ۆيزاسىز رەجىم: ءمانى مەن ماقساتى

كەلىسىمگە سايكەس ەل ازاماتتارى جەكە ىستەر, تۋريزم, ەم قابىلداۋ, حالىقارالىق تاسىمالدار, ترانزيتتىك, سونداي-اق ىسكەرلىك ماقساتتاردى (كەلىسىم شارتتار جاساسۋ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ, كونسۋلتاتسيالىق قىزمەتتەر كورسەتۋ, باسقا دا ىسكەرلىك ماقساتتار) جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قىتاي اۋماعىنا 30 كۇننەن اسپايتىن مەرزىمگە ۆيزاسىز بارا الادى. سونداي-اق 180 كۇن ىشىندە قىتايدا بولعان كۇندەرىنىڭ جالپى سانى 90 كۇننەن اسپاۋعا ءتيىس. سايكەسىنشە, قىتاي ازاماتتارىنىڭ قازاقستانعا كەلۋىنە دە ءدال وسىنداي شارتتار قولدانىلادى. ال قۇجاتتا كورسەتىلگەن مەرزىمنەن ارتتىعىراق قالعىسى كەلەتىن ادامدار ۆيزا راسىمدەۋى كەرەك.

ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستي­تۋتىنىڭ باس ساراپشىسى ءادىل كاۋكەنوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, قىتايمەن ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزۋ قازاقستان تولقۇجاتىنىڭ كۇشىن ارتتىرادى. وسىلايشا, شىعىس ازيانىڭ ەسىگى كەڭىرەك اشىلا ءتۇستى. ساراپشى كەلەشەكتە جاپونيا, ءۇندىستان, ەۋروپالىق وداق, اقش سەكىلدى باسقا ءىرى مەملەكەتتەر دە وسى تىزىمگە قوسىلۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى.

«بۇعان قوسا, قىتاي قازاقستاننىڭ ەڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق سەرىكتەس ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. سونىمەن قاتار شاعىن جانە ورتا بيزنەس الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكونوميكاعا جاقىن ورنالاسۋىمىزدى پايدالانۋى قاجەت. بۇرىن قازاقستان مەن قىتاي شەكارالاس ورنالاسقانىمەن, ۆيزالىق شەكتەۋلەرگە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى اتالعان ەلگە ەركىن كىرە المايتىن. بۇل, ارينە, وتاندىق بيزنەستىڭ باسەكەگە قابىلەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلدى», دەدى ءا.كاۋكەنوۆ.

وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون, بىلتىر قازاقستان تاراپى قىتاي باستاعان بىرقاتار مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنا 14 كۇنگە ۆيزاسىز ەل اۋماعىنا كىرۋگە رۇق­سات ەتكەن ەدى. الايدا بۇل بىرجاقتى كە­لى­­سىم بولعاندىقتان, وتانداستارىمىز كورشىلەس مەملەكەتكە بارۋى ءۇشىن ۆيزا­عا قۇجات تاپسىرىپ, اۋرە-سارساڭعا تۇسە­تىن. ەندى مۇنىڭ بارىنە نۇكتە قويى­لىپ وتىر.

شىعىستانۋشى ولجاس بەيسەنباي مەدياعا بەرگەن سۇحباتىندا بۇل كەلىسىم ەشقانداي ەرەجەسىز, زاڭسىز جۇرە بەرۋ كە­رەك دەگەندى بىلدىرمەيتىنىن العا تارتادى. «بۇكىل رەگلامەنت ناقتى بەكىتىل­گەن», دەيدى ول. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كىمنىڭ كىرىپ-شىق­قانىن ناقتى قاداعالاپ وتىرۋى قاجەت.

«بۇل قۇجاتقا قاراساق, ءبارى انىق جا­­زى­لىپ تۇر. ياعني ەكى ەل ازاماتتارى ءبىر-بىرىنە جۇمىس ىستەۋ ماقساتىندا, نە اقىلى قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن بارا المايدى. وسى كەلىسىمنىڭ 6 جانە 8-پۋنكت­تە­رىندە قانداي دا ءبىر قاۋىپسىزدىك جاع­دا­يى, پاندەميا جانە ەرەكشە سيتۋاتسيا بولعاندا بۇل شەشىمدى ۋاقىتشا نەمەسە ءىشىنارا توقتاتا تۇرۋعا بولادى. بۇل ەكىجاقتى كەلىسىم ارقىلى جۇزەگە اسادى. ەكىنشىدەن, ازاماتتار شەكارادان وتەر كەزدە ەكىنشى تاراپ سەبەبىن تۇسىندىرمەستەن باس تارتۋعا دا قۇقىلى. سوندىقتان بۇل جەردە قاۋىپسىزدىك ماسە­لە­سىنە ناقتى دەن قويىلعان», دەيدى و.بەيسەنباي.

وتكەن جىلى قىتايلىقتارعا بەرىل­گەن ەكى اپتالىق ۆيزاسىز رەجىم ءوز ناتي­جەسىن بەرگەن ەكەن. ماسەلەن, «Kazakh Tourism» دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلى ەلىمىزگە كەلگەن قىتايلىق تۋريس­تەردەن تۇسكەن تابىس 16 ملن دول­لارعا جەتكەن. بۇل 2021 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا ەكى ەسە كوپ. سونداي-اق ەلگە كەلگەن ءاربىر قىتايلىق تۋريست شامامەن 1 مىڭ دوللاردان جۇمساعان. ال قىتايدىڭ «People's Daily Online» گازەتى وتكەن جىلى قابىلدانعان ۆيزاسىز رەجىم تۋريس­تەردى قىزىقتىراتىنىن العا تارتادى. باسىلىمنىڭ جازۋىنشا, قازاق­ستان­دى تۋريستىك جانە ترانزيتتىك ايماق رەتىندە قارايتىن قىتايلىقتار قاتارى كوبەيگەن.

بىرنەشە جىل قىتايدا ءبىلىم العان بلوگەر ەرتاي ءنۇسىپجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «قىتاي قاپتايدى» دەپ ۇرەيلەنۋگە نەگىز جوق. ويتكەنى ەلگە كىمنىڭ كىرىپ-شىققانى, ۋاقىتى بازادا كورىنىپ تۇر. باقىلاۋ تولىقتاي جاسالعان.

«ولاردىڭ دا قازاقستاندا قالۋعا قۇلقى جوق. ال زاڭ بۇزاتىندارى بۇ­رىن­نان ۆيزالىق شەكتەۋگە قاراماس­تان بۇزىپ جاتىر. قىتايلار ۇلكەن بازار­لاردا, قويمالاردا وتىر. قالا­عان ۋاقىتىندا كىرىپ-شىعۋدى اقشا­مەن شەشەدى. ال تۋريست رەتىندە كەلەتىن­دەر­دەن ەكونوميكاعا پايداسى بولماسا, زيانى جوق. الەمدە قىتايمەن ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزگەن ەلدەر از ەمەس. ءبىزدىڭ بيلىك تە سولاردىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋدى كوزدەيتىنى انىق. ويتكەنى قىتاي تۋريستەرىنىڭ تۇ­تى­نۋ پوتەنتسيالى وتە جوعارى. قىتاي نارقى الەمدىك مىقتى برەندتەرگە جابىق بولعان سوڭ حالقى ولاردى شەتەلدەن الۋعا تىرىسادى. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, ارينە, بىزگە ءتيىمدى. سونداي-اق قىتايمەن قانداي دا ءبىر جوبا جاساعىسى كەلگەن, ساۋدامەن اينالىسىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ازاماتتار ءۇشىن دە بۇل وتە ءتيىمدى», دەيدى ە.ءنۇسىپجانوۆ.

ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, ساياساتتانۋشى قازبەك مايگەلدينوۆ قىتايمەن ۆيزاسىز رەجىم ورناتۋدان ەش قاۋىپ كور­مەي­دى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ازا­ماتتارىنا, ىسكەرلىك قاۋىمىنا قو­سىم­شا پايدا اكەلەدى.

«قىتاي – الەمنىڭ جەتەكشى ەكونو­مي­كاسىنىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا تەحنو­لوگيا, ءوندىرىس تۇرعىسىنان دا, جالپى نارىقتىق ەكونوميكا باعىتى بويىنشا قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. ەندەشە, مۇنداي كەلىسىم بيزنەس جوبالار, يدەيالار, ەكىجاقتى ىس­كەر­لىك قاتىناستى وركەن­دەتۋگە ۇلەس قوسادى. وسى ورايدا, ۆي­زا­سىز رەجىم 30 كۇنگە عانا بەرى­لەتىنىن ەسكەرگەن ءجون. ياعني تۋريستىك, ىس­كەرلىك باعىتتا عانا. الايدا اقىلى جۇمىس ىستەۋگە تىيىم سالىنادى. الدا-جالدا قىتاي ازاماتى قازاقستاندا جۇمىس ىستە­گى­سى كەلسە, ەڭبەك ۆيزاسىنا تاپسىرۋعا ءتيىس», دەيدى ق.مايگەلدينوۆ.

ساراپشى ءسوزىنىڭ جانى بار. ماسەلەن, قازاقستاندا 15 مىڭعا جۋىق شەتەل ازاماتى جۇمىس ىستەيدى. ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, ولاردىڭ 3 500-گە جۋىعى عانا قىتاي ازاماتى. سونداي-اق بىلتىر وتكەن جىلى ەلىمىزگە 17 425 ادام كوشىپ كەلگەن, ونىڭ 416-سى عانا قىتايدان كەلگەن.

ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋ­تى­نىڭ باس ساراپشىسى ءا.كاۋكەنوۆ ۆيزاسىز رەجىم حالىقارالىق ءتۇرلى ءىس-شارا, كورمە, كەزدەسۋ, كونفەرەنتسيا جانە باسقا دا فورماتتاعى كەزدەسۋلەردى ەلدە وتكىزۋگە جول اشادى. ياعني شەتەل­دىك كاسىپكەرلەر ەش قيىندىقسىز قازاق­ستان­عا كەلە الادى.

«نەگىزى, قىتاي ازاماتتارىنا ۆيزاسىز رەجىم 2017 جىلدان بەرى ەن­گى­زىلگەن. بىراق ۆيزانى الىپ تاستاۋ قىتايلىق تۋريستەردى ءالى تولىققاندى قىزىقتىرا المادى. 2017 جىلدان بەرى تۋريستەر اعىنى كوبەيگەن جوق. قازاق­­ستان­عا كەلگەن ءىسساپارلار سانى عانا ارتتى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ تۋريزم سالاسى كورشى ەلدەن كەلەتىن قوناقتاردى قابىل الۋعا دايىن بولۋعا ءتيىس», دەيدى ءا.كاۋكەنوۆ.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ايگۇل قۇسپاننىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمگە قول قويىلعانىمەن قۇجات بىردەن قولدانىسقا ەنبەيدى. ول ءۇشىن اۋەلى «ميگراتسيالىق اقپاراتتىڭ الماسۋى تۋرالى» زاڭ جوباسى دايارلانىپ, ونى پارلامەنت راتيفيكاتسيالاۋ قاجەت.

