قۋاڭشىلىقتىڭ العاشقى بەلگىلەرى ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرلەرىندە قازىردىڭ وزىندە بايقالىپ وتىر: ەگىس القاپتارى تۋسىراپ جاتىر, جايىلىم جانە شابىندىق جەرلەر جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوتەرىلمەگەن. اپتاپ ىستىق ءورت قاۋپىن دە كۇشەيتىپ تۇر.
«قازگيدرومەت» رمك مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, جاقىن كۇندەرى ەل اۋماعىنىڭ باسىم بولىگىندە اتموسفەرالىق فرونتتاردىڭ وتۋىمەن تۇراقسىز اۋا-رايى بولادى, وتكىنشى جاڭبىر جاۋادى, نايزاعاي وينايدى. اپتانىڭ سوڭىنا قاراي عانا سولتۇستىك-باتىستا, سولتۇستىكتە قاتتى جاڭبىر جاۋادى دەپ كۇتىلۋدە. ال ەلىمىزدىڭ ەگىستىك كولەمى ۇلكەن وڭتۇستىك وڭىرىندە جاۋىن-شاشىنسىز ىستىق اۋا-رايى ساقتالادى. كۇندىزگى ۋاقىتتا سولتۇستىكتە, ورتالىق پەن شىعىستا, وڭتۇستىك-شىعىستا +41°س دەيىن, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە +46°س دەيىن وتە قاتتى ىستىق بولادى. اپتانىڭ اياعىنا قاراي سولتۇستىك-باتىس پەن سولتۇستىكتە ىستىق 22 + 30°س دەيىن تومەندەيدى دەپ بولجانعان.
اۋا رايىن بولجاۋ ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, مامىر ايىندا جاۋىن-شاشىن شامامەن 13,1 جانە 15,1 ميلليمەتر كولەمىندە عانا بولعان. دەگەنمەن «قازگيدرومەت» رمك ۇزاقمەرزىمدى بولجامدارى بويىنشا, ماۋسىمنىڭ اياعى, شىلدە جانە تامىز ايلارىندا ورتاشا جىلدىق مولشەردەگى جاۋىن جاۋىپ, بۇل احۋال ەگىستىك القاپتارى مەن شابىندىقتاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزبەك. «كورسەتكىشتەر كۇن سايىن جاڭارىپ وتىرادى. جاز ورتاسىنا قاراي جاۋىن-شاشىن جىلداعى مولشەردە بولسا, تابيعاتىنا وراي جاڭادان شىعاتىن وسىمدىكتەر مەن سول كەزدە بوي كوتەرەتىن داقىلدار ەگىس القابىنان قاجەتتى ءونىم جيناپ الۋعا, ءشوپ شابۋ ناۋقانىن ويداعىداي وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن سەنىم بار», دەيدى باسقارما ماماندارى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ (اشم) قۋاڭشىلىق, قۇرعاقشىلىق قۇبىلىستارىنا تىكەلەي جاۋاپتى كوميتەتتەرىمەن حابارلاسقانىمىزدا ءبىرشاما جاعدايلارعا قانىقتىق. «قامدانساڭ قاپى قالمايسىڭ» دەمەكشى, مينيسترلىك ماماندارى دا بۇل ماسەلەنى تۇراقتى, تىڭعىلىقتى باقىلاپ, ۇدايى نازاردا ۇستاپ وتىر.
جالپى, ەلىمىز اۋماعىنىڭ 85 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانۋعا قولايلى, جارامدى جەرلەر, قالعان 15 پايىزى عانا تاۋ-تاس, وزەن-كول, ءشول-شولەيت جەرلەر. بۇل تۇرعىدا ءبىز دۇنيە جۇزىندەگى ەكى جۇزدەن اسا مەملەكەتتىڭ ىشىندە اگرارلىق الابى باي ەلدەردىڭ بىرەگەيىمىز. الايدا ەلىمىزدە 180 ميلليون گەكتار جەردىڭ 60-70 پايىزى قۋاڭشىلىققا بەيىم. بۇل تۇرعىدا اقتاۋ, اتىراۋ, اقتوبە, قىزىلوردا وبلىستارىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. الدىڭعى جىلى وسى قۋاڭشىلىق سالدارىنان ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا وبلىستارىندا مال شىعىنى ورىن العانى بەلگىلى.
