مۇقاعاليمەن مۇڭداسقان اقىن

ەركىن ءىبىتانوۆ جايلى سىر قالامگەر ءۇشىن وقىرماننىڭ ىقى­لاسىنا بولەنۋ­دەن ارتىق دارەجە جوق. ودان ارتىق سىيلىق جوق. ءويت­كەنى, ولار كىمنىڭ جىرىن ۇناتسا – سول اقىن. وقىر­ماندار ەشقاشان الدان­بايدى. وقىرماندى سەن­دى­رۋ, وقىر­ماندى كوندىرۋ دۇنيەدەگى ەڭ قيىن شا­رۋا. كەي­دە اعايىننىڭ ءسوز قۇراعانىنا كوڭىل­جىق­پاس­تىقپەن قول­دارىن سوعا سالاتىن كەزدەر بو­لا­دى. بىراق, كوپشىلىك ءبارىبىر ءىشىن بەر­­مەيدى. ولەڭ دەپ وقىعان شىعار­ماسى جۇرەگىن جىلىتپاسا نە ىستەي الاسىز؟! بۇل تۋرالى ايتا وتىرىپ, ناعىز اقىننىڭ كىم ەكەنىن سالىستىرمالى تۇردە تانيسىڭ. قازاق ولەڭىنىڭ ەسىگىن اشىپ كىرگەن ەركىن ءىبىتانوۆتى جەرلەستەرى دە, جەرلەس ەمەستەرى دە كەزىندە اقىن دەپ قابىلدادى. ول قۇراعان جىردىڭ نە سيقىرى بار ەكەنىن قالىڭ بۇقارا تالداپ بەرە الماس, الايدا ونىڭ شىعارمالارىن ءوز سوزدەرىندەي تۇشىنىپ, جىر يەسىمەن بىرگە كۇبىرلەدى. قالامگەردىڭ جۇلدىزدى ساتتەرى 60-شى جىلدارى ەرەك­شە جايناعان. جيىرماعا جەتپەگەن تاۋ بالاسىنىڭ تاس تۇيىندەي بولىپ شىمىر ورىندالعان “قويشىلار” پوەماسى جىر سۇيەر قاۋىمدى وزىنە جالت قاراتتى. سەبەبى, “قويشىلار” پوەماسى – قويشىلار تۋ­رالى جازىلعان شىعارما ەمەس. قازاقتىڭ ۇلتتىق ءومى­رىن سىر عىپ شەرتكەن ۇلكەن تولعانىس. ءتورت ت ۇلىك مالدى كاسىپ ەتكەن ەلدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ وتىرىپ وي تۇيەدى. اتا, اكە, بالا دەپ اتالاتىن ءۇش ۇرپاقتىڭ سيپاتىن اقىندىق شەبەرلىكپەن بەينەلەيدى. ماسەلە اقىننىڭ تاڭداپ العان تاقىرىبىندا تۇرعان جوق. اۆتور ونى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي ەتىپ تولقىن-تولقىن ىرعاقپەن ورىنداعان. پوەماداعى شۋماقتار, قيىننان قيىسقان تىركەستەر قاي جاعىنان قاراساڭ دا جاساندىلىقتان ادا. ءبارى جۇرەكتىڭ تابيعي ۇنىندەي بولىپ قۇلاققا قۇيىلادى. مۇنداي شەبەرلىك – سيرەك كەزدەسەتىن شەبەرلىك. سوعان قالىڭ ەلدىڭ كوزى جەتىپ, قۇشىرلانا قول سوقتى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن پوەمادان شۋماقتار وقىپ كورەلىك: ول مەنىڭ ۇلكەن اتام, قايران بابام! جوتاسىندا بيلەۋشى تايراڭداعان. ءسويتىپ ءجۇرىپ بەيشارا, قاراڭىزشى, مەندەي ۇرپاق قالدىردى (قايران قالام!), – دەپ قىجالاتقا تۇسكەن, قىسپاققا ۇرىنعان بابالار تولقىنىنىڭ ورتاق بەينەسىن كوز الدىمىزعا كەلتىرەدى. ال, ودان كەيىنگى ۇرپاق قانداي بولدى؟ اقىننىڭ وعان دا جاۋابى دايىن. اكەسى ەندى باسقا كەزەڭنىڭ, باسقا زاماننىڭ ادامىنا اينالدى. بىراق “اتا كورىپ, وق جونعانىن” تاستاعان جوق. شوپان اتاندى. “شوپان دەگەن قويشى ەمەس جالبىر توندى, ورانعانى جاڭا زاڭ, جاڭا شاپان”. سونىمەن قاتار, ول اكە ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ ادامزاتتى فاشيزمنەن قورعاعان جەڭىمپاز سولدات. كەۋدەسىندە “كۇلەدى وردەن دەگەن”. وردەن! وردەن! ول جايلى سىردى اقتىرىپ, دوستارىما قويامىن ءبىر ماقتانىپ. اينا الدىنان وتەمىن ولاي-بۇلاي, وڭاشادا كەۋدەمە ۇرلاپ تاعىپ... ءوزىم ايتام (تىڭداعان كۋاسى ءوزىم), سەن دە باتىر بولاسىڭ, شىدا سەزىم! سەن دە اكەڭدەي وردەندى كوپ الاسىڭ, الما بىراق انا ءبىر پروتەزىن... پوەمانىڭ سوڭعى ءبولىمى ء“وزىم” دەپ اتالادى. “مينۋت سايىن ەسەيگەن الىپتايمىن” دەپ تولعانادى مۇندا شىعارمانىڭ كەيىپكەرى. بۇرعى ۇستاعان گازەتتەن كەن شەبەرىن, كوردىڭدەر دەپ ارينە مەن سەنەمىن. مەن جاساعان ۇجىماق وسى دەپ ءبىل, ءزاۋلىم ۇيلەر كوتەرسە ەڭسەلەرىن. مەن قويشىمىن! مال سىرىن جاستان ۇقتىم, دەي المايمىن ومىردەن بوس قالىپپىن. اكەم ساتىپ اپەرگەن توپىليمەن, شاڭىن ءسۇرتىپ جۇرگەم جوق ءاسفالتتىڭ... ءبىزدىڭ قازاق قوي دەسە بالا جاستان, ىشكەن اسىن تاستاي ساپ ارالاسقان. ەستافەتا تاياعىن – قويشىلىقتىڭ ءبىر ۇرپاقتان ءبىر ۇرپاق الا قاشقان... مىنانى دۇرىستاپ ۇعىپ العان ءجون. اقىن پوە­مادا قازاق بالاسىنا وقىما, توقىما, تەك قانا قوي باعىپ ءوت, مال سوڭىندا سالپاقتاپ تىرشىلىك ەت, قوي­شى­لىقتى عانا ارماندا دەپ وتىرعان جوق. وزگەرۋدىڭ, وركەندەۋدىڭ قانداي دامۋلارىن باسىڭنان وتكىزسەڭ دە, اتادان قالعان كاسىپتىڭ قادىرىنە جەت, پايداسىن كور, سو­نىڭ كيەسىن سەزىن دەپ كەۋدەسىندەگى تولعانىستاردى جىر­مەن كومكەرىپ كەلەشەككە اماناتتاعان سياقتى. سو­لاي بولىپ كورىنەدى. استارىنداعى سىردى ۇقساڭ ءبۇ­گىنگى ۇرپاققا دا كوپ نارسەنى ايتىپ, ەسكەرتىپ كەتكەندەي. پوەمانىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى, اۆتوردىڭ نەنى قوزع­اپ, نەنى تاڭداعانىندا ەمەس, اقىننىڭ اقىن­دىعىن تا­نىتا العان ەرەكشەلىگىندە. ءسوز مارجانىن تەرەتىن شە­بەر قانداي تاقىرىپتى ءسوز ەتسە دە, ول قۇلپىرىپ شىعا كەلەدى ەكەن. ەل ەركىن ءىبىتانوۆتان وسىنى بايقادى. سول كەزدەگى ادەبيەتتى زەرتتەگەن وقىمىستىلار جاس اقىنعا زور سەنىم ارتىپ, لەبىزدەرىن ارنادى. ءسويتىپ, “قويشىلار” پوەماسى ادەبيەت