– وسىدان 1 ايداي بۇرىن مەملەكەت باسشىسى وتاندىق عالىمدارمەن وتكەن كەزدەسۋدە كەيىنگى جىلدارى عىلىم سالاسىندا ءبىرشاما وزگەرىس بولعانىن ايتا كەلە, شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتاردا ءبىلىمىن شىڭداپ, تاجىريبە جيناقتاپ جۇرگەن مامانداردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزگەن ەدى. بۇل رەتتە ءوزىڭىزدىڭ ەۋروپادا وقىپ, كاسىبي قابىلەتىڭىزدى ارتتىرىپ كەلگەنىڭىزدى ەستىدىك.
– ءيا. 2015 جىلى ماگيستراتۋرانى «حيميا» ماماندىعى بويىنشا ءتامامداپ, سول جىلى قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قىزمەتكە قابىلداندىم. تۇتاستاي العاندا, تەك ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا عانا ەمەس, جول قۇرىلىسى سالاسىندا دا حيميا مامانى از. ايتايىن دەگەنىم, مىسالى ءبىز بيتۋم مەن تاس قيىرشىقتارى اراسىنداعى بايلانىستى (ادگەزيا) كوپ جاعدايدا فيزيكا-مەحانيكالىق تۇرعىدان زەرتتەپ جاتامىز. ونىڭ ناتيجەسىندە بۇل شيكىزاتتاردىڭ بايلانىسى ءالسىز ەكەنى انىقتالسا, كەمشىلىكتى قولدانىلاتىن قوسىلعىش زاتتاردان ىزدەيمىز. ال ەگەر حيميالىق تۇرعىدان زەرتتەپ, قۇرىلىستا پايدالانىلاتىن زاتتاردىڭ مولەكۋلالارىنا ۇڭىلسەك, كوپتەگەن شەشىم تابا الامىز. ياعني جول قۇرىلىسىندا حيميا باعىتىن دامىتىپ, ۇلەسىن ۇلعايتۋ باستى ماقساتقا اينالدى. سول سەبەپتى 2016 جىلى قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى يتاليانىڭ كالابريا ۋنيۆەرسيتەتىمەن مەموراندۋم جاساسىپ, كونكۋرستىق نەگىزدە اتالعان وقۋ ورنىنىڭ «حيميا جانە فيزيكالىق حيميا» كافەدراسىنا وقۋعا ءتۇستىم. قۋانتارلىعى, ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا مامانداردىڭ ءبىلىمدى جەتىلدىرۋگە, عىلىمي ىزدەنىستەرىن ىنتالاندىرۋعا ۇدايى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. وزىمنەن بولەك قانشاما ارىپتەسىم شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋعا مۇمكىندىك الدى.
– عالىم رەتىندە قازىر ەلىمىزدە سالىنىپ جاتقان جولدارعا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– شىندىعىنا كەلسەك, كەمشىلىكتەر ءالى دە بار. ونىڭ سەبەپتەرى دە بەلگىلى. ەلىمىزدەگى بىرقاتار جولدى الىپ قاراساق, ويدىم-ويدىم تراسسالار, بىتپەيتىن جارىقشاقتار مەن شۇڭقىرلار سەكىلدى ولقىلىقتار كوزگە كورىنىپ تۇر. الايدا بۇل تەك قازاقستانعا عانا ءتان ماسەلە ەمەس. مۇنى «الەمدىك دەرت» دەپ تە اتاۋعا بولادى. ەگەر ءار مامان ءوز مىندەتى مەن ىستەپ جاتقان جۇمىسىنا نەمقۇرايدى قاراماسا, بالكىم جولدارىمىز الدەقايدا ساپالى بولار ما ەدى دەگەن ويعا قالاسىڭ؟!
– ەلىمىزدىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرسەك, وتاندىق جول قۇرىلىسىندا قانداي ماتەريالداردى قولدانعان ءتيىمدى؟
– وتاندىق جول قۇرىلىسى بولعان سوڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە وزىمىزدە وندىرىلەتىن ماتەريالداردى (قوسىلعىشتاردى) پايدالانعان دۇرىس. البەتتە, ولاردىڭ كولەمى از نەمەسە كوپ دەۋگە كەلمەيدى. ويتكەنى قازىر جاريالانىپ جاتقان وتاندىق شيكىزاتتار زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردەن وتەدى. دەمەك ولاردىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى, ساپاسى, سانيتارلىق-ەپيدەميالىق قاداعالاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىر-بىرىنە ساي بولۋعا ءتيىس.
بۇل رەتتە وتاندىق عالىمداردىڭ جەتىستىكتەرى شەتەلدىك يننوۆاتسيالاردان كەم تۇسپەيتىنىن ايتا كەتەيىك. مىسالى, ينستيتۋت ماماندارى كۇكىرتتى بيتۋمعا قوسىمشا نەمەسە الماستىرعىش كومپونەنت رەتىندە قولدانۋعا بايلانىستى زەرتتەۋلەردى قولعا الدى. بۇل قىمبات بيتۋمنىڭ شىعىنىن ازايتۋعا سەپتەسەدى. سونىمەن بىرگە كۇكىرتتىڭ كومەگىمەن ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى جول قۇرىلىسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى دە شەشۋگە بولادى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, اتىراۋ, اقتوبە, باتىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا قيىرشىق تاس وندىرىلمەيتىندىكتەن, جولشىلارعا قاجەتتى شيكىزاتتى باسقا وڭىرلەردەن تاسۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل ءتيىمسىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ عالىمدار جەرگىلىكتى تابيعي ماتەريالداردى, ونىڭ ىشىندە اكتاس پەن تەڭىز قابىرشىعىن قولدانا وتىرىپ, ونىڭ نەگىزىندە جول قۇرىلىسىنا بەرىك جانە قولايلى كۇكىرتتى-قيىرشىق تاستى جاساپ شىعاردى. سونداي-اق بيتۋمنىڭ تۇتقىرلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن ونەركاسىپ قالدىقتارىن – جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى مەن قازاندىقتاردان شىعاتىن كومىر شاڭى مەن كۇلدىڭ ۇساق بولشەكتەرىن قولدانۋ ءتاسىلى زەرتتەلىپ جاتىر. نانوموديفيكاتسيالانعان ماتەريالدى ازىرلەۋ قورشاعان ورتانى لاستانۋدان قورعاپ, اۋاداعى زياندى قالدىقتاردى ازايتۋعا وڭ اسەر بەرەدى.
دەسەك تە ەگەر جول سالۋ ۇدەرىسىن بەلگىلى ءبىر جەردىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قاراستىرساق, وندا سول ءوڭىردىڭ توپىراعىنان باستاپ جولدىڭ جۇقا توزۋ قاباتىنا ارنالعان بيتۋمدى, قيىرشىقتاردى جانە ارنايى قولدانىلاتىن قوسىلعىشتاردى حيميالىق, فيزيكالىق تۇردە زەرتتەۋىمىز قاجەت. تولىق زەرتحانالاق سىناقتان كەيىن عانا جول قۇرىلىسىنا كىرىسۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار جول قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ اياسىندا وڭىرلەردىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت كوپ جىلدان بەرى كليماتتىڭ جولدارعا اسەرىن سىناپ, زەرتتەپ جاتىر. وسى ماقساتتا رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا ءتۇرلى تەرەڭدىكتە جولداردىڭ جابىنى مەن تۇبىنە تەمپەراتۋرا مەن ىلعالدى ولشەيتىن 20 اسپاپتان تۇراتىن 28 كليماتتىق ولشەۋ ستانساسى قويىلدى. قاجەتتى ناتيجەلەر ينتەرنەت ارقىلى مالىمەتتەر بازاسىنا جىبەرىلەدى. زاماناۋي كليماتتىق ولشەمدەردىڭ ناتيجەلەرى بەلگىلى ءبىر وڭىرگە ساي كەلەتىن جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جول-قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بىرىڭعاي بازاسىن ازىرلەپ كەلەدى. وندا تەحنيكالىق كەڭەسپەن ماقۇلدانعان زەرتحانالار مەن تاجىريبەلىك ۋچاسكەلەردە سىناقتان وتكىزىلگەن جانە ءاربىر كليماتتىق ايماق بويىنشا ۇسىنىلعان بارلىق ماتەريال مەن تەحنولوگيالاردىڭ ءتىزىلىمى بولادى.