سوڭعى جىلدارداعى قۋاڭشىلىق سالدارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قوردالانعان كوپتەگەن پروبلەمانىڭ بەتىن اشىپ بەردى. اتاپ ايتقاندا, مال سۋارۋ قورىنىڭ تاپشىلىعى, ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ, جەر تەلىمدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ, شارۋا قوجالىقتارىنا قاجەتتى تەحنيكالاردى سۋبسيديالاۋ, ناۋقاندىق جۇمىستار كەزىندە جانار-جاعارمايدى ۋاقتىلى ءبولۋ, جەتكىزۋ, ت.س.س. بۇگىنگى تاڭدا جەر-جەرلەردە قۇرامىنا وسى سالاعا جاۋاپتى وكىلدەر, اگروسالا قىزمەتكەرلەرى, حالىق قالاۋلىلارى, قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى كىرەتىن ءتۇرلى كوميسسيالار قۇرىلىپ, پروبلەمالاردى جۇيەلى تۇردە شەشۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىزدەرى سارالانۋدا, ناقتىلى شارالار قولعا الىنۋدا.
قازىردە اۋدان-ايماق تۇرماق, ءاربىر اۋىلدا بايلار بار. سونىڭ سالدارىنان جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ءورىسى تىم تارىلىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە مالشىلار بۇرىنعىداي جاز جايلاۋعا, كۇز كۇزەۋگە, قىس قىستاۋعا كوشىپ جۇرمەيدى, ءتورت ت ۇلىك مال جىل بويى ءبىر ورىندا باعىلادى. جىل ون ەكى اي مال تۇياعىنىڭ استىندا بولاتىن جەر دەمالمايدى, تىڭايمايدى, دەگراداتسياعا ۇشىرايدى. كەلە-كەلە مۇنداي جەرگە ءشوپ شىقپاي قالۋى دا مۇمكىن. جالپى جايىلىم اينالىمىنىڭ بولماۋى ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى تابيعي-كليماتتىق ايماقتارىندا جايىلىمدىق جەرلەردىڭ 20%-دان 50%-عا دەيىن توزۋىنا اكەلىپ سوققانىن ايتادى ماماندار. جايىلىمداردى ۇتىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن جانە جايىلىمدار مەن ولاردىڭ ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋعا, جايىلىمداردىڭ توزۋ پروتسەستەرىن بولعىزباۋعا باعىتتالعان ارنايى «جايىلىم تۋرالى» زاڭ دا بار. بىراق جەر جەكەمەنشىككە اينالعاندىقتان, بۇل زاڭنىڭ ەرەجەلەرى جەتكىلىكتى دارەجەدە ورىندالماي كەلەدى. ءتيىستى تەتىكتەردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ونى باقىلاۋ دا مۇمكىن ەمەس. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى – جەرگىلىكتى اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارمالارى جەردى تىڭايتۋ ماقساتىندا فەرمەرلەردىڭ جايلاۋ مەن قىستاۋعا كوشىپ-قونۋىن قاداعالاپ, ولاردىڭ وسى شاراسىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن ارنايى جەڭىلدەتىلگەن سۋبسيديالاردىڭ بولىنۋىنە ىقپال ەتسە, ءجون بولار ەدى.
اۋىلشارۋاشىلىعىنا قاتىستى تاعى ءبىر ماڭىزدى شارا – ەگىنشىلىكتى ءارتاراپتاندىرۋ. جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك جەر پايدالانۋشىلاردىڭ يەلىگىندە بولۋىنا بايلانىستى ءتيىستى باسقارما, بولىمدەر جەرگە سىڭىرىلەتىن ءداندى داقىل تۇرلەرىنىڭ قۇرامىن, ەڭ باستىسى, اۋىسپالى ەگىستىڭ ساقتالۋىن باقىلاي المايدى, تەك ەگىس پەن جيىن-تەرىن ناۋقانىنىڭ بارىسىن عانا باقىلايدى. ال قىستا قولعا قارايتىن مالدى جەتكىلىكتى جەپشوپپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن كەڭەيتۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
اشم ەگىنشىلىك دەپارتامەنتىنىڭ اگرومەليوراتسيا باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەدەت جادىگەر ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ الدىن الا دەرەكتەرىنە سايكەس, اعىمداعى جىلى 1,5 ملن گا سۋارمالى جەردى يگەرۋ كوزدەلۋدە. ونىڭ ىشىندە, 1 ملن,126 مىڭ گا نەمەسە جەرلەردىڭ 75%-ى جەرۇستى ادىسىمەن سۋارىلادى, 95,2 مىڭ گا – كۇرىش القاپتارىن سۋ باسۋ ارقىلى, 278,6 مىڭ گا الاڭدا نەمەسە 13,3% تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرى پايدالانىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
سۋدى از قاجەت ەتەتىن جانە مونوداقىلداردىڭ الاڭدارىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىس جالعاسۋدا. ماسەلەن اعىمداعى جىلى وزگە دە جوعارى رەنتابەلدى داقىلدارعا كوشۋ ەسەبىنەن ماقتا الاڭىن 14,8 مىڭ گەكتارعا ازايتۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار كۇرىش داقىلدارى بويىنشا كۇرت تومەندەۋ ءالى بايقالعان جوق. نەگىزگى سەبەپ – داقىلدىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعى, سونداي-اق قىزىلوردا وبلىسى توپىراقتارىنىڭ تۇزدانۋى.
«سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستارعا ەرەكشە توقتالا كەتكەن ءجون. بىرىنشىدەن, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ شەڭبەرىندە فەرمەرلەردىڭ سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ساتىپ الۋعا, سونداي-اق سۋ الۋ جانە بەرۋ جونىندەگى نەگىزگى ينفراقۇرىلىمدى جۇرگىزۋگە جۇمساعان شىعىندارىنىڭ 50%-ى وتەلەدى. بۇل جەردە, ينفراقۇرىلىم تىزىمىنە ۇڭعىما قازۋعا كەتكەن شىعىن دا كىرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ەكىنشىدەن, ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن ەلىمىزدە جوبالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى بار ينۆەستورلاردى تارتۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, يزرايلدىك «METZERPLAS» كومپانياسى وسى كۇزدە تامشىلاتىپ سۋارۋعا ارنالعان قۇبىرلار شىعاراتىن زاۋىتتى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر. ۇشىنشىدەن, سۋ بەرۋ جونىندەگى قىزمەتتەردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋ جۇزەگە اسىرىلادى, مۇندا ءبىر تەكشە مەتر سۋعا بولىنەتىن سۋبسيديالاردىڭ مولشەرى تاريفتەردىڭ پايىزدىق قاتىناسىنا قاراي 50%-دان 85%-عا دەيىن سارالانعان تۇردە بەلگىلەنەدى», دەيدى مەدەت جادىگەر ۇلى.
جالپى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جانە سۋارۋ ماسەلەلەرى اعىمداعى جىلدىڭ 15 مامىرىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا, سونداي-اق 18 مامىردا پرەمەر-ءمينيستردىڭ وتىرىسىندا قارالدى. كەڭەس قورىتىندىسى بويىنشا پرەمەر-مينيستر ەگىستىككە دەيىن كەپىلدەندىرىلگەن سۋ بەرۋ ءۇشىن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى جانە وبلىستار اكىمدىكتەرىنە ارنايى بيۋدجەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە شارۋاشىلىق جانە ىشكى شارۋاشىلىق ارنالاردى قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.
سوڭعى جىلدارداعى كليماتتىڭ وزگەرۋى سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىنا الىپ كەلىپ وتىر. ونسىز دا وزەن-كولدەرگە باي ەمەس, بۇلاقتارىمىزدىڭ ءوزى تارتىلىپ, كوپشىلىگى جەر استى سۋلارىنا اينالعان ەلىمىزدە سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى سوڭعى 30 جىلدا 1,5 ملن گەكتارعا دەيىن قىسقارعان ەكەن. مۇنداي جاعدايدا قازىرگى زامانعى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنا جەدەل كوشۋ, ىلعال سىيىمدى داقىلدار الاڭدارىن قىسقارتۋ, سۋ رەسۋرستارىنىڭ جاڭا كوزدەرىن ىزدەۋ ەسەبىنەن سۋارمالى سۋدى ۇتىمدى پايدالانۋ بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى ەكەنىن ماماندار العا تارتادى.
جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ جانە مال ءوسىرۋشى شارۋاشىلىقتاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا دا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ قاعيدالارى اياسىندا مەملەكەتتىك قولداۋ كوزدەلگەن. ەرتەرەكتە ءاربىر جايىلىمدىق جەرلەردە, جايلاۋلاردا ارنايى قازىلعان ارتەزيان قۇدىقتار بولاتىن. كەيىنىرەكتە, بۇكىل مال-م ۇلىك جەكە مەنشىككە كوشكەن الاس-كۇلەس كەزەڭدە اتالعان قۇدىقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كوزى بىتەلىپ قالدى. قازىردە اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دايىنداپ شىعارعان ناقتىلى باعدارلاما بويىنشا فەرمەرلەر ەسەبىنەن قۇدىقتاردى قايتا جاڭعىرتۋ جانە جاڭادان قازۋ جۇمىستارى قاۋىرت جۇرگىزىلىپ جاتىر.
«جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2014-2022 جىلدار ارالىعىندا جايىلىمدارداعى مال باستارىن سۋ كوزدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 11 647 بىرلىك قۇدىقتار (ۇڭعىما) سالىندى. ناتيجەسىندە 15,5 ملن. گا جايىلىمدىق سۋ كوزدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ەسەبىنەن 1 ملن. باس ءىرى قارا, 3,5 ملن باس قوي, 500 مىڭعا جۋىق باس جىلقى جانە 97,4 مىڭ باس تۇيە شالعايداعى جايىلىمدارعا شىعارىلدى جانە الداعى ۋاقىتتا دا بۇل جۇمىستار جالعاسىن تاباتىن بولادى», دەيدى اشم مال شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ باس ساراپشىسى الياكبار پانوۆ.
سونداي-اق 2022 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ ساۋلىق باسىنا جەم-ءشوپ شىعىندارىنىڭ قۇنىن ارزانداتۋعا 21,0 ملرد تەڭگە بولىنگەن بولسا, بيىلعى جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان 11,6 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. «2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ۇك» اق-مەن 235,2 مىڭ توننا جەمدىك استىق قالىپتاستىرىلدى. قاجەت بولعان جاعدايدا, جەمدىك استىقتىڭ بۇل كولەمى مال شارۋاشىلىعىن جانە قۇس فابريكالارىن قولداۋعا ارزانداتىلعان باعامەن جىبەرىلەدى», دەيدى اشم مال شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىنىڭ باس ساراپشىسى عاني جۇماحمەتوۆ.
جاسىراتىنى جوق, جىلدان جىلعا قۋاڭشىلىق, قۇرعاقشىلىق كاتاكليزمى بەلەڭ الىپ كەلەدى. وسى سالامەن شۇعىلداناتىن عالىمداردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, 2050 جىلعا قاراي دۇنيەجۇزىندە قۇرعاقشىلىق شارىقتاۋ شەگىنە جەتەدى. قۋاڭشىلىقتىڭ اسەرى اسىرەسە, قازاقستاننىڭ ءشول جانە شولەيتتى ايماقتارىندا وتە كۇشتى بولادى دەپ كۇتىلۋدە. زەرتتەۋ قورىتىندىسى كورسەتكەندەي, سوڭعى جىلدارى جۇمىر جەردىڭ جىلىنۋ كورسەتكىشى دە ايتارلىقتاي ارتقان. ماسەلەن, جاز ايلارىندا قىزىلوردا, تۇركىستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارى اۋماعىندا تەرمومەتر باعامى 38-50 گرادۋستى كورسەتكەن ىستىقتار ءجيى تىركەلەدى. مۇنداي اڭىزاق اپتاپتار بۇرىنىراقتا سيرەك بولاتىن. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
قانشا دەگەنمەن, اۋىلشارۋاشىلىعىندا, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىندا تۇراقتى ءوسىم ساقتالىپ وتىر. «... ەجەلدەن مال باققان ەلمىز» دەمەكشى, حالقىمىزدىڭ اتاكاسىبى – ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قارقىنداپ دامىپ كەلە جاتقانى كوز قۋانتادى, كوڭىل سۇيسىنتەدى. ال قۋاڭشىلىق, قۇرعاقشىلىقتىڭ تابيعاتقا, ادامزاتقا كەلتىرەر زالالى الدىمەن قارىم-مۇمكىندىگى شەكتەۋلى اۋىل تۇرعىندارىنا سالماق سالاتىنىن بەسەنەدەن بەلگىلى: ەگىستىك كۇتكەن دەڭگەيدە ءونىم بەرمەيدى, استىق شىعىمدىلىعى تومەندەيدى, جەتكىلىكتى جەمشوپ قورى جاسالمايدى, جايىلىم تۇلدىر, سۇيىق بولعان سوڭ, ءتورت ت ۇلىك مال ەت المايدى, قىسقا قوڭتورعاي كۇيدە تۇسەدى. بۇل قاۋمەتتىڭ قازاقى جولمەن, جەر-جەرلەردە تاساتتىق بەرىپ, اللادان جاردەم سۇراپ, الدىن الۋ, بەتىن قايتارۋ مۇمكىن ەمەستىگى ءوز وزىنەن تۇسىنىكتى بولسا كەرەك. سوندىقتان ەلدى مەكەندەردە تۇرعىنداردىڭ جەكە شارۋاشىلىقتارى مەن شارۋا قوجالىقتارىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ, جەڭىلدىكتەر جاساۋ, شابىندىقتى, جايىلىمدى ۇتىمدى پايدالانۋ, ت.س.س. ءجىتى قاداعالانىپ, تۇپكىلىكتى تياناق تابۋى قاجەت. قالاي دەگەندە دە, قۋاڭشىلىققا قارسى قامسىز بولماعان ءجون.
