدى. سونداي-اق ول جاراتىلىستانۋعا عانا ەمەس, گۋمانيتارلىق عىلىمعا دا باسا نازار اۋداردى. 1930 جىلى تاريح ينستيتۋتىن قۇردى. ودان كەيىن ءتىل ينستيتۋتى اشىلدى. ءسويتىپ, ۇلت رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى دۇنيەلەردى زەرتتەۋدى قولعا الدى. شەتەل مۇراعاتتارىنداعى وزدەرىنە قاتىستى بارلىق قۇندى قۇجاتتى جيناستىرىپ, عالىمداردى سوعان جۇمىلدىردى. اسىرەسە كونە تۇرىك ءداۋىرى كەڭىرەك زەرتتەلدى.
جالپى, عىلىم مەن مادەنيەتتى كوتەرۋگە قوماقتى قارجى كەرەك. اتاتۇرىك ونىڭ دا جولىن تابا ءبىلدى. ماسەلەن, سول كەزدە مەملەكەتكە قاراستى ءبىر بانكتىڭ تاپقان پايداسىنىڭ 10 پايىزىن تاريح پەن ءتىل ينستيتۋتىنا اۋدارتىپ وتىردى. بۇل قارجى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن جارىق كورەتىن كىتاپتارعا جۇمسالدى. وسىنداي كوپتەگەن يگى ىسكە مۇرىندىق بولدى. ەندى ءبىر ايتاتىن ماسەلە بار. الەمگە ۇستەمدىگىن جۇرگىزگىسى كەلگەندەر وزىنەن باسقا ەلدەردىڭ ءوسىپ-وركەندەگەنىن قالامايدى. بىراق ونى ەشقاشان بىلدىرمەيدى. كوپە-كورىنەۋ قىسىم دا جاسامايدى. مىسالى, 1920 جىلى تۇركيادا ۇشاق جاسايتىن ءۇش زاۋىت بولدى. سودان كەيبىر ۇستەم ەلدەر تۇركيانىڭ ءوندىرىسىن دامىتپاۋ ءۇشىن ولارعا: «وسى ۇشاقتى جاساۋعا قانشاما قارجى كەتەدى, شىعىنى دا قوماقتى. قانشاما شىعىن شىعارىپ, ۇشاق جاساعانشا بىزدەن ساتىپ الىڭدار, ارزانعا بەرەمىز», دەپ ۇسىنىس ايتادى. ءسويتىپ, ۇشاقتى شەتەلدەن ساتىپ الدى. بىراق كەيىن تۇركيادا ۇشاق جاساۋ كەنجەلەپ قالدى. 1970 جىلى تۇرىكتەر كيپردە بولعان سوعىس كەزىندە باتىستىڭ سانكتسياسىنا ۇشىرادى. سودان بارىپ ولار ۇلتتىق ءوندىرىستى ارزان-قىمباتىنا قاراماستان, وزدەرى جاساۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندى. قورعانىس سالاسىن كۇشەيتتى. بۇگىن سونىڭ جەمىسىن كورىپ وتىر. قازىر تۇركيانىڭ ۇشقىشسىز ۇشاتىن دروندارى الەمگە وتە تانىمال. جوعارى سۇرانىسقا يە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, عىلىمنىڭ دامۋى – ۇزاق مەرزىمگە سوزىلادى. ونىڭ يگىلىگىن كورۋگە, كەم دەگەندە 20-30 جىل قاجەت. بۇگىن عىلىم تۋرالى قاۋلى قابىلداپ, ەرتەڭ ۇلكەن عالىم شىعادى دەۋ دۇرىس ەمەس. تۇركيانىڭ وسى باعىتتاعى ورنىقتى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا عىلىم مەن ءوندىرىس العا دامىدى. قازىر ۋاقىت وزگەردى. عىلىمدى دامىتۋدىڭ الدىندا زاماناۋي مىندەتتەر تۇر. اسىرەسە وقۋ-اعارتۋ سالاسىنا وزگەرىس كەرەك.
– بۇل قانداي وزگەرىس؟ تارقاتىپ ايتا الاسىز با؟
– بۇل تۇركيا مەن قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى الەم ءۇشىن قاجەت. سەبەبى ءححى عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىن اياقتاپ, ەكىنشىسىنە بەتتەپ بارامىز. شىن مانىندە, قازىر ءبىزدى وراسان زور وزگەرىس كۇتىپ تۇر. ماماندار 2025 جىلدان كەيىن الەمدە تەحنولوگيادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلى وزگەرىس بولاتىنىن بولجاپ وتىر. ول ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن قىزمەتىنە, ءتىپتى كيگەن كيىمى مەن جەگەن تاعامىنا دەيىن اسەر ەتەدى. ماماندىققا دا ىقپالى تيەدى. بۇگىنگى بار ماماندىقتىڭ ءبىرازى جوعالىپ, ونىڭ ورنىنا جاڭا كاسىپ كەلەدى. ءبىز سوعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. ەرتەڭ بۇگىنگى ءبىلىمىمىز بەن ديپلومىمىز تۇككە جاراماي قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبىلىم سالاسىنداعى ادىستەمەنى مۇلدە وزگەرتۋ كەرەك.
ەۋروپادا تەحنولوگيالىق دامۋدى زەرتتەپ جۇرگەن ماماندار 2019 جىلى گەرمانيادا باستاۋىش مەكتەپكە بارعان بالالاردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن قانداي جۇمىسقا ورنالاساتىنى بەيمالىم دەگەندى ايتادى. ونى اتا-انا دا, مۇعالىمدەر دە بىلمەيدى. مىنە, زاماننىڭ وزگەرۋىن وسىدان كورەسىز. وتكەن عاسىردا اتا-انالار بالاسىنىڭ قانداي ماماندىق يەسى بولاتىنىن ءبىلدى. ويتكەنى «سەن دارىگەر, زاڭگەر نەمەسە ينجەنەر بولاسىڭ» دەپ ايتىپ وتىردى. قازىر ول ۋاقىت ءوتتى. سوندىقتان ماماندار اتا-اناعا بالالارىنا قانداي دا ءبىر كاسىپتى تاڭداۋ تۋرالى كەڭەس بەرمەگەن دۇرىس دەيدى.
– سوندا ۇل-قىزىمىزدى قانداي ماماندىققا دايارلايمىز؟
– ادام كەلەشەكتە كاسىپسىز قالماۋ ءۇشىن بۇگىننەن باستاپ, زامان تالابىنا ساي ءبىلىم الىپ, ءوز-ءوزىن دامىتۋى قاجەت. ويتكەنى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ونداي ءبىلىم بەرمەيدى. بۇل قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە سولاي. نەگە دەسەڭىز, جاڭا تەحنولوگيا قارىشتاپ بارادى. وعان مۇعالىمدەر دە ىلەسە الماي وتىر. قازاقتا «زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شال» دەگەن ناقىل بار. سوندىقتان جاستار «زاماندى تازى بولىپ شالماسا», ۋاقىتىن بوس وتكىزىپ الۋى مۇمكىن.
الەم ءتورتىنشى وندىرىستىك رەۆوليۋتسيانىڭ تابالدىرىعىن ەندى اتتادى. بۇل كەزەڭدە ءوندىرىس ينتەرنەت پەن جاساندى ينتەللەكت ارقىلى اۆتوماتتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. ءبىز بارلىق وندىرىستىك رەۆوليۋتسيادان كەنجە قالعان حالىقپىز. ونىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. يمپەريالىق ەلدەر قول استىنداعى بودان جۇرتتىڭ ءبىلىم مەن تەحنولوگيا قۋىپ, كوزىن اشقانىن قالاعان جوق. قازىر تاۋەلسىز ەلمىز. جاستار ەلىمىزدە عانا ەمەس, شەتەلدەن وقىپ كەلىپ جاتىر. قازاقستان دا وزگە ەلدەردەن ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. سول سەبەپتى وقۋ-اعارتۋ سالاسىن جاڭا زامانعا بەيىمدەپ, ءبىلىمدى, اقىلدى ادامداردى كوبەيتۋ كەرەك.
وسى عاسىردا اقىلدى مەملەكەت پەن ادامداردىڭ ايى وڭىنان تۋادى. ۋاقىت اعىمىنا ساي عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتقان ەلدەر مەن ءوز-ءوزىن جەتىلدىرگەن ازاماتتار وزگەلەردەن ۇستەم بولادى. ءالى ءبىز بەسىنشى وندىرىستىك كەزەڭگە وتكەن جوقپىز. وتپەلى كەزەڭدە تۇرمىز. مۇنى كەيبىر ماماندار گيبريدتى كولىككە ۇقساتىپ گيبريدتى كەزەڭ دەپ ءجۇر.
– بۇگىنگى مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم مازمۇنىنىڭ قالاي بولعانى دۇرىس؟
– ۋاقىتقا بايلانىستى وقۋ-اعارتۋ سالاسىنىڭ نەگىزگى ءۇش ماقساتى بار. ءبىرىنشى – جاسامپازدىق, ياعني يننوۆاتسيا. وتكەن عاسىردا ءار ادامنىڭ جاسامپاز بولۋى قاجەت ەمەس ەدى. ەندىگى كەزەڭدە ءار ازاماتتان وسىنداي قابىلەت تالاپ ەتىلەدى. ەكىنشى – سىني تۇرعىدا ويلاپ, پروبلەمەنى شەشە ءبىلۋ. جاڭا كەزەڭدە بۇرىنعىداي باس شۇلعىپ, «سىزدىكى دۇرىس» دەۋ بولمايدى. ءار نارسەگە سىني كوزبەن قاراۋ قاجەت. ءۇشىنشى – جوعارى بايلانىس جانە ىنتىماقتاستىق. وسى عاسىردا بارلىق دۇنيە جەرگىلىكتى ەمەس, جاھاندىق بولادى. ماسەلەن, قازاقستاندا اشىلعان ءبىر عىلىمي جاڭالىق كەز كەلگەن ەلگە ورتاق بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان جاسامپازدىق جاساعان ازاماتتاردىڭ باسقا ەلدەگى ارىپتەستەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, ولارمەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋى وتە ماڭىزدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كەلەشەكتە اعىلشىن ءتىلى ەكونوميكا مەن تەحنولوگيانىڭ دا تىلىنە اينالادى. ياعني ونى بىلمەگەن ادام دۇنيەدەن قۇر قالادى دەگەن ءسوز. سونداي-اق قانداي ماماندىق يەسى بولسا دا, كومپيۋتەرلىك باعدارلامادان حاباردار بولۋى كەرەك.
– «مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى قالاي ساقتايمىز؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تا تۋىندايدى...
– دۇرىس ايتاسىز. مەنىڭشە, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ادام بالاسى كۇندىز-ءتۇنى جۇمىستان باس المايتىن روبوت ەمەس. كەرىسىنشە, ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان جۇمىر باستى پەندە. جوعارىدا ايتقان پاندەر ءبىزدىڭ مىقتى مامان بولىپ, جۇمىس ىستەۋىمىز ءۇشىن قاجەت. ال ادام رەتىندە باقىتتى ءومىر سۇرۋىمىزگە ۇلت مادەنيەتى كەرەك. ءبىر جاعىنان, ءبىز ەۋروپا ەمەسپىز, شىعىسپىز, ونىڭ ۇستىنە قازاقپىز. سان عاسىردان بەرى قالىپتاسقان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىز بار. تۋىستىق بايلانىسىمىز ۇزىلمەگەن. الايدا قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە قازاق جاستارى جاڭا تەحنولوگيانى يگەرىپ وتىرعان ەلدەردىڭ مادەنيەتىنە ەلىكتەپ, ءوزىنىڭ تامىرىنان اجىراپ قالماسا ەكەن دەيمىن. «سوندا نە بولادى؟» دەرسىز. ءبىز جاستارىمىزعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرىپ, شەت ءتىلىن ۇيرەتىپ, دايار مامان ەتىپ شىعارامىز. بىراق ونىڭ قىزىعىن باسقا ەل كورۋى مۇمكىن. نەگە دەسەڭىز, ءبىز ولارعا جوعارى جالاقى تولەي المايمىز. وسىنداي ءۇردىس بەلەڭ الماس ءۇشىن جاستاردىڭ بويىنا ۇلتتىق رۋح پەن مادەنيەتتى كىشكەنتاي كۇنىنەن ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. مىسالى, ءبىر وزىق ويلى جاس شەتەلدىڭ اتاقتى كومپانياسىندا قىزمەتكە تۇرىپ, ودان تاپقان مول اقشانىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ, جان راقاتىنا باتىپ, تۋعان ەلىن ويلاماي جۇرسە, وندا ءبىز باسقا ەلگە مامان دايارلاعان بولامىز. بۇدان كوپ ۇتىلامىز. ۇلتتىق تاربيە الىپ وسكەن جاس ورەن قاي ەلدە قىزمەت ىستەسە دە, الدىمەن تۋعان ەلىمە پايدامدى تيگىزۋىم كەرەك دەپ ويلايدى. سوندىقتان ءاربىر بالا ورتا مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورنىندا ءوز انا تىلىندە ءبىلىم العانى دۇرىس. ەگەر ولاي بولماسا, انا ءتىلى مەشەلدىڭ كۇيىن كەشەدى. بۇل شەت ءتىلىن بىلمەسىن دەگەن ءسوز ەمەس. قوسىمشا بىرنەشە شەت ءتىلىن وقىپ, ۇيرەنۋگە بولادى. وعان مۇمكىندىك مول. قازىر ەۋروپا جۇرتى قارتايىپ بارا جاتىر. ولار جاس ميدى قاجەتسىنەدى. ەگەر ءبىز ءوز ۇرپاعىمىزدىڭ بويىنا رۋحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى سىڭىرمەسەك, جاستارىمىز سولارعا قىزمەت ىستەيدى. وسى رەتتە مۇستافا شوقايدىڭ «تاۋەلسىز مەملەكەت ءوزىنىڭ ۇل-قىزدارىن وزگە ەلدەرگە تاربيەلەتپەيدى, ءوزى تاربيەلەيدى» دەگەن ءسوزى ءالى كۇنگە ماڭىزىن جويعان ەمەس.
– جۋىردا ەلىمىزدەگى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلدى. ال تۇركيادا عىلىم اكادەمياسى بار ما؟
– بىزدە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى جوق. جالپى, اكادەميا دەگەن ۇعىم بولعان ەمەس. ەۋروپا ەلدەرىندە دە سولاي. بۇل كەڭەس وداعىندا قۇرىلعان جۇيە. ماسەلەن, ءبىز «ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى» دەگەندى اۋدارۋعا قينالامىز. ونى كەيدە «قازاقستان عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى» دەپ بەرەمىز. تۇرىكتەردە «اكادەميسيەن» دەگەن ءسوز بار. ونى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ىستەيتىن عالىمدارعا قاراتا ايتادى. مىسالى, مەن دە اكادەميسيەنمىن. بىزدە عالىمدار عىلىمداعى اشقان جاڭالىعىمەن, سۇبەلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىمەن باعالانادى. ءوز باسىم, عىلىم اكادەمياسىنا قارسى ەمەسپىن.
– ءوزىڭىز ەڭبەكتەرىڭىزدە قازىرگى جوعارى تەحنولوگيانى پايدالاناسىز با؟
– البەتتە, ونسىز گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى جاڭا تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا جارىق كورگەن كىتاپ پەن ماقالانىڭ سانىندا ەسەپ جوق. بۇگىندە كىتاپ جازۋدىڭ دا ءتاسىلى وزگەردى. مىسالى, مەن الەم تاريحى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەك جازىپ ءجۇرمىن. بىراق ونى 220 بەت كولەمىندە اياقتاسام دەيمىن. قازىرگى ادامداردىڭ كىتاپ وقۋعا ۋاقىتى از. سوندىقتان قىسقا دا نۇسقا بولعانى ءجون. ماسەلەن, سول ەڭبەگىمدە شىڭعىس حاننىڭ ءومىربايانىن قايتالاپ جاتپايمىن, تەك ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك تاريحتاعى ورنى تۋرالى ءوز تۇجىرىمىمدى جازامىن. ەگەر شىڭعىس حاندى بىلمەگەن ادام بولسا, عالامتورعا كىرىپ, ونىڭ ءومىر جولىمەن تانىسىپ, سوسىن مەنىڭ تۇجىرىمىمدى وقيدى. بۇگىندە بار عىلىم سالاسى كومپيۋتەرلەندى. اعىلشىنداردا «Smart study, less study», ياعني «اقىلدى جۇمىس ىستە, از جۇمىس ىستە» دەگەن ءسوز بار. مەن بۇرىن ءبىر ماقالانى 15 كۇندە جازسام, قازىر جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن 10 كۇندە جازامىن. ۇنەمدەگەن ۋاقىتىمدى وتباسىما نەمەسە باسقاعا ارنايمىن.
– تۇركيادا عالىمدارعا قانداي قولداۋ كورسەتىلەدى؟
– جاڭا عاسىر – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءداۋىرى. سوندىقتان عىلىمعا ەرەكشە ماڭىز بەرۋ كەرەك. ايتپەسە, وركەنيەت كوشىنە ىلەسە المايمىز. تۇركيادا سوڭعى جىلدارى ينفلياتسيا جوعارى بولىپ, دوللار ءبىراز كۇشەيدى. ەكونوميكادا داعدارىس ورىن الدى. وعان دەيىن دوللارمەن باعامداعاندا ەڭبەكاقىمىز جامان بولعان جوق. وسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ىستەيتىن ارىپتەستەرىمدى بىلەمىن. ەڭبەكاقىلارى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس. عىلىمدى كوتەرۋ ءۇشىن عالىمعا جاعداي جاسالۋى كەرەك. ولار بوس ۋاقىتىندا قوسىمشا جۇمىس ىستەپ, باسقا تاراپقا جۇگىرمەۋ قاجەت. ونىڭ ورنىنا الاڭسىز عىلىمي زەرتتەۋلەرىمەن اينالىسقانى ءجون. ودان كەيىن ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرادا وقيتىن شاكىرتتەرىنە دە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. بىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە عالىمدارعا مۇمكىندىگىنشە بارلىق جاعداي جاسالعان. ءاربىر عالىمنىڭ جەكە كابينەتى بار. وعان وزىنەن باسقا ەشكىم كىرمەيدى. سونداي-اق ارتىق ساباق بەرۋگە مىندەتتەمەيدى. پروفەسسور رەتىندە اپتاعا تيەسىلى 10 ساعاتىمدى وتەيمىن. ايلىعىم سونى جابادى. شەتەلگە ىسساپارعا بارساق, جول شىعىنىن تولەيدى. ەگەر باسقا ەلگە بارىپ, ءبىر شەت ءتىلىن وقىپ, دامىتامىن دەسەڭىز, ءسىزدى ءبىر جىل ساباقتان بوساتادى. بىراق ايلىعىڭىزدى الىپ تۇراسىز. قازاقستاندا قاعازباستىلىق باسىم. تۇركيادا ونداي جوق. سودان كەيىن قازاقستاندا جاس عالىمدارعا ءبىر كەدەرگى بار, ول – حالىقارالىق يمپاكت فاكتورلى جۋرنالعا ماقالاسىن جاريالاۋ. شىندىعىنا كەلسەك, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ جاس عالىمداردان ونى تالاپ ەتۋگە قۇقى جوق دەر ەدىم. ونى تالاپ ەتۋ ءۇشىن اتالعان ۆەدومستۆونىڭ ءوزىنىڭ سونداي باسىلىمى بولۋى كەرەك. ول بولماعاننان كەيىن ءسىز ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى قالاي مىندەتتەيسىز. مەن مۇنى ادىلەتسىزدىك دەپ ەسەپتەيمىن.
– سىزدەردە دە تالاپ ەتە مە؟
– بىزدە دە مۇنداي بار, بىراق مىندەتتى ەمەس. تۇركيادا سول دەڭگەيدە گۋمانيتارلىق سالادا سەگىز جۋرنال بار. ەگەر مەنىڭ ماقالام ونداي جۋرنالدا جارىق كورسە, ءۇش ۇپاي الام. ەگەر وعان باسۋعا مۇمكىندىك بولماسا, حالىقارالىق جۋرنالعا شىقسا, ەكى ۇپاي, ۇلتتىق جۋرنالعا جاريالانسا, ءبىر ۇپاي الادى. قازىر قازاقستاندىق جاس عالىمداردان يمپاكت فاكتورلى جۋرنالعا ماقالاسىن باسۋ ءۇشىن كوپ اقشا جۇمسادىم دەگەندى ەستيمىن. بۇل عىلىم جولىندا جۇرگەن جاستارعا قيىندىق تۋعىزادى. اقشا بەرىپ, جۋرنالعا ماقالا جاريالاۋمەن عىلىمنىڭ ساپاسى كوتەرىلمەيدى. بۇدان ءبىز ولاردى جەرىندىرىپ الامىز. ماعان دا وسىنداعى شاكىرتتەرىمنىڭ «وسىنداي ماقالا جازىپ ەدىم, ول جۋرنالدا ءالى جارىق كورگەن جوق. ەندى نە ىستەيمىن؟» دەپ قىنجىلا ايتاتىندارى بار. قولىمنان ەشنارسە كەلمەيدى. امالسىزدان بارماعىمدى تىستەيمىن. جاقىندا بۇل تالاپقا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى وزگەرىس ەنگىزدى دەپ ەستىدىم. بۇل يگىلىكتى ءىس بولعان ەكەن.
– انادولى ەلىندەگى قانداس عالىمداردان ءسىزدى جاقسى بىلەمىز. باسقا دا قازاق عالىمدارى بار ما؟
– ارينە, بار. ماسەلەن, انكارا ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەيتىن ماريام حاكيم جانە گۇلجانات قۇرمانعاليەۆا, يبرايىم قالقان, ابدوللا ياحشى ەسىمدى جاس عالىمداردى جاقسى بىلەمىن. بۇلاردىڭ ءبارى گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. سونداي-اق تەحنيكا عىلىمدارى سالاسىندا جوعارى جەتىستىككە جەتكەن بەس-التى قازاق جىگىتى بار. مەديتسينا سالاسىندا مىقتى عالىمدار بار دەپ ەستيمىن. بىراق تۇركيانىڭ اۋماعى ۇلكەن. كەيىنگى عىلىم جولىندا جۇرگەن جاستاردىڭ كوبىن تانىمايمىن. ولاردىڭ وزدەرى دە ءبىر-ءبىرىن بىلمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن «وتانداستار» قورى شەتەلدەگى تالانتتى جاس عالىمداردىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر كەزدەسۋ وتكىزسە, جاقسى بولار ەدى. سودان كەيىن ولاردىڭ اتاجۇرتپەن دە بايلانىسى كۇشەيەرى انىق.
– ۇزاق جىلدان بەرى مۇستافا شوقايدى زەرتتەپ كەلەسىز. ايتۋلى تۇلعانىڭ اشىلماعان مۇراسىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– مۇستافا شوقاي مۇراسى ۇشان-تەڭىز. فرانتسيا استاناسى پاريجدە ۇلت قايراتكەرىنىڭ جەكە ءارحيۆى ساقتالعان. سوندا جۇرتشىلىققا ءالى دە بەيمالىم دۇنيەلەرى كوپ. ونىڭ ءبىر بولىگى عانا اشىلعان. ءبىرازىن ارحيۆتە ورىن بولماعاندىقتان قويماعا قويعان. وندا مۇستافا شوقايدىڭ موڭعوليا تۋرالى جيناعان قىزىقتى ماتەريالدارى مەن جامبىل جاباەۆتىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن ەڭبەكتەرى ساقتالعان. ءبىز بارعاندا ول قۇجاتتى كورۋگە مۇمكىندىك بولمادى. بىراق ماريا شوقاي ءوز ەستەلىگىندە الاش ارداقتىسىنىڭ بارلىق قۇجاتى مەن كىتاپتارىن سول ارحيۆكە وتكىزىپ, كەيىن ولاردى ارنايى بولمە جاساپ, سوعان قويۋعا شارتقا وتىرعانىن ايتادى. سونداي-اق ول بولمەنى «تۇركىستان مۇحتارياتىنىڭ پرەزيدەنتى مۇستافا شوقايدىڭ كىتاپحاناسى» دەپ اتاۋدى ەسكەرتكەن. وسىنى پاريجگە بارعاندا ارحيۆ باسشىسىنان سۇرادىم, ول: «مۇستافا شوقاي مۇراسى سونداي شارتپەن مۇراعاتقا وتكىزىلگەنى راس. بىراق ءبىزدىڭ ءارحيۆتىڭ جەرى وتە تار, ونداي بولمە اشۋعا مۇمكىندىگىمىز بولعان جوق. ەندى باسقا ۇلكەن عيماراتقا كوشەمىز. سوندا ارنايى بولمە جاساقتاپ, مۇستافا شوقايدىڭ بارلىق قۇجاتىن وقىرمانعا قولجەتىمدى ەتەمىز», دەپ جاۋاپ بەردى. ودان بەرى دە ون جىل ءوتتى. سودان كەيىن پاريجگە دە جولىم تۇسكەن جوق. بىراق مۇنى ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. ارتىنان سۇراۋشىسى بولماسا, كەيىن ۇمىتىلادى.
باستىسى, مۇستافا شوقاي تۋرالى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. ونىڭ تۇركىستان لەگيونىنا ەشقانداي قاتىسى جوق. وعان «لەگيونعا باسشىلىق جاساڭىز» دەپ ۇسىنىس ايتقاندا, ول «مەن سىزدەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەمەيمىن» دەپ بىردەن باس تارتقان. ءبىر تۋىستارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول ءۇشىن وعان قاستاندىق جاسالعان. 1941 جىلى جەلتوقساندا پولشاداعى لاگەردەن شىعىپ, پاريجدەگى ۇيىنە بارا جاتقاندا, بەرلينگە كەلگەندە كەنەتتەن اۋىرىپ قايتىس بولعان. فاشيستەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتقانى ءۇشىن قۇربان بولعان تۇلعاعا سولارمەن تىزە قوستى دەپ جالا جابۋ – ۇلكەن ادىلەتسىزدىك.
تۇركى الەمىنىڭ كوسەمىن حالقىمىز جاقسى تانىعانىمەن, باسقالار, بۇرىنعى جابىلعان جالا بويىنشا ءالى ساتقىن كورەدى. مىسالى, ول تۋرالى ءبىر ءىس-شارا وتسە, وعان قارسى مەرزىمدى باسپاسوزدە ءالى دە ورە تۇرەگەلەتىندەر بار. دەمەك, شوقاي تۋرالى شىنايى مالىمەت تولىققاندى جۇرتشىلىققا جەتپەي وتىر.
مىنە, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىلدان اسىپ بارادى. سودان بەرى ءبىرتۋار ازاماتقا ادىلەتتىلىكتى ورناتا الماعانىمىز – بىزگە ۇلكەن سىن. ول ءۇشىن مۇستافانىڭ قايراتكەرلىگى مەن كۇرەسى تۋرالى شەت تىلىندە دە ەڭبەك شىعارىپ, الەمگە تانىتايىق. ماسەلەن, ءبىز وتكەن جىلى ىستانبۇلدا شوقايدىڭ كەزىندە فرانتسيانىڭ گازەت-جۋرنالدارىندا باسىلعان ماقالالارىن جيناپ, جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردىق. ەندى بۇل كىتاپ قازاق, تۇرىك, ورىس تىلدەرىنە دە اۋدارىلادى. سونىمەن قاتار اقىن-جازۋشىلار, جۋرناليستەر, رەجيسسەرلەر دە الىپ تۇلعانى تانىستىراتىن كوركەم شىعارما جازىپ, سەريال, كينو تۇسىرسە دە ارتىق بولمايدى. ادىلدىكتى ورناتۋ ءۇشىن قولىمىزدان نە كەلەدى, سونى ىستەيىك. پاريجدە مۇستافا شوقايدىڭ ەسكەرتكىشى مەن ونىڭ اتىنداعى ساياباق بار. بىراق ءوز وتانىنىڭ باس قالاسىندا كوشەسى مەن ەسىمىن يەلەنگەن مەكتەپ بولعانىمەن, ەسكەرتكىشى جوق. ويتكەنى ادىلدىك قالپىنا كەلمەي, استانادا ەسكەرتكىش ورناتىلمايدى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىز رۋحىمىز ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇستافا شوقاي سەكىلدى الاش اسىلدارىنىڭ بويىندا ساقتالعان. ەگەر ازاتتىق جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن وسى تۇلعالاردى ۇلىقتاپ, ولاردىڭ ەڭبەگى مەن كۇرەسكەرلىگىن جاس ۇرپاق ساناسىنا دارىتا الماساق, وتانسۇيگىشتىك رۋح قالاي قالىپتاسادى؟!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
