ۇرپاقتى ۇلتتىق تاربيەگە قالاي باۋليمىز؟

– كەيىنگى ۋاقىتتا مەكتەپ وقۋ­شى­لارىنا قاتىستى جان تۇرشى­گەر­لىك وقيعالار كوبەيىپ كەتتى. بۇل مەكتەپ­تەگى جانە وتباسىنداعى ۇلتتىق تار­بيەنىڭ وسالدىعى ما؟ ءبىز قاي جەردەن كەمشىلىك جىبەردىك؟

تۇرار شاكەن:

– بۇگىنگى قوعامدى «كەشەگىمىز قانداي ەدى, بۇگىنگىمىز قانداي, ەرتەڭىمىز قانداي بولماق؟» دەگەن ساۋال ويلاندىرۋى كەرەك. انا رەتىندە وسى ءۇش ساۋال ماعان مازا بەرمەيدى. «ەل بولامىن دە­سەڭ, بە­سى­گىڭ­دى تۇزە» دەيتىن ەدىك, قا­زىر­­گى كۇنى بەسى­گىمىز قايدا قالدى؟ بە­سى­گى­مىزدىڭ كيەسىن كەتىرىپ, ۇرپاعىمىز اداسىپ ءجۇر.

بالا كەزىمدە ۇلكەندەر مەيىرىمسىزدىك تانىتقاندارعا قاتىستى «تاسقا جەلىن­دەپ, مۇزعا بۇزاۋلادىم با؟» دەگەن اۋىر ءسوزدى ايتۋشى ەدى. بۇگىندە وسىنداي تاسبا­ۋىر, قاتىگەز بالالار تۋرالى ءجيى ەستيتىن بولدىق. قوعامدى قاتىگەزدىك جايلاپ بارادى. بىرەۋلەر بۇل تاقىرىپتى حايپ ەتىپ جاتسا, ەندى باسقالارى «ماعان قاتىسى جوق, مەنىڭ وتباسىمدا مۇنداي جوق» دەپ وتىرا بەرەدى.

«بالالاردