– «بولاشاق» باعدارلاماسىنا بيىل وتىز جىل تولىپ وتىر. بۇل مەجەنى ورتالىق قانداي جەتىستىكتەرمەن قارسى الىپ جاتىر؟ باعدارلامانىڭ جالپى جەتىستىكتەرىنە توقتالىپ وتسەڭىز.
– وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, «بولاشاق» ستيپەندياسى 1993 جىلى جاريالانىپ, سودان بەرى ارادا وتىز جىل ءوتتى. ءوز مىندەتتەرىن ورىنداعان بۇل باعدارلاما قازىر قازاقستاننىڭ ءبىلىم برەندىنە اينالىپ ۇلگەردى. ءتىپتى اتالعان باعدارلامانى قازىر الەمدىك ۇزدىك وقۋ ورىندارى جاقسى بىلەدى. ءار كەزەڭ سايىن باعدارلاماعا ءىشىنارا تولىقتىرۋلار, وزگەرىستەر ەڭگىزىلىپ, ۇنەمى جەتىلىپ كەلەدى. ىرىكتەۋ, ۇمىتكەرلەرمەن, «بولاشاق» تۇلەكتەرىمەن جۇمىس ىستەۋ قايتا قارالىپ جاتىر. قازىر ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ بارىسى التى نەگىزگى تالاپتان ۇشكە قىسقاردى. ونىڭ ۇستىنە قۇجات قابىلداۋ جانە كونكۋرستىق ىرىكتەۋ تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلدى دەۋگە نەگىز بار. سونىمەن قاتار, ۇمىتكەردەن وقۋعا ۇسىنىلاتىن شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ شاقىرۋى بولۋى تالاپ ەتىلەدى. ۇمىتكەرلەر بارىپ وقيتىن شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دەگەن تالاپ تا كۇشەيدى. قانداي ءبىر ۇدەرىس بولسىن, ول ۇنەمى دامۋ جولىنا ءتۇسۋى كەرەك, مىسالى, ءبىز بۇرىن تىلدىك كۋرستار ۇيىمداستىرىپ كەلسەك, كەيىن بۇل قىسقاردى, ءاۋ باستا شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى 450-دەن استام بولسا, كەيىن كەلە بۇل 250-گە دەيىن ازايدى. كەلەسى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ماماندىقتار ءتىزىمى ەڭبەك نارىعىن ەسكەرە وتىرا جاسالىپ جاتىر. ءبىز جىل سايىن مەملەكەت ءۇشىن قانداي ماماندار تاپشى ەكەنىن ءبىلىپ, تالداۋ جاسايمىز. كەيىن ولاردى قاجەت ماماندىقتار تىزىمىنە قوسامىز جانە ءدال سول مامانداردى دايارلاۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرامىز. بىلايشا ايتقاندا, «بولاشاق» باعدارلاماسى ۋاقىت تالابىنا ساي دامىپ كەلەدى. سول سەبەپتى ءبىز ەگەمەن قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ەڭ ءساتتى جوبالارىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. الەمدىك ءبىلىم ساراپشىلارىنىڭ سوزىنە سەنسەك, بىلىمگە جانە ادامي كاپيتالعا سالعان قارجى بىرنەشە ەسە بولىپ قايتاتىنى دالەلدەنگەن. بۇل باعدارلاماعا شەتەلدىك ءبىلىم ساراپشىلارى دا جوعارى باعا بەرىپ كەلەدى, مىسالى, «بولاشاق» ستيپەندياسى مايامي قالاسىندا وتكەن Going Global VIII حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا بريتان كەڭەسى مەن گەرمانيانىڭ اكادەميالىق الماسۋ قىزمەتى زەرتتەۋلەرىنە سايكەس الەمدەگى وعان ۇقساس 11 باعدارلاما اراسىندا ۇزدىك ستيپەنديالىق باعدارلاما بولىپ تانىلدى. «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ قالىڭ جۇرتشىلىققا قولجەتىمدىلىگى, كادرلاردى نىسانالى دايارلاۋ جانە كەيىنگى سۇيەمەلدەۋ – تۇلەكتەرمەن جۇمىس ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. سونىمەن قاتار, «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسىنىڭ تاجىريبەسى رەسەيلىك «جاھاندىق ءبىلىم بەرۋ» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىن قالاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. وتىز جىلدىق بەلەستى باسىپ وتكەن اتالعان جوبا الدا ۋاقىتتاردا دا ءوز مىندەتىن تولىق ورىنداپ, ەلىمىزگە قاجەتتى بىلىكتى دە تاجىريبەلى ماماندار دايارلاۋعا تاماشا ورتا جاراتادى.
