قازاقستان بيدايى قىتايعا جەتكىزىلە باستادى

كەي داقىلداردى ءوسىرۋ كولەمى ارتتى

بيىل ەلىمىزدە كارتوپ, قانت قىزىل­شاسى جانە كۇرىش داقىلدارى بۇرىن­عىعا قاراعاندا ەداۋىر كوپ ەگىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قارا­شوكەەۆ اتاپ وتكەندەي, بيىل جالپى ەگىس القابى 23,4 ملن گەكتاردى قۇرادى. بۇل – 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 68,6 مىڭ گەكتارعا ارتىق. ونىڭ ىشىندە جازدىق ەگىس القابى 20,9 ملن گەكتارعا جەتتى.

ماسەلەن, 15,6 ملن گەكتار القاپقا – ماساقتى ءداندى داقىلدار, 3,3 ملن گەكتارعا – مايلى داقىلدار, 111,4 مىڭ گەكتارعا – ماقتا, 97,3 مىڭ گەكتارعا كۇرىش ەگىلدى. بۇگىندە كارتوپ ەگۋ جۇ­مىستارى تولىعىمەن اياقتالدى. كارتوپ­تىڭ ەگىس القاپتارى 6,7 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلىپ, 197,5 مىڭ گەكتارعا جەتتى. قانت قىزىلشاسىنىڭ كولەمى 19 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 7,4 مىڭ گەكتارعا ارتىق ەگىلدى. قازىر قانت قىزىلشاسىنىڭ دا ەگىس جۇمىستارى اياقتالدى.

كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ­گە, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋ­شىلەردى تۇقىممەن, اگروحيميا­مەن, تەحنيكامەن جانە قارجى­لاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى بارلىق ماسەلەنى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا رەسپۋب­ليكالىق جەدەل شتاب ءوز جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا ەگىن وراعىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ديقانداردى ارزانداتىلعان جانارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر. سۋبسيديالاۋدىڭ مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەسىندەگى مودۋل بازاسىندا قاجەتتى كولەمدى قالىپتاستىرۋ جانە ديزەل وتىنىن ساتۋ العاش رەت ەلەكتروندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. قازىر­دىڭ وزىندە بۇل جۇيە ارقىلى 368,2 مىڭ توننا جانارمايعا 28,5 مىڭ­نان استام ءوتىنىم بەرىلگەن. اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى جالپى ءوتىنىمدى قالىپتاستىرۋدا, ول ەنەرگەتيكا مي­نيسترلىگىنە جونەلتۋ كەستەسىن دايىنداۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى كەزىندە ديقانداردى ديزەل وتىنىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارا­لار تۋرالى باياندادى. سون­داي-اق نەگىزگى استىق ەگەتىن وڭىرلەردە جۇر­گىزىل­گەن جۇمىستار تۋرالى قوستاناي وبلى­سىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, سولتۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى اي­داربەك ساپاروۆ جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەرمەك مارجىقپاەۆ بايانداما جاسادى.

پرەمەر-مينيستر بۇگىندە ناۋقاندىق جۇمىستار  اياقتالىپ قالعانىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت قارجى ءبولۋ جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن تولىعىمەن شەشتى. ماسەلەن, 140 ملرد تەڭگە كولەمىندە بيۋدجەتتىك كرەديتتەۋ جانە 21 ملرد تەڭگە ءونىمدى فورۆاردتىق ساتىپ الۋعا باعىتتالدى. ديقاندارعا 522 مىڭ توننا استىققا تاۋارلىق نەسيە بەرىلگەن.

«مينەرالدى تىڭايتقىشتار وندى­رەتىن وتاندىق كومپانيالارمەن كەلى­سىمشارتتار جاسالىپ, ءونىمدى سۋبسي­ديالاۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 31 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونداي-اق اتال­عان سۋبسيديالاردى كەشىكتىرمەي بەرۋ ءۇشىن ەگىس القاپتارىن تسيفرلاندىرۋ ءبىر جىلعا كەيىن شەگەرىلدى. ءبىز بيىل اگروونەركاسىپ سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن كوپ وزگەرتپەي, بارىنشا ساقتاپ قالعانىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ءوز استىعى وزىنە تولىق جەتەدى, ەكسپورتقا دا شىعارادى. اتاپ ايتقاندا, بيىل قازاق­ستان بيدايى قىتايعا جەتكىزىلە باستاعان.

 «اۋا رايى قولايسىز بولىپ, استىق شىقپاي قالعان كۇننىڭ وزىندە بىزدەگى ىشكى قاجەتتىلىك ەڭ از جينالاتىن كولەمىنەن 2 ەسە تومەن ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل ەلدەگى ىشكى سۇرانىس پەن  ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

ول اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگى ءوڭىر اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, فەر­مەرلەردىڭ اگروتەحنولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالدى.