تاياۋ بولاشاقتا جولداردى سالىپ, جوندەۋگە بايلانىستى جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى جاساۋ كەزىندە جوبالاۋشى ۇيىمدار جول-قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن تەحنولوگيالاردى تەك بىرىڭعاي بازادان عانا الۋعا مىندەتتى بولادى. بۇل كەمشىلىكتەردى جويىپ, جولداردى جاقسارتۋعا وڭ ىقپال ەتەدى, سونداي-اق ءار وبلىس پەن اۋداننىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس كەلەتىن ماتەريالداردى قولدانۋعا جول اشادى.
قۇرىلىس ماتەريالدارى جونىندە توقتالساق, كوپ جاعدايدا وڭىرلەرگە جول ساپاسىن جاقسارتۋعا پايداسى كوپ تىڭ شەشىمدەر تۋرالى اقپارات جەتپەي جاتادى. قازىر وزىق تەحنولوگيا ءداۋىرى. كۇن سايىن نەبىر جاڭا ونىمدەر شىعىپ جاتىر. مىسالى, جول جابىندارىن قوسىلعىش زاتتارمەن وڭدەۋدىڭ, پليتالاردىڭ شوگۋى مەن بۇزىلۋىن جوندەۋدىڭ, دەفورماتسيالىق تىگىستەردىڭ گەرمەتيزاتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ, جول تاڭباسىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرى, سونداي-اق كوكتايعاق تۋرالى ەرتە حابارلايتىن جانە تاعى دا باسقا تىڭ تاسىلدەر مەن ونىمدەر قاراستىرىلعان. دەسە دە بۇل جاڭاشىلدىقتى تەك ەلوردامەن ۇلكەن مەملەكەتتىك ماڭىزى بار قالالاردىڭ ايماعىنداعى جولشىلار عانا قولدانىپ ءجۇر. سوندىقتان قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارى اكىمدىكتەر مەن جول-قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ارنايى سەمينارلار مەن وقىتۋ كۋرستارىن وتكىزۋدى قولعا الدى. وندا ناقتى وڭىرلەردە قولدانىلۋعا ءتيىمدى جاڭا ماتەريالدار مەن تەحنولوگيالار كورسەتىلەدى.