– قازىر باعدارلاما قانداي باعىتتارعا باسىمدىق بەرىپ وتىر؟ پرەزيدەنتتىڭ تەحنيكالىق ماماندىقتارعا كوڭىل ءبولۋدى تاپسىرعانىن بىلەمىز. سودان بەرى ورتالىق جۇمىسىندا قانداي وزگەرىستەر بولدى؟
- وسى باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلعان وتىز جىلدان بەرى جالپى 12 مىڭعا جۋىق مامان شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الىپ, بىلىكتىلىكتەرىن شىڭدادى. ولار ءوز سالالارى بويىنشا شەتەلدە العان بىلىمدەرى مەن تاجىريبەلەرىن ەلىمىزدە ءار سالانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسادى. قازىرگى ءبىزدىڭ قوعام قاجەت ەتىپ وتىرعان باسىمدىق ماماندىقتار نەگىزىنەن ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق, مەديتسينالىق جانە ءبىلىم بەرۋ مەن الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى. بۇل ءبىزدىڭ دەموگرافيامىزدىڭ ءوسىپ جاتقانىن جانە حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ءجيى نازار اۋداراتىنىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى. سول ءۇشىن ولارعا ارنايى جاعدايلار جاسالعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «بولاشاق» باعدارلاماسىن قايتا باعدارلاۋ پروتسەسى ىسكە قوسىلدى. باسىمدىق ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق كادرلاردى دايارلاۋعا بەرىلەدى. تەحنيكالىق جانە IT ماماندىقتارعا گرانتتار سانى 36%-دان 60%-عا ۇلعايتىلدى.
سونىمەن قاتار, ۇمىتكەرلەردى قولداۋ ءۇشىن «ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر» جاڭا جەڭىلدىك ساناتى ەنگىزىلدى. وعان قوسا حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعىنىڭ باستاماسىمەن مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەۋ قاعيدالارى جەتىلدىرىلدى. اتالعان وزگەرتۋلەردىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق دارىگەرلەر جانە تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر مەرزىمى 12 ايعا دەيىنگى تەگىن تىلدىك دايىندىقتان وتە الادى. بۇعان دەيىن ىرىكتەۋگە جەڭىلدەتىلگەن شارتتارمەن تەك اۋىلدىق جەرلەردەن ۇمىتكەرلەر عانا قاتىسا الاتىن. بۇل ينجەنەرلىك, تەحنيكالىق, IT جانە مەديتسينالىق مامانداردىڭ كونكۋرسقا قاتىسۋعا ىنتاسى مەن جىگەرىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
-بۇگىندە ەلىمىزدە شەتەلدىك بەدەلدى ۋنيۆەرسيتتەردىڭ فيليالدارى اشىلىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا ەندىگى جەردە «بولاشاقپەن» شەتەلدە وقۋدىڭ ماڭىزى بار ما؟
- ارينە, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى سوڭعى جىلدارى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارىن اشىپ جاتىر. وسى باعىتتا جاسالىپ جاتقان اۋقىمدى جوبانىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى. ءوز تاراپىمىزدان بىزدە جان-جاقتى اتسالىسىپ جاتىرمىز. كوپتەگەن شەتەلدىك ستۋدەنتتەر ەلىمىزگە كەلىپ وقىعىسى كەلەدى, سول ءۇشىن ءبىز قوس ديپلوم جوباسىن باستادىق. سونىمەن قاتار, ءبىز تەك جاستاردى شەتەلدەرگە جىبەرىپ قانا قويماي, وزگە ەلدەردەگى دارىندى جاستاردى ەلىمىزگە وقۋعا, پىكىر الماسۋعا شاقىرامىز. جالپى 2020 جىلدان باستاپ ستيپەنديا تاعايىنداۋ كونكۋرسىنا شەتەلدىك جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنان شارتسىز شاقىرۋى بار ۇمىتكەرلەر عانا قاتىسا الادى. باعدارلاما اياسىندا وقۋعا ۇسىنىلعان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تىزىمىنە ءۇش حالىقارالىق رەيتينگتەردە (QS, Times Higher Education (THE), Academic Rankings of World Universities (ARWU) كوش باستاپ كەلەتىن 250 جوعارى وقۋ ورىندارى تىزىمىندەگى جانە باسىم ماماندىقتاردىڭ دايىندىعى بويىنشا ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر ەنىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا تىزىمدە 27 ەلدىڭ 236 جوعارى وقۋ ورنى كوزدەلگەن. الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقۋعا نيەت بىلدىرگەندەردىڭ قارقىنى جوعارى دەپ باعالاۋعا بولادى. مىسالعا, قازىر ۇلىبريتانياداعى ستيپەندياتتارىمىزدىڭ 70%-ى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى سىندى ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنان تۇراتىن Russel group جوو-لارىندا ءبىلىم الىپ جاتىر. 50 قازاقستاندىق اقش-تاعى گارۆارد, پرينستون, يەل سەكىلدى الەمدەگى ۇزدىك وقۋ ورىندارىنىڭ شىرماۋىق ليگاسى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىمىن شىڭداپ جاتىر. قازىر ولاردىڭ سانى ءوسىپ جاتىر. ءبىز وسىلاي ساننان ساپاعا وتۋىمىزگە جاقسى مۇمكىندىكتەر وتە كوپ.