سونداي-اق ۇكىمەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ديقانداردىڭ مالىمدەلگەن بيداي كولەمىن «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنا» ۋاقتىلى جەتكىزۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەرىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋى جانە جىل سوڭىنا دەيىن اقپاراتتاردى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا قاجەتتى ءىس-شارالاردى قابىلداۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

سۋ قويمالارىنداعى ساقتىق ءىس-شارالارىن كۇشەيتۋ

توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى يۋري ءيليننىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا شومىلۋعا رۇقسات ەتىلگەن 487 ورىن بار. ونىڭ ىشىندە 149 كوممۋنالدىق جانە 338 جەكەمەنشىك جاعاجاي بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار جاز مەزگىلىنەن جاقسى ءوتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار شومىلۋعا ارنالعان رەسمي جانە جابدىقتالعان ورىنداردىڭ سانىن كەمىندە 15-20 پايىزعا ۇلعايتۋى قاجەت.

سوڭعى 3 جىلدا ەلدە مىڭنان اسا ادام سۋعا كەتكەن. دەسەك تە, وتكەن جىلى سۋعا باتقاندار سانى 43%-عا ازايعان ەدى. سۋ قويمالارىنداعى ادام ءولىمىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – جابدىقتالماعان جەرلەردە شومىلۋ, بالالاردى قاراۋسىز قالدىرۋ, ماس كۇيىندە شومىلۋ جانە ءوز كۇشىن دۇرىس باعالاماۋ.

تجم سۋداعى ادامداردىڭ قاۋىپسىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە پراكتيكالىق ءىس-شارالار كەشەنىن جۇرگىزىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, 45 مىڭنان اسا رەيد پەن پاترۋل ۇيىم­داستىرىلدى. ناتيجەسىندە, 480 زاڭ بۇزۋشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بالالار جاعاجايلارىندا, ستاتسيونارلىق جانە قاڭقالى-مودۋلدىك باسسەيندەردە تجم قۇتقارۋشىلارى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, بالالاردى جۇزۋگە ۇيرەتەدى.

ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەت­جانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاز باستالعالى ادامدار دەمالاتىن ورىنداردا جاياۋ پوليتسيا جاساقتارى كوبەيدى. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ بارلىعىنا سۋ قويمالارىندا ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ ەرەجەلەرى بويىنشا نۇسقاۋلىقتار جىبەرىلدى. سۋ قويمالارىنىڭ جانىنداعى اۆتوپاترۋلدەر سۋعا باتىپ بارا جاتقان ادامدارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرالداردىڭ بارلىعىمەن جابدىقتالعان.

ۇكىمەت باسشىسى پاترۋل قىزمەت­كەرلەرى جىل باسىنان بەرى سۋعا باتىپ بارا جاتقان 9 ازاماتتى قۇتقارعانىن ايتتى. ءبىر كۇن بۇرىن قىزىلوردا وبلىسىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كانالدا باتىپ بارا جاتقان جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتىن قۇتقارعان.

 «ستۋدەنتتى قۇتقارىپ قالعان ما­يور ەرجان ءابدىرامانوۆتىڭ ەرلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مۇنداي ادامدارعا العىس ايتىپ, ولاردى باسقالارعا ۇلگى ەتۋ كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر.

بالالارعا ارنالعان قالا سىرتىنداعى جازعى لاگەرلەردە قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ تۋرالى وقۋ-اعارتۋ ءمي­نيسترى عاني بەيسەمباەۆ, شاعىن كولەمدى كەمەلەردى, ونىڭ ىشىندە سۋداعى جاپپاي دەمالىس ورىندارىندا پايدالانۋدى باقىلاۋ تۋرالى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ ايتىپ بەردى. بىرقاتار وبلىس اكىمى دە ءوز وڭىرلەرىندەگى شومىلۋ ماۋسىمىنا قاتىستى جاعدايلاردى باياندادى.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازگيدرومەتتىڭ بولجاۋىنشا, بيىلعى جاز ماۋسىمى جىلداعىدان ىستىق بولادى دەپ كۇتىلۋدە. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن شىعىسىندا جانە وڭتۇستىگىندە اپتاپ ىستىق كوپكە دەيىن ساقتالادى دەگەن بولجام بار. ياعني سۋعا بارىپ دەمالۋشىلاردىڭ سانى دا ارتادى. 

«جاز ەندى باستالدى, ال ەلىمىزدىڭ سۋ ايدىندارىندا قازا تاپقانداردىڭ سانى ۇلعايىپ بارادى. توتەنشە جاعداي­لار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا جازدىڭ ءبىرىنشى كۇنى عانا 4 ادام سۋعا كەتىپ, مەرت بولدى. الدىڭگۇنى ءبىر كۇندە 9 ادام, كەشە تاعى 4 ادام سۋعا كەتكەن. قايعىلى جاعدايلاردىڭ بارلىعى شومىلۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن جەرلەردە ورىن العان. بۇل – شىنىمەن دە الاڭداتارلىق جاعداي», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ۇكىمەت باسشىسى رەسپۋبليكادا جىل سايىن 300-گە جۋىق ادام سۋعا كەتىپ, قايتىس بولاتىنىن, ولاردىڭ 100-گە جۋىعى – بالالار ەكەنىن ايتتى. بۇل قا­­بىل­دانىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ جەت­كىلىكسىز ەكەنىن كورسەتەدى.