«گەوساياسي تۇرعىدان العاندا, ءبىزدىڭ بۇل قۇجات ءۇشىن ەش الاڭدايتىن رەتىمىز جوق. وسى رەتتە ەڭ قاسيەتتى ءارى قاستەرلى قۇندىلىعىمىز, ەڭ باستى بايلىعىمىز – تاۋەلسىزدىكتى, ەگەمەندىگىمىزدى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى ساقتاۋدا قى­تاي باسشىلىعىنان كەپىلدىك الدىق. سي تسزينپين مىرزا استاناعا رەسمي ساپارى كەزىندە «حالىقارالىق كونيۋنك­تۋرا قانشالىقتى وزگەرسە دە, ءبىز قازاق­ستاندى ءوز تاۋەلسىزدىگىن, ەگە­مەن­دى­گىن جانە اۋماقتىق تۇتاس­تى­تى­عىن قورعاۋدا بەرىك قولدايتىن بولامىز» دەپ بۇكىل الەم الدىندا جاۋاپتى تۇردە مالىمدەدى. بۇل قازىرگى كەزەڭدە ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ مەن ساياسي دەمەۋ ەكەنى ءسوزسىز.

ۇلكەن ماسەلە – تۋريزم. بۇل اسا ماڭىزدى سالا. بىزدە تۋريزم ەندى عانا دامىپ كەلەدى. سوندىقتان تۋريزمگە دە مۇمكىندىگىنشە جول اشۋىمىز كەرەك. ونى تۇسىنەتىن ۋاقىت كەلدى. ءتۋريزمنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قانداي پايدالى ەكەنىن باۋىرلاس تۇركيا كورسەتىپ وتىر. اتالعان ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ءتۇسىپ جاتقان ميللياردتاعان قارجى تۋريزمنەن كەلەدى. ەندەشە, قازاقستاندا دا ينفراقۇرىلىمدى بىرتىندەپ دامىتا بەرەمىز. ەلىمىزدە كورسەتۋگە تۇرارلىق جەرلەر بار. سوندىقتان تۋريزمگە دە جاع­داي جاساۋىمىز كەرەك», دەيدى ا.قۇسپان.

راسىندا, قىتاي كورىنگەن ەلمەن ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزە بەرمەيدى. اسىرەسە ءبىر ايلىق مەرزىمگە ەلدە قالۋعا ساناۋلى مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنا عانا رۇقسات ەتكەن. ماسەلەن, شىعىستاعى كور­شىمىز 30 كۇن بويى ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, ار­مەنيا, بوسنيا جانە گەرتسوگوۆينا, سەربيا سەكىلدى ەلدەرگە, سونىمەن قاتار بىرقاتار ارال مەملەكەت ازاماتتارىنا رۇقسات ەتكەن.

ال جاپونيا, برۋنەي جانە سينگاپۋر تۇرعىندارى تەك 15 كۇن عانا ۆيزاسىز ەل اۋماعىنا كىرە الادى. سونىمەن قاتار 144 ساعاتتىق ۆيزاسىز ترانزيتتىك رەجىم بار. بۇل تىزىمگە الەمنىڭ 51 مەملەكەتى ەنگەن. نەگىزىنەن حاينان سەكىلدى تۋريس­تىك مەكەندەرگە كەلىپ, ءۇشىنشى ەلگە وتە­تىن جاعدايدا عانا رۇقسات ەتىلەدى.

جالپى, «Henley Passport Index» دەپ اتالاتىن تولقۇجات رەيتينگىن ساراپتايتىن ورتالىق بار. سونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, جەر-جاھاندا پاسپورتى ەڭ مىقتى مەملەكەت – سينگاپۋر سانالادى. اتالعان ەلدىڭ ازاماتتارى 194 مەم­لەكەتكە ەمىن-ەركىن كىرە الادى. بۇدان كەيىن جاپونيا (193 مەملەكەت), گەر­ما­نيا (192), يتاليا (192), وڭتۇستىك كورەيا (192) جانە يسپانيا (192) تۇر. قازاقستان اتالعان ءتىزىمنىڭ 66-ساتىسىنا جايعاسقان. ەل ازاماتتارى 76 مەملەكەتكە ۆيزاسىز نە جەڭىلدەتىلگەن ۆيزا تارتىبىمەن بارا الادى.