– قازىر قوعامدا «بولاشاقپەن» ءبىتىرىپ كەلگەندەر, ەندى وقىپ جاتقاندار «مەملەكەتتىك ءتىلدى مۇلدەم بىلمەيدى» دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلادى. بۇل تۋرالى نە دەيسىز؟ ۇمىتكەرلەرگە قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتىڭ ءبىرى – «قازتەستتەن» ءوتۋ. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىندەر بۇل سىناقتان قالاي ءوتىپ ءجۇر سوندا؟
– «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ستيپەندياعا ۇمىتكەرلەر قازاق ءتىلىن مىندەتتى تۇردە ءبىلۋى ءتيىس. كونكۋرسقا قاتىسۋ ءۇشىن كانديداتتاردىڭ بارلىعى ناتيجەسى كەمىندە ۆ1 مەملەكەتتىك تىلدەن ەمتيحان تاپسىرعانى تۋرالى سەرتيفيكات ۇسىنادى. قابىلداۋ كوميسسياسى قولىندا قازتەست سەرتيفيكاتى جوق ۇمىتكەرلەردىڭ وتىنىمدەرىن قاراستىرمايدى. بۇرىن ۇمىتكەرلەرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ تۋرالى تالاپ بولماعان, ال قازىر مۇلدە باسقاشا. ءبىز بۇل ماسەلەگە زەر سالىپ قاراپ جاتىرمىز جانە كەيبىر قوسىمشا مۇمكىندىكتەر مەن باعالاۋ ۇردىستەرىن ەنگىزۋدى ويلانۋ ۇستىندەمىز.
– ەلىمىزدە جوق سيرەك ماماندىقتاردى شەتەلدەن وقىپ كەلگەن جاستار بارشىلىق. ولار العان ءبىلىمىن قالاي, قايدا پايدالانىپ ءجۇر؟
– ءبىزدىڭ ورتالىعىمىزدا تۇلەكتەرىمىزبەن جۇمىس جاسايتىن ارنايى باسقارمامىز بار, ول باسقارمانىڭ ماقساتى – بىتىرگەن تۇلەك ەلگە ورالىپ, ەسەبىن بەرىپ, ءبىز ولارعا مۇمكىندىگىنشە كومەكتەسەمىز. «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋعا ارنالعان باسىم ماماندىقتار تىزبەسى اكادەميالىق وقۋعا ارنالعان 100 ماماندىقتى جانە تاعىلىمدامادان وتۋگە ارنالعان 162 ماماندىقتى كوزدەيدى. ماماندىقتار ءتىزىمى ەڭبەك نارىعىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالادى. ماسەلەن, سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى انىقتاۋ ءۇشىن حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار كادرلارعا دەگەن قاجەتتىلىگى بويىنشا 70-كە جۋىق ءوتىنىمىن تالداپ شىقتى. كادر نارىعىنىڭ ورتا مەرزىمدى بولجامى ەسكەرىلدى. مەملەكەتتىك ورگاندار, جوعارى وقۋ ورىندار, عىلىمي ورتالىقتار, يندۋستريا جانە بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ساراپتامالىق كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى.
بىلتىر ەڭبەك نارىعىن تالداۋدىڭ ارقاسىندا باسىم ماماندىقتار تىزىمىنە يننوۆاتسيالار, جاڭا تەحنولوگيالار, مەديتسينا جانە يندۋستريالىق ينجەنەريا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى سالاسىنداعى 40 جاڭا ماماندىق ەندى. وسى رەتتە ونىڭ 17-ءسى اتاۋىن كەڭەيتۋ ارقىلى بۇرىننان بار ماماندىقتار قاتارىنا ەنگىزىلگەن. قازىرگى تاڭدا 2 770 تۇلەك ەڭبەكپەن وتەۋ مونيتورينگىندە. ونىڭ ىشىندە 2731-ءى (98,6%) ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسقان جانە ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداپ جاتىر. مونيتورينگتەگى 2770 تۇلەكتىڭ 39-ى (1,4%) جۇمىسقا ورنالاسىپ جاتىر. قازىر «بولاشاق» تۇلەكتتەرىنە سۇرانىس وتە كوپ. مىسالى, مەن جاقىندا ۇلىتاۋ وبلىسىندا ءىسساپاردا بولعانىمدا, ول جاقتاعى اكىمشىلىك جانە باسقا دا سالا وكىلدەرى ءبىزدىڭ تۇلەكتەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى مەن بولاشاق ستيپەنديا تۇلەكتەرىنىڭ قاۋىمداستىعىمەن بىرگە تۇلەكتەرگە جۇمىسقا ورنالاسۋعا ۇنەمى كومەكتەسىپ وتىرادى. ورتالىقتا «بولاشاق» باعدارلاماسى تۇلەكتەرىنىڭ ەلدە مىندەتتەمەلەرىن ەڭبەكپەن وتەۋىن باقىلايتىن ارنايى تۇلەكتەرمەن جۇمىس باسقارماسى بار. حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى ەلىمىزدىڭ 300 جەتەكشى جۇمىس بەرۋشىسىمەن ىنتىماقتاسا وتىرىپ, تۇلەكتەر ءۇشىن بوس جۇمىس ورىندار جارمەڭكەلەرىن ۇيىمداستىرادى.
-قانشا «بولاشاق» تۇلەكتەرى شەتەلدە قالىپ, ەلگە ورالماي قالدى؟
-بۇل جاعداي بۇرىن بولعان. باعدارلاما جىل سايىن دامىپ, كەمشىن تۇستارى تۇزەتىلىپ كەلەدى. ول كەزدە تۇلەكتەر وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن ءۇي-م ۇلىكتەرىن كەپىلگە قويمايتىن. قازىر باسقاشا. وسى باعىتتا جۇمىستار جاساپ جاتىرمىز.
-ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەيتىن ساراپشىلار قالاي تاڭدالادى؟ مىسالى, باق سالاسى بويىنشا قۇجات تاپسىرعانداردى باسقا ماماندىقتىڭ وكىلدەرى قانشالىقتى دۇرىس باعالاي الادى؟
-تاۋەلسىز ساراپتامالىق كوميسسيا قۇرامىنا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن ۇيىمدارى وكىلدەرى اراسىنان 300-دەن استام ءتۇرلى سالاداعى بەيىندى ساراپشىلار كىرەدى. كوميسسيا قۇرامىنا ەنۋ ءۇشىن مىناداي تالاپ قويىلادى: جالپى جۇمىس ءوتىلى - 10 جىل نەمەسە ماماندىعى بويىنشا - 5 جىل; شەتەلدىك ءبىلىمىنىڭ بولۋى نەمەسە حالىقارالىق جوبالارعا قاتىسۋ; عىلىمي اتاعى نەمەسە دارەجەسى, عىلىمي جاريالانىمدارى نەمەسە ونەرتابىس اۆتورلىعىن كۋالاندىراتىن پاتەنتىنىڭ بولۋى. ۇمىتكەر كوميسسيا قۇرامىنا كىرۋ ءۇشىن جوعارىدا كورسەتىلگەن ءۇش تالاپتىڭ ەكەۋىنە سايكەس كەلۋى قاجەت. كوميسسيا مۇشەلەرى كەلەسىنى انىقتاۋ ءۇشىن ۇمىتكەرلەرمەن جەكە اڭگىمەلەسۋ وتكىزەدى: ۇمىتكەردىڭ كاسىبي دايارلىق دەڭگەيىن (تاجىريبەلىك داعدىلارىن); تاڭداعان وقۋ ماماندىعى بويىنشا بازالىق ءبىلىم دەڭگەيىن (تەوريالىق داعدىلارىن); ماماندىقتى تاڭداۋدى ءتۇسىنۋ دەڭگەيىن, دالەلدىلىكتى; جاعدايلىق تاپسىرمالاردى شەشۋ داعدىلارىن انىقتاپ, سول بويىنشا باعالاي الادى. - اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
- سىزگە دە راقمەت!
اڭگىمەلەسكەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
