وسى ءدۇبىرلى توي قارساڭىندا اقىن ءومىرىنىڭ اشىلماعان قىرلارىن تانىتۋ ماقساتىندا ارحيۆتەن الىنعان تىڭ ماتەريالداردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. ولار نەگىزىنەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىنەن تابىلدى. جۋىردا ولاردى وسىندا وتكەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كۇنىنە ارنالعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا جەرلەسىمىز, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بۇركىتباي اياعان جاريالادى. بۇل ماتەريالدىڭ جارىققا شىعۋىنا وبلىستىق ارحيۆ باسشىسى ساۋلە مالىكوۆا ىقپال ەتتى.
وركەنيەتتىڭ ورىنە شىققان حالىق ماعجان سەكىلدى اقىندارىنىڭ شىعارماشىلىعىن عانا ەمەس, ونەگەلى ءومىرىن, تاعىلىمدى تاعدىرىن, قوعامدىق ىستەرى مەن ارەكەتتەرىن, اتقارعان قىزمەتىن دە جەتىك ءبىلۋى كەرەك. سوندا ونىڭ ازاماتتىق, ادامگەرشىلىك قىرلارى دا اشىلا تۇسەدى. ارداكۇرەڭ اقىننىڭ جىرلارى ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا شىرىلداپ, بولاشاعىنا قاتتى الاڭداپ جازىلعانىن حالىق جاقسى بىلەدى. بىراق ماعجان جىرلارىمەن عانا ەمەس, بەلسەندى قايراتكەرلىك ىستەرىمەن دە حالقىنا پايداسىن تيگىزۋگە ۇمتىلعان ەكەن (شىركىن-اي, ونىڭ وسى ارەكەتتەرى قازىرگى شەنەۋنىكتەرگە ۇلگى بولسا عوي). اسىرەسە, اشتىق جىلدارىندا ول قىرىلىپ جاتقان حالقىنا باسىن بايگەگە تىككەن باتىلدىقپەن كومەك كورسەتكەن.
بولشەۆيكتەر وكىمەتىنىڭ لاڭىمەن قازاقستانداعى العاشقى اشتىق 1921-1922 جىلدارى بولعانى بەلگىلى. «سول جىلداردا اقمولا گۋبەرنياسىندا 1 ملن 21 مىڭداي تۇرعىن بولسا, سونىڭ 471 مىڭنان استامى اشتىققا ۇشىراعان. سونىڭ ىشىندە, وسى گۋبەرنياعا قارايتىن پەتروپاۆل مەن كوكشەتاۋ ۋەزدەرىندە 62 مىڭ قازاق جانە 30 مىڭ ورىس اشتىق ازابىن تارتقان. حالىق ءبىر ناپاقا تابۋ ءۇشىن قالالارعا اعىلعان», دەيدى بۇركىتباي اياعان.
وسى جىلداردا ماعجان قىزىلجار قالاسىندا بولعان. 1919 جىلى بۇكىلوداقتىق اتقارۋ كوميتەتى «الاش» پارتياسىنىڭ باسشىلارىنا كەشىرىم جاريالاعاننان كەيىن ول قىزىلجاردا شىعىپ تۇراتىن «بوستاندىق تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن. جەرگىلىكتى بيلىك 1922 جىلدىڭ 5 مامىرىندا اشتىقتىڭ زارداپتارىن جويۋ جونىندەگى توتەنشە كوميسسيا قۇرادى. اشتىققا ۇشىراعانداردىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقتار قۇراپ, اقىن كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى. الايدا كوميسسيانىڭ ىستەگەن بارلىق قادامدارى مەن اتقارعان ىستەرىنە نەگىزىنەن ماعجان جۇماباەۆ باسشىلىق ەتكەنى ونىڭ قول قويعان قاعازدارىنان كورىنىپ تۇر. كەيدە ول ءوزىن كوميسسيا توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, ءتىپتى توراعاسى دەپ تە كورسەتكەن.
«پومگول», ياعني ورىسشا «پوموشش گولودايۋششيم» دەپ اتانعان بۇل توتەنشە كوميسسيانىڭ جۇمىسى ۇلان-عايىر بولعانى قۇجاتتاردان بايقالادى. ونىڭ گۋبەرنيالىق باسشىلىعىمەن قاتار ۋەزدەردەگى كىشى كوميسسيالارى دا بولعان. توتەنشە كوميسسيا دەگەننىڭ ءوزى ورىسشا «چرەزۆىچاينايا كوميسسيا», ياعني «چك» دەگەن ءسوز. بولشەۆيكتەر وكىمەتىندە چك-نىڭ بەدەلى دە, وكىلەتتىگى دە زور بولعانى بەلگىلى. مىسالى, ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن پايدالانىپ ماعجان پەتروكوكتىڭ باستىعى يلينگە مىناداي تەلەگرامما بەرىپتى: «پرەپروۆوجدايا پري سەم تەلەگراممۋ زا №668 اكمولينسكوي گۋبەرنسكوي چرەزۆىچاينوي كوميسسي – پومگول پروسيت نە وتكازات زاۆترا جە تاكوۆۋيۋ پەرەدات ۆ گور. كوكچەتاۆ نا يميا ۋەزدنوي كوميسسي پومگول...» بۇل قۇجاتتا ماعجان ءوزىن چك-نىڭ باستىعى دەپ كورسەتكەن. ال بۇل جەدەلحاتتىڭ ءمانىسى بىلاي. سول جىلدارى پەتروپاۆل مەن كوكشەتاۋدىڭ اراسىنا تەمىرجول تارتۋدىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنعان. ونى قىسقاشا «پەتروكوك» دەيدى. ارتىنان ماعجاننىڭ ءوزى وسى جولدى سىناپ, «شويىن جول» دەگەن ولەڭ جازعانى بەلگىلى. وندا مىناداي جولدار دا بار:
ء«بىر قالادان شىعارىپ,
ازعانتاي ەلدى قاق جارىپ,
شويىنجول سالا باستاپ ەد.
ءوتىپ كەتتى تالاي جىل
ءبىتتى مە ەكەن سوناۋ جول؟
پۇل جەتپەي باستا تاستاپ ەد.
ءوتىنىشىم, ىنىشەك,
سول جاققا بارساڭ, ءناسىپ بوپ
ەلگە بارىپ قايتقايسىڭ.
باسقان اناۋ جول جايىن
باسىلعان اناۋ ەل جايىن,
ادەيى كورىپ ايتقايسىڭ...»
ال پومگولدىڭ باستىعى رەتىندە ماعجان پەتروكوكتىڭ جەتەكشىسى يلينگە كومەك قولىن سوزۋدى بۇرىن دا سۇراعانى كورىنىپ تۇر. ويتكەنى تەمىرجول قاي كەزدە باي كاسىپورىن عوي, ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. سوڭعى جەدەلحاتىندا دا ماعجان يلينگە وسىنداي (تاكوۆۋيۋ) كومەكتى ەندى كوكشەتاۋ قالاسىنا دا بەرۋدەن باس تارتپاساڭىز ەكەن دەپ جازعان ەكەن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اشىققان حالىق قالالى جەرلەرگە اعىلعان عوي, كوكشەتاۋعا دا ولاردىڭ ءبىرازى جەتكەن بولار. ماعجاننىڭ «كومەك جەتكىزىڭىز» دەپ شىرىلداپ جاتقانى سولاردى قۇتقارۋ ەكەنى ءسوزسىز...
بۇدان باسقا ول سەمەي گۋبەرنياسىنا ليۋبيموۆ پەن كلوچكوۆ دەگەندەردى, اقمولا ۋەزىنە بەبەن مەن سالنيكوۆ دەگەندەردى ىسساپارمەن اتتاندىرىپ, ولارعا اشىققان حالىق ءۇشىن استىق, مال الىپ كەلۋدى تاپسىرادى. سونىمەن بىرگە پومگولدىڭ قۇرامىنا ەردەنوۆ, بەگيشەۆ, بايعازين, توكىباەۆ سەكىلدى قازاق ازاماتتارىن الدىرادى. ماسەلەن, ەردەنوۆتى قابىلداۋ تۋرالى بۇيرىعىندا مىناداي سوزدەر بار: «دليا ۋسيلەنيا رابوت ۋەزدا ي پريۆلەچەنيا كيرناسەلەنيا ۆ دەلو بوربى س گولودوم گۋبپومگول پرەدلاگاەت نەمەدلەننو ۆۆەستي ۆ پرەزيديۋم ۋپومگولا ودنوگو پرەدستاۆيتەليا مەستنىح كيررابوتنيكوۆ. سو سۆوەي ستورونى گۋبپومگول رەكومەندۋەت توۆاريششا ەردەنوۆا. يسپولنەنيە سەگو سروچنو سووبششيتە گۋبپومگول. پرەداكمولگۋبچكپومگولا – جۋماباەۆ» دەپ قولى قويىلعان.
بولشەۆيكتەر وكىمەتىنىڭ قازاقستاندا قالاي ورناعانىن وسى كۇنى كوزى قاراقتى جاننىڭ ءبارى جاقسى بىلەدى. رەسەيدىڭ تۇكپىرلەرىنەن كەلگەن «شاش ال دەسە, باس الاتىن» وقىماعان جۇمىسشىلار, تەنتەك سودىرلار, بۇرىن سوتتالعان قاراقشىلار دا بيلىك باسىندا بولىپ, ولار بيلىكتى قاندى قاساپپەن پايدالانعان. قيت ەتسە سوتسىز اتىپ تاستاۋ, ۇناعان دۇنيەلەردى مىلتىقپەن قورقىتىپ, توناپ الۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشىندا جاپپاي ءجۇرىپ جاتقان. ماعجان جۇماباەۆ سولاردىڭ اراسىنا ازدى-كوپ قازاقتاردى قوسسا, تىم بولماسا ءجون ايتىپ, جۇگەنسىزدىكتى ازايتا ما دەگەن ماقساتپەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قوسۋعا ۇمتىلعان سياقتى. ماعجاننىڭ گۋبەرنيالىق حالىق سوتىنا جولداعان كەلەسى بۇيرىق جەدەلحاتى وسى ويىمىزدى نىقتاي تۇسەدى: «نا وسنوۆاني پوستانوۆلەنيا گۋبپومگولا وت 5-گو مايا دليا پراۆيلنوي ي سروچنوي ورگانيزاتسي پوموششي گولودايۋششيم سرەدي كيرناسەلەنيا گۋبەرني نەوبحوديمو ۋچاستيە ۆ رابوتاح گۋبپومگولا ليۋدەي, زناكومىح س بىتوم ي ۋسلوۆيامي جيزني كيرناسەلەنيا. گۋبپومگول پرەدلاگاەت ۆام سروچنو وتكومانديروۆات ۆ ەگو راسپورياجەنيە نا ۆرەمەننۋيۋ رابوتۋ سوترۋدنيكا گۋبسوۆنارسۋدا توۆاريششا جامشينا.
پودپيسال پرەداكمولگۋبچكپومگولا – جۋماباەۆ. ۆەرنو: سەكرەتار».
ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعان حالقىنا جانى اشىپ, اشتىقتان قۇتقارۋعا بەلسەنە قاتىسىپ, ءوزىنىڭ قولىنداعى بيلىگىن پايدالانىپ جولداعان وسىنداي جەدەلحات-بۇيرىقتارى سول 1921-22 جىلداردا وتە كوپ بولعان ەكەن. سول جىلداردا قولىنا بيلىك تيگەن كەيبىرەۋلەر ءوزىنىڭ باس پايداسىن عانا ويلاپ, باستىقتارعا جاعىنۋمەن, جاعدايىن جاقسارتۋمەن ءجۇرىپ كەتكەنىن دە بىلەمىز. ال ۇلتتىڭ اقىنى كۇندىز-ءتۇنى بەل شەشپەي تۋعان حالقى ءۇشىن جۇمىس ىستەگەنى قۇجاتتاردان كورىنىپ تۇر.
اشتىق تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدارىمىزدىڭ كوبى قازىر العاشقى اشتىققا كوڭىل اۋدارا قويمايدى. بالكي, ونىڭ ءبىر سەبەبى وسى م.جۇماباەۆ سياقتى ازاماتتاردىڭ جانقيارلىق ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا اشتىقتىڭ كولەمى جايىلماعاندىعىنان دا شىعار. ول ءتىپتى ەلدىڭ سەمەي سياقتى قالالارىنان اشتىققا ۇشىراعاندارعا استىق, مال, التىن-كۇمىس سياقتى زاتتار دا جيناتقان. ءبىر مەزگىلدىك ىستىق تاماق بەرەتىن اسحانا دا ۇيىمداستىرادى. مىسالى, وعان مىنا بۇيرىق كۋا بولا الادى: «زاۆ. ماتەريالنوي سەكتسيەي پري گۋبسوبەسە: پريپروۆوجدايا پري سەم سپيسوك گولودايۋششيح كيرگيز, ناحودياششيحسيا ۆ گ. پەتروپاۆلوۆسكە (وكولولو ترەحسوت چەلوۆەك) گۋبكومپومگول پرەدلاگاەت ۆ سپەشنوم پوريادكە ورگانيزوۆات وتدەلنۋيۋ ستولوۆۋيۋ. پريچەم سەگودنيا جە كومانديروۆات ۆ كوممۋنالنىي وتدەل پرەدستاۆيتەليا دليا پودىسكانيا پودحودياششەگو نا تو پومەششەنيا. وب يسپولنەني دونەستي كوميسسي نەمەدلەننو.
زامپرەدگۋبكومپومگولا م.جۋماباەۆ. سەكرەتار».
وسىنداي بۇيرىق-جەدەلحاتتى قازاقتار (كيرگيزدار دەپ جازىلىپتى) ءۇشىن شىن جاناشىر ادام عانا جازارى بەلگىلى. باسقالاردىڭ تاپ بۇلاي جانى كۇيمەس ەدى...
سونىمەن بىرگە اقىن گۋبەرنيالىق «مير ترۋدا» گازەتىنە ورىسشا ماقالالار جازىپ, اشتىقتىڭ قاۋپى مەن اۋقىمى تۋرالى ۇنەمى دابىل قاعىپ وتىرعان. مىسالى, 1922 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا شىققان ماقالاسىندا بىلاي دەيدى:
«...س وسەني 1921 گودا ناشا اكمولينسكايا گۋبەرنيا سدەلالاس ارەنوي سمەرتنوگو شەستۆيا نەموگو تساريا. س تەح پور كيرگيزى ناشەي گۋبەرني نا پوچۆە گولودا پەرەجيۆايۋت تە جە يسپىتانيا ي سترادانيا كاكوۆىم ۆ تەچەنيە دۆۋح لەت پودۆەرگنۋتى يح براتيا ۆ ۆەرحنيح گۋبەرنياح كيرگيزسكوي رەسپۋبليكي».
گازەتتە «پومگولدىڭ» جۇمىسى تۋرالى دا ايتىپ, قاي جەردەن, كىمنەن, قانداي كومەكتەر كەلىپ جاتقانىن دا كورسەتىپ وتىرعان. ماعجان ايماقتارعا ىسساپارعا جىبەرىلگەن قازاقتاردان اشتىق قاي جەردە كۇرت ەكەنىن, قاي جەردەگى كولەمى قانداي ەكەنىن انىقتاپ وتىرىپ, جەرگىلىكتى بيلىككە جەدەلحات-بۇيرىقتار جىبەرىپ وتىرعان. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, چك-نىڭ بۇيرىقتارى ءسوزسىز ورىندالاتىن. ورىندالماسا ناقتى شارالار جەدەل قولدانىلاتىن.
ماعجان ورىنبورداعى ورتالىق وكىمەتكە دە بىرنەشە جەدەلحات جازىپ, اشتىقتان جاپا شەگۋشىلەرگە كومەك بەرۋدى سۇراعان. مىسالى, ورەنبۋرگ تسك پومگول. پو پوستۋپايۋششيم سۆەدەنيام گولود ۆ پەتروپاۆلوۆسكوم ي كوكچەتاۆسكوم ۋەزداح باگانالينسكوم, ارگينسكوم رايوناح اتباسارسكوگو ۋەزدا پرينيماەت ۋجاسنەيشيە رازمەرى, يمەيۋتسيا سلۋچاي ترۋپوەدستۆا, پوەتومۋ ۆ پودتۆەرجدەنيە پرەدىدۋششيح تەلەگرامم گۋبپومگولا پروسيم و كاتەگوريچەسكوم ۆوزبۋجدەني حوداتايستۆا پەرەد ۆتسكپگ وب وكونچاتەلنوم پريزناني ۋكازاننىح رايونوۆ گولودايۋششيمي».
اقىننىڭ وسىنداي ىستەرى ونىڭ ادامگەرشىلىك, ىسكەرلىك, پاتريوتتىق قىرلارىن اشا ءتۇسىپ, ماعجانتانۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. سوندىقتان ونىڭ پومگولدا ىستەگەن قىزمەتتەرىن ارنايى زەرتتەپ, قول قويعان قۇجاتتارىن جيناق ەتىپ شىعارۋ كەلەر كۇندەردىڭ ۇلەسى.
ماعجان جۇماباەۆتىڭ ۇلتىنا جان اياماي قىزمەت ەتكەنى, ارينە, قىزىلكوزدەرگە ۇناعان جوق. بۇل جولى ونى ۇستاماسا دا تۋعان جەردەن جىراققا كەتۋىنە ىقپال ەتكەن. سول سەبەپتى ماعجان تۇستىككە قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولادى. ال 1923 جىلى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كۆوتاسىمەن ماسكەۋدەگى بريۋسوۆ اتىنداعى كوركەم ادەبيەت ينستيتۋتىنا وقۋعا جىبەرىلگەنى بەلگىلى.
پەتروپاۆل
