جاز ماۋسىمى باستالىسىمەن, كۇننىڭ كۇرت ىسۋىنا بايلانىستى تابيعي ءورتتىڭ ورىن الۋ قاۋپى جيىلەدى. بيىلعى ماۋسىم اڭقا كەپتىرگەن اپتاپ ىستىقپەن باستالدى. ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن اۋماعىندا دەرلىك ءالى كۇنگە كۇن كۇركىرەگەن جوق, وسى مەزگىلگە ءتان قالىپتى جاۋىن-شاشىن دا جاۋماي تۇر. وسىنداي اپتاپ ىستىق پەن قۋاڭشىلىق كەزەڭىندە دالا توسىندەگى, ورماندارداعى ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. ءورتتىڭ باسىم كوپشىلىگى ءشوپ, كوك مول شابىندىق, جايىلىم جەرلەرگە, ورمان الاپتارىنا كورشىلەس ورنالاسقان شارۋا قوجالىقتارى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمدارىنا تيەسىلى شابىندىقتاردا ءجۇرىپ جاتقان جۇمىستار كەزىندە تەحنيكالاردان شىققان ۇشقىن, دالادا وت تۇتاتۋ, ءتۇرلى قالدىقتاردى جاعۋ سالدارىنان باستالادى. سونداي-اق تابيعات اياسىندا دەمالۋشىلار مەن تۇرعىنداردىڭ ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماۋى دا ورنى تولماس قايعىلى وقيعالارعا الىپ كەلىپ جاتادى. ادامداردىڭ الاڭعاسارلىعى, نەمقۇرايدىلىعى, مادەنيەتسىزدىگى – ويلانباي تاستالعان تەمەكى تۇقىلى, سونبەي قالعان وت – وسىنىڭ بارلىعى تابيعي ورتتەردىڭ شىعۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى بولىپ كەلەدى.
كۇن كۇيىپ, ۇستىنە ىستىق جەل ۇرىپ تۇرعاندا ءورتتىڭ ءورشيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ونسىز دا سۋساپ, قاڭسىپ تۇرعان اعاش, ءشوپ, وسىمدىكتىڭ ءاپ ساتتە تۇتانۋىنا دالادا جاتقان شىنى, سىنىق اينەكتەردىڭ قىزۋى, جول بويىندا اۆتوكولىكتەردەن جاۋاپسىز لاقتىرىلعان وشىرىلمەگەن تەمەكى تۇقىلدارى, نايزاعاي, ءشوپ ورۋ جۇمىستارىنا قاتىستىرىلاتىن تراكتورلار مەن اگرەگاتتاردىڭ جارامدى شوق وشىرگىشپەن جابدىقتالماۋى سەبەپ بولىپ جاتادى.
ءورت اپاتىنىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى تۇر. قاس-قاعىم ساتتە قالىڭ ورماننىڭ ءوزىن كۇلگە اينالدىرىپ جىبەرۋگە بار ءورتتىڭ «قۇدىرەتىن» مىنە, كورىپ وتىرمىز. قانشاما جان مەزگىلسىز قازا بولدى, قانشاما جاس قىرشىنىنان قيىلدى, قانشاما وتباسى ازاماتىنان, اسىراۋشىسىنان ايرىلدى؟! ەڭ وكىنىشتىسى, وسىنداي توتەنشە جاعدايعا تاعى دا جەتكىلىكتى دارەجەدە دايىن بولماعانىمىز. ءورت سوندىرۋشىلەر قىزىل جالىنمەن قانشالىقتى ارپالىسقاندارىمەن, ونى جىلدام, بارىنشا شىعىنسىز اۋىزدىقتاۋعا كۇشتەرى جەتپەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ كاسىپتىك دەڭگەيدە, ورالىمدى ۇيىمداستىرىلمايتىندىعى, جۇيەسىز جۇرگىزىلەتىنى انىق بايقالدى.
ءجيى, جىل سايىن قايتالاناتىن وسى كەلەڭسىزدىكتىڭ نەگىزگى سەبەپ-سالدارلارى جونىندە «استانا قالاسى توتەنشە جاعدايلار ورگاندارى ارداگەرلەرىنىڭ قازاقستاندىق ۇيىمى» فەدەرالدىق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى قاناتبەك ادەنوۆ بىلايشا اڭگىمەلەيدى:
– مەنىڭ توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنەن زەينەت دەمالىسىنا شىققانىما جيىرما جىلعا جۋىقتادى. دەمالىستا جۇرسەك تە سۇيىكتى كاسىبىمىزدەن قول ۇزگەن جوقپىز. وسى سالانىڭ بىلگىرى رەتىندە ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ قىزمەتىنە تارتىلعانبىز. ۇزاق جىلعى ءىس-تاجىريبەمىزبەن كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىمەن ءبولىسىپ وتىرامىز. قوعام ءۇشىن اسا ماڭىزدى وسى سالانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا قال-قادەرىمىزشە ءالى دە بولسا ۇلەس قوسىپ كەلەمىز.
توتەنشە جاعدايلار, ونىڭ ىشىندە ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى سوڭعى جىلدارى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدا قاتتى دامىدى, وزىق ۇلگىلى قۇرال-جابدىقتارمەن, قوندىرعىلارمەن كوپتەپ جاراقتاندىرىلدى. كەز كەلگەن توسىن جاعدايلارعا ساقاداي-ساي دايىن. ونىڭ ەسەسىنە, سوڭعى جىلدارى ءتۇرلى ءورت جاعدايى ءجيى بولىپ, سونىڭ سالدارىنان ادامدىق, ماتەريالدىق شىعىندار ورىن الۋدا. ونىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بار. ەڭ باستىلارى – ەلىمىزدە قازىردە ادام سانى, مال باسى, اۆتوكولىك تۇرلەرى ەسەلەپ ارتتى. سان الۋان ءىرى كاسىپورىندار, كەن ورىندارى پايدا بولدى. اينالا – قايناعان تىرلىك, قىزۋ ەڭبەك. بارلىق اۋماقتاردا قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. قۇرىلىس عيماراتتارى, ادامدار كوپ شوعىرلاناتىن ورىندار كوپتەپ سالىنۋدا.
مىنە, وسىنداي قوعام ءومىرى كۇرت دامىپ جاتقان جاعدايدا, ونىڭ ۇستىنە كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ءورت وقيعالارى كوپ تىركەلۋدە. ادەتتە, ءورتتى ەسكەرتۋ, ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ساقتاماۋ, ۇقىپسىزدىق سالدارىنان ءورت شىعادى. ءورتتىڭ الدىن الۋ, ءسوندىرۋ كەزىندەگى بارلىق كەلەڭسىزدىكتەرگە تەك توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىن كىنالاي بەرۋگە بولمايدى. بۇل جەردە توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىمەن قاتار ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى, گاز, سۋ, ەلەكتر ماماندارى, بارشا بۇقارا جۇمىلدىرىلۋعا ءتيىس. سوندا عانا ءورتتىڭ زيان, شىعىندارى ازايادى. بىلتىر وسىنداي وقيعا قوستاناي وبلىسىندا بولعانى بەلگىلى. سودان دۇرىس قورىتىندى شىعارماعانىمىز وكىنىشتى. الداعى ۋاقىتتا قاۋىپسىزدىك, الدىن الۋ شارالارىن بارىنشا كۇشەيتۋ كەرەك. ءورت قاۋىپتى ايماقتاردى ارالاپ, بارلاپ وتىرۋ ءۇشىن, سونداي-اق ءورت سوندىرۋگە پايدالانۋ ءۇشىن وسى ماقساتقا ارنالعان تىكۇشاقتار سانىن ارتتىرسا ءجون بولار ەدى. ەلدىڭ ورمان-دالا ايماعىنداعى ءورت قاۋىپتىلىگىنە ادەتتە تابيعي كليماتتىق جاعدايلار مەن حالىقتىڭ ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىن بۇزۋى ۇلكەن اسەر ەتەدى, وسى ورايدا ءورتتىڭ الدىن الۋ جانە ونى ءسوندىرۋ بويىنشا ۋاقتىلى شارالاردى بىرلەسىپ قابىلداۋ كەرەك.
ءورت – ءتىلسىز اپات. ايتىپ كەلمەيدى, ونىڭ قاي ۋاقىتتا ورىن الاتىنىن ەشكىم دە بولجاپ بىلە المايدى. ونىمەن كۇرەسۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى – ءورت قاۋىپسىزدىگى شارالارىن قاتاڭ ساقتاۋ. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى مىنالار: جازعى ماۋسىمدا قۇرعاق, ىستىق جانە جەلدi اۋا رايىندا اۋىلدىق ەلدi مەكەندەردە, ساياجايدا, باقشالىق ۋچاسكەلەردە وت جاعۋعا, ءورت قاۋىپتى جۇمىستاردى جۇرگiزۋگە جول بەرiلمەگەنى ءجون; ەلدى مەكەندەر مەن ۇيىمداردىڭ اۋماقتارى, اشىق قويمالار مەن قۇرىلىستاردىڭ, عيماراتتاردىڭ ورتكە قارسى قاشىقتىعى ساقتالۋعا ءتيىس, سونداي-اق تۇرعىن ۇيگە, ساياجايعا جانە باسقا دا قۇرىلىستارعا جاقىن ۋچاسكەلەر جانارماي قالدىقتارىنان, قوقىستان, قۇرعاق شوپتەردەن, جاپىراقتاردان دەر كەزىندە تازارتىلىپ تۇرۋى قاجەت, تەمەكى تۇقىلىن جانە جانىپ جاتقان وتتى مۇقيات ءوشىرۋ كەرەك, ت.س.س.
ءورتتىڭ شىعۋ سەبەبىن انىقتاۋ ەمەس, قىزىل جالىنمەن كۇرەسەتىن قۇتقارۋشىلاردىڭ قىزمەتىن باعامداۋ ءبىراز جايدىڭ باسىن اشىپ بەرگەندەي. ءبىزدىڭ ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ ءتىلسىز جاۋدى اۋىزدىقتاۋعا سونشالىقتى دايىن ەمەستىگى, ۇزاق ۋاقىت جۇمسايتىندىعى الاڭداتادى. مۇنداي سالعىرتتىقپەن, جايباسارلىقپەن, جۇيەسىزدىكپەن ورتتەن كەلەتىن شىعىننىڭ كولەمى ارتا تۇسپەسە, كەمىمەيتىنى ءسوزسىز.
جالپى ورتكە قاتىستى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس. ال ءورت – ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, قوعامعا زالالىن تيگىزەتىن, قورشاعان ورتاعا اۋقىمدى ماتەريالدىق زيان كەلتىرەتىن وراسان اپات. ءورت جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە بولا بەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى دەپارتامەنت پەن ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مول بولۋى, كاسىپتىك شەبەرلىكتەرىن ۇدايى شىڭداپ وتىرۋى مىندەت. وعان قوسا, تۇرعىندار دا ورتكە قارسى قاۋىپسىزدىك شارالارىن بىلگەنى, ساقتاعانى ءجون.