 «اباي, جەتىسۋ, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن شومىلۋعا رۇق­سات ەتىلگەن ارنايى ورىندار بەلگىلەن­بەگەن. ال قىزىلوردا وبلىسىندا بۇكىل ءوڭىر حالقى ءۇشىن ارنايى بەلگىلەنگەن 4-اق ورىن بار. الماتى وبلىسىندا قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ ماڭىنداعى كوپتەگەن جەكەمەنشىك جاعاجايلار رەسمي تىركەلمەگەن», دەدى پرەمەر-مينيستر.

وسىعان بايلانىستى ءوڭىر اكىمدىك­­تەرىنە توتەنشە جاعدايلار مينيستر­لىگىمەن بىرلەسىپ, سۋعا شومىلۋعا ارنالعان قاۋىپسىز ورىنداردى بەلگىلەۋ جونىندەگى جۇمىستى كۇشەيتۋ, سونداي-اق قاۋىپسىزدىك ءىس-شارالارى تۋرالى حالىقتى بەلسەندى تۇردە حاباردار ەتىپ وتىرۋ تاپسىرىلدى.

سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار نەگىزى­نەن قالالار مەن اۋدانداردا عانا جۇر­گىزىلەتىنىن ايتىپ ءوتتى. اۋىلدىق جەرلەردە بۇعان كوڭىل بولىنبەيدى.

«سول سەبەپتى سۋعا باتقانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 60-70%-ى اۋىل تۇر­عىندارى بولىپ وتىر. وسى باعىتتا جەر­گىلىكتى جەرلەردە كەڭ اۋقىمدى جۇمىس­تاردى جۇرگىزۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ودان بولەك, ۇكىمەت باسشىسى وڭتۇس­تىك وڭىرلەردەگى سۋارۋ كانالدارى دا ادامدارعا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانىن ايتتى. ولاردىڭ كوبى قورشالماعان.

«بۇل – ءبىرىنشى كەزەكتە بالالار ءۇشىن وتە قاۋىپتى. كانالداردا بالالار ءولىمى كوپ جاعدايدا الماتى, جامبىل, قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىندا تىركەلەدى. بۇل رەتتە تۇركىستان وبلىسىنىڭ وڭ تاجىريبەسىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وندا ارىققا ءتۇسىپ, قۇلاپ كەتكەن جاعدايدا ءوز بەتىنشە سىرتقا شىعۋعا مۇم­كىندىك بەرەتىن ارنايى قۇرالدار ورنا­تىلۋدا. ءوڭىر اكىمدىكتەرى وسى تاجى­­ريبەنى زەردەلەپ, كانالدار مەن ارىق­تاردا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋى قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

وعان قوسا پرەمەر-مينيستر سۋداعى قايعىلى جاعدايلاردىڭ كوپ بو­لىگى الكوگولدىك ىشىمدىكتىڭ كەسىرى­نەن بول­عانىن اتاپ ءوتتى. قايتىس بولعان­دار­دىڭ 70%-عا جۋىعى – ماس كۇيىن­دە شومىل­عاندار. وسىعان بايلانىس­تى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بولىمشەلەرى مۇددەلى مەم­لەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ءتيىستى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋى قاجەت. اتاپ ايتقاندا, ەسكەرتۋ جاساپ, اكىم­شىلىك ءىس-شارالار قولدانۋ ارقىلى جاعا­لاۋلاردا الكوگولدىك ىشىمدىكتەردى ىشۋ­گە جول بەرمەۋ كەرەك.

«ول ءۇشىن دەمالىس ورىندارىنداعى قوعامدىق ءتارتىپتى قاداعالاۋ جۇمىس­تارىن كۇشەيتكەن دۇرىس», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر پاۆلودار وبلىسىندا فونتاندا شومىلىپ جۇرگەن بالانى توق سوققان جاعداي بويىنشا تۇسىنىكتەمە بەردى.

«ونداي جەرلەردە سۋعا تۇسۋگە مۇل­دەم تىيىم سالىنعان. سانيتارلىق دارىگەرلەر دە رۇقسات ەتىلمەگەن جەرلەردە شومىلۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى. الايدا بالانىڭ اتى – بالا. ويناعاندى جاقسى كورەدى. سوندىقتان اكىمدىكتەر فونتانداردىڭ قاۋىپسىز جۇمىسىن تەك­سەرىپ, بالالاردىڭ شومىلۋىنا جول بەرمەي, باقىلاۋدى بارىنشا كۇشەيتۋگە ءتيىس. بۇل جۇمىسقا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى دە قوسىلۋعا ءتيىس», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ءسوز سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسى شاعىن كولەمدى كەمەلەردى پايدالانۋ بارىسىن باقىلاۋ بويىنشا ءىس-شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.