– ەلىمىز 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانى ءمالىم. بۇل تۇستا جول قۇرىلىسى يندۋسترياسىن ەكولوگيالىق تۇرعىدا قاۋىپسىز دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت جانە قانداي ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعان ءجون؟
– دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبى – «جاسىل بيوماتەريالدار جانە جول توسەمىنە ارنالعان وزىق تەحنولوگيالار». اتاۋعا نازار اۋدارساڭىز «جاسىل بيوماتەريالدار» ۇعىمىن بايقايسىز. بۇل دەگەنىمىز دايىندالىپ جاتقان بيتۋمعا ارنالعان قوسىلعىشتار ادام دەنساۋلىعىنا قانداي دا ءبىر زيان كەلتىرمەيتىن, ناقتى ايتقاندا تاماق ونەركاسىبىندە قولدانىلاتىن قوسىلعىش زاتتاردى پايدالانۋدى اڭعارتادى. ياعني تەك بيتۋمنىڭ ءوزىن قىزدىرعاندا ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر تيگىزەتىن ءتۇرلى گاز بولىنەدى. ال وعان قوسىلاتىن ماتەريالداردان دا سونداي گاز تاراسا, وندا جولشى ماماندارعا زيانى ءتيۋى مۇمكىن. مىنانى تۇسىنگەنىمىز ابزال, ءبىز تەك جولدى ساپالى سالۋدى عانا ويلاماۋىمىز قاجەت. سول جولدى توسەپ جاتقان قىزمەتكەرلەردىڭ دە دەنساۋلىعىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
– ۋاقىت جىلجىعان سايىن تسيفرلىق تەحنولوگيالار قارقىن الىپ, كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە قارقىندى تۇردە ەنىپ جاتىر. سىزدىڭشە, تاياۋ كەلەشەكتە جول ينفراقۇرىلىمى سالاسىندا جاساندى ينتەللەكت ادامدى الماستىرۋى مۇمكىن بە؟
– بۇل ماسەلەدە تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ, تىڭ تەحنولوگيالاردى تەك بەلگىلى ءبىر ۇدەرىستەردە قولدانعان ءتيىمدى دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ جاس قىزمەتكەرلەرى قازىر بىرقاتار تسيفرلىق قوسىمشانى ازىرلەپ, پايدالانۋعا ۇسىنىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە GIS-كارتاسىندا 639 وتاندىق كەنىش قامتىلعان جاڭا تەحنولوگيالار مەن جول-قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ بىرىڭعاي بازاسى, كوپىردى پايدالانۋدىڭ باسقارۋ جۇيەسى (ول بويىنشا پاسپورتتىق دەرەكتەرى بار ەلىمىزدىڭ كوپىرلەر مەن جول وتپەلەرىنىڭ ەلەكتروندى بازاسى قۇرىلىپ, وندا ءاربىر نىساننىڭ جاي-كۇيىن تەكسەرۋ ناتيجەلەرى قامتىلادى), سونىمەن بىرگە بارلىق بىلىكتى جولشى تۋرالى اقپاراتتى قامتيتىن جول سالاسى ماماندارىنىڭ تسيفرلى بازاسى سىندى ونىمدەر بار. البەتتە, بۇل تىڭ شەشىمدەر ادامدى تولىعىمەن الماستىرمايدى. ايتسە دە قاجەتتى مامانداردى, ماتەريالدار مەن اقپاراتتى تابۋعا, جاڭا جوبالاردى ازىرلەۋگە كومەكتەسەدى. وزىق يدەيالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– وتاندىق عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋ ءۇشىن ونىڭ ىشىندە قازاقستان جول عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سىندى ورتالىقتاردىڭ ونەركاسىپتەگى ۇلەسىن ارتتىرىپ, ۇلتتىق ەكونوميكانى نىعايتۋ جولىندا قانداي امالداردى قولعا الۋ قاجەت دەپ سانايسىز؟
– ەڭ الدىمەن كوزىندە وتى بار, ءوز ماماندىعىنا بەيجاي قارامايتىن جاس مامانداردى دايارلاۋعا كوڭىل بولگەن ءجون. جاس عالىمداردى قولداپ, قاجەتتى قوندىرعىلار جانە ماتەريالدارمەن, سونداي-اق الەمدىك ەلەكتروندى كىتاپحاناعا تولىق قولجەتىلىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ورايدا ءوزىم ەڭبەك ەتەتىن عىلىمي ينستيتۋتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى لايىقتى دەڭگەيدە جاراقتالعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. ءار سالا بويىنشا ۇزدىك شەتەلدىك ۇيىمدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, تاجىريبە الماسۋدى ۇزبەي جالعاستىرۋ كەرەك. وسى ايتىلعانداردى قولعا الساق, ەلىمىزدەگى عىلىم سالاسى جولعا قويىلىپ, ونىڭ ەكونوميكاداعى ءرولى دە ارتا تۇسەدى.
اڭگىمەلەسكەن
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