وقۋلىعىنا قازاق پوە­زياسىنىڭ تاڭداۋلى شىعارماسىنىڭ ءبىرى رەتىندە ەندى. ىلە-شالا “قويشىلار” دەپ اتالعان جىر جيناعى جا­رىق كوردى. ول قولدان قولعا اۋىسىپ, كىتاپ ءسو­رە­سىندە تۇرماي قالىڭ جۇرتتى ارالاپ كەتتى. “قوي­شى­لار” پوەماسىن جاتقا ايتاتىن تالانتقا تابىنۋ­شى­لار پايدا بولدى. اقىن ءۇشىن بۇدان ارتىق قۋانىش, بۇدان ارتىق باقىت بار ما؟! ەركىن ىبىتانوۆكە سونداي عاجاپ داۋرەندى باستان كەشىرۋ نەسىبەلەرى بۇيىرعان ەدى. قىزىعى سول, اساۋ وزەندەي ارقىراعان جىر پەر­زەن­تى ەرەكەڭ ءومىر بويى اۋىلدا تۇردى. مۇقاعالي اعا­سىنىڭ: “سەن دە كەتتىڭ, ول دا كەتتى اۋىلدان. وسى­نىمىز ۇيات بولدى-اۋ, ۇيات بولدى-اۋ قاۋىمنان”, دەگەن ءسوزىنىڭ پارقىنا شىنىمەن جەتتى. تاۋ مىنەزىنەن ارىل­ماي ءومىر ءسۇردى. جۇلدىزدارمەن سىرلاستى, شىڭ-قۇزدارمەن مۇڭداستى. بىراق ول استانادان الىس ءجۇردىم دەپ ارزان­دىققا بوي ۇرمادى. ءتىپتى اۋداندىق گازەتكە جاريالاعان ولەڭدەرىنىڭ ءوزى كەسەكتىگىمەن, كەلىستى ورنەگىمەن, بۋىرقانعان ارىنىمەن ادامداردى باۋراپ جاتتى. ءبىر باستىڭ قالقاسىندا, ءبىر باستار تاسا قالعان. ءبىر باستىڭ ارقاسىندا, ءبىر باستىڭ شاشى اعارعان. كەي باستار مىقتى مۇلدە, كەتپەكتەي ويلارى بار. كەي باستىڭ تۇكپىرىندە, تاي-تۋلاق, قويلارى بار. باستىڭ دا وڭدىسى بار, باستىڭ دا سورلىسى بار. بايقاڭىز, كەي باستاردىڭ, ىشىندە بومبىسى بار! – دەگەن تەڭەۋلەر قانداي جۇيەلى؟! سول ارقىلى تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويلار قوزعادى. بەس كۇندىك تىرلىكتەگى پەن­دە­لىك پەن كەندەلىكتىڭ سالماعىن كو­ڭىل تارازىسىنا سالىپ ساراپتادى. ايت­قاندا ونى جاداعاي ۋاعىز قىلىپ ايتقان جوق, جۇرەگىڭدى شىمىرلا­تا­تىن ولەڭ ەتىپ جانىڭ مەن قانىڭا شىم-شىمداپ ءسىڭىردى. بۇلاي سويلەۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەر­مەي­دى. ەركىننىڭ ەرەكشەلىگى دە سوندا. تاعى ءبىر مىسالعا جۇگىنەيىك. تۋعان كۇندى ولەڭىنە ارقاۋ ەتپەگەن اقىن جوق. ول جايىندا نەبىر تىركەس­تەردى كەز­دەستىرۋگە بولادى. شەتىنەن ادەمى. سويتە تۇرا, ەڭ ما­ڭىزدى ءبىر نارسە ءتىل ۇشىنان قاعازعا تۇسپەي قالا بەرەدى. ول نە؟ نە ەكەنىن سەزىپ تۇرىپ ءبىز دە ايتا المايمىز. تەبىرەنىپ تۇرعان قالامگەر دە ايتا الماي­دى. مىقتى بولساڭ تاۋىپ كور. ال, ەرەكەڭ سونى تاپ­تى. “ ۇلىما” دەگەن ولەڭىن بىلاي تۇيىندەيدى: ءومىرىڭنىڭ الدا تالاي كەشى بار, تۋعان كۇندى جىلدا تويلا, نەسى بار؟! بىراق تا سەن, ءدال سول كۇنى شەشەڭنىڭ, تولعاتقاندا جىلاعانىن ەسىڭە ال, تولعاتقاندا جىلاعانىن ەسىڭە ال! مۇنى تۇپتەپ تۇسىندىرەتىن تۇگى جوق. اناعا باس ءيۋدىڭ بارلىق سەبەبىن ءبىر-اق شۋماققا سىيدىرعان. جانە وسىنداي سۋرەت باسقا ەش جەردە كەزدەسپەگەنى انىق قوي. ارينە, انىق. ەرەكەڭ نارىنقول اۋداندىق “سوۆەتتىك شەكارا” گازەتىندە قىزمەت ىستەگەن جىلدارى بۇل باسىلىمنىڭ بە­دەلى ەرەكشە كوتەرىلدى. ونىڭ “ادەبيەت بەتىن” وقىر­مان­دار اسىعا كۇتتى. سەبەبى, وندا كۇلدى-بادام دۇنيەلەرگە ورىن بولمادى. ءىبىتانوۆتىڭ سەسى دە, دەسى دە شي­ماي­شىلاردى ىقتىرىپ وتىردى. ناتيجەسىندە شالعاي اۋ­دانداعى توقىمداي گازەت ساعات اشىمباەۆ, باققوجا مۇ­قاەۆ, جانبولات اۋپباەۆ سەكىلدى نەبىر مىقتىلاردىڭ تۇ­ساۋىن كەستى. تالىمگەرلىك ءداستۇرى ودان ءارى دە جالعاستى. “ەرەكەڭنىڭ شەكپەنىنەن شىقتىق” دەيتىن بىرقاۋىم شوعىردىڭ قالىپتاسقانى دا ءومىردىڭ شىندىعى. – سەنسەڭ دە. سەنبەسەڭ دە ءوزىڭ ءبىل, مەن اۋداندىق گازەتتە مۇقاعالي اعاما ءسات ساپار تىلەگەن اداممىن, – دەدى بىردە. ونى قالجىڭدى قاتىرىپ ايتاتىن اقىن اعانىڭ كەزەكتى ازىلىنە بالاپ, ە دەدىم دە قويدىم. كەيىن رەسپۋبليكالىق كىتاپ پالاتاسىنىڭ مۇراعاتىنان “سوۆەتتىك شەكارانىڭ” كونە تىگىندىلەرىن اقتارىپ وتىرىپ ءبارىن دە كوردىم. اقىن اعام بۇكپەسىز شىندىعىن ايتقان ەكەن. نارىنقولعا اتباسىن تىرەگەن اقىن-جازۋشىلار ەر­كىن اعامىزعا بۇرىلماي وتپەيتىن. كوبى ارنايى كە­لىپ سالەم بەرەتىن. وسپانحان اۋباكىروۆ, توقاش بەر­دياروۆ ول ءۇيدىڭ ءوز تۇرعىنىنداي ەدى. سەيفوللا وس­پا­نوۆ تۋعان باۋىرىنداي بولدى. كەڭشىلىك مىر­زا­بەكوۆتەر ىنىسىندەي ەركەلەدى. بىردە قازاقستان كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ ارناۋلى بريگادانى ەرتىپ اۋدانعا كەلدى. ۇلكەن قوناقتى جەرگىلىكتى بيلىك كەگەن اسۋىنان قارسى الىپ, قوعاداي جاپىرىلدى. بىراق ءابىش اعامىز قوناق ءۇيدى قويا تۇردى. ەركىننىڭ قوڭىرقاي شا­ڭى­راعىنىڭ تورىنە بارىپ جايعاستى. سول كۇنى نە بولدى دەيسىزدەر عوي؟ سول كۇنى اۋدان باستىقتارى ەرەكەڭنىڭ ءۇيىنىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىقتى. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ مۇنى ايتىپ وتىر­عان سەبەبىمىز, ەركىننىڭ اقىندىق بەدەلىنىڭ ءبىر قىرىن سىزدەرگە دالەل ەتىپ كورسەتۋ ەدى. اقىندا نە بار؟ اقىندا ولەڭنەن باسقا ەشتەمە جوق. سوندىقتان ونداي ادامعا ەشكىمنىڭ كۇنى قارامايدى, ەشكىمنىڭ ءىسى تۇسپەيدى. سوندا نەگە بۇلاي؟ ەندى ويلاپ قاراساق, ولار اسىل ءسوزدىڭ يەسىن ارداق تۇتىپ ىزدەگەنى ەكەن. بۇل – اقىنعا كورسەتىلگەن ەلدىڭ قۇرمەتى ەكەن. اقىننىڭ جەرلەستەرى مۇقاعالي مەن ەركىندى ەگىزدىڭ سىڭارىنداي كوردى. سەبەبى, ەكى اقىن ءبىر اۋىلدا – قاراسازدا دۇنيەگە كەلدى. ولار سوندا ءوستى, سوندا ەرجەتتى. وزدەرى ءبىر جاعىنان اتالاس تۋىستار. بالا كەزدەرىنەن قاتارلاسىپ ولەڭ جازدى. ءبىرىن-ءبىرى دەمەدى, ءبىرىن-ءبىرى قامشىلادى. شالعايداعى قاراسازدا وتىرىپ-اق ولار اۋىل كىتاپحاناسىن تاۋىستى, الەم كلاسسيكتەرىن وقۋعا اۋىستى. ورىس ءتىلىن انا تىلىندەي مەڭگەردى. كەيىن مۇقاڭ الماتىعا كەتتى. ەرەكەڭ اۋىلدا تۇراقتادى. ەكى ءىرى تالانتتىڭ ءبىر جەردە ءوسۋى, بيىكتەرگە بىرگە سامعاۋى سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. – مۇقاعالي اعام دۇنيەدەن وزعالى ون جىل بولدى. ول كىسىگە ارنالعان ولەڭدەر باسپاسوزدە از جاريا­لانعان جوق. ال مەن جازا المادىم. سول ءۇشىن كەيدە جۇرتتان ۇيالادى ەكەنسىڭ. شىندىعىن ايتسام, ماعان ءبىر داۋىس ەستىلەدى, ەستىلگەنمەن جاقىندامايدى. ءبىر­جو­لاتا جوعالىپ تا كەتپەيدى. سول ءۇندى سول كۇيىندە قا­عازعا تۇسىرسەم دەپ ارماندايمىن. مازاسىز كۇي كەشەتىنىم سوندىقتان. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, جاقىندا مۇقاعالي تۋرالى شىعارماعا ءتۇيىن بولاتىن ءبىر شۋماق ويىما ورالدى. ءسىرا, كوكەيدەگى نارسەنىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنى شىعار, – دەدى. راسىندا سولاي ەكەن. ءبىر اي­دىڭ ىشىندە مۇقاعالي بەينەسىن سومداعان “حان­تا­ڭىرى, قايداسىڭ؟!” دەگەن ءىرى داستان قاعازعا ءتۇستى. ىلە-شالا “جازۋشى” باسپاسىنان ول كىتاپ بولىپ جارىق كور­دى. بىزدىڭشە, مۇقاعاليعا ارنالعان كولەمدى ءدۇ­نيە­لەردىڭ ىشىندەگى ەڭ سۇبەلىسى وسى عوي دەپ ويلايمىز. – تاعدىرىما رازىمىن! ء“حانتاڭىرى, قايداسىڭدى” شو­لىپ شىقتىم. ەڭ باستىسى, مۇقاعالي اعاما جار­قىن جۇزبەن باراتىن سەكىلدىمىن, – دەپ ەدى. قايران اعا, قىل ۇستىندە جاتسا دا سىنعان جوق, قامىققان جوق. سول ساتتە دە تەك ولەڭ تۋرالى ويلادى. اقىندىقتىڭ, قايسارلىقتىڭ بۇدان ارتىق قانداي ۇلگىسى بولماق؟! سودان بەرى ءحانتاڭىرىنىڭ ۇلى سىلەمى مۇزارتتان بۇلت ارىلمايتىن بولدى دەيدى نارىنقولدىقتار. باتىق ماجيت ۇلى, “مۇقاعالي” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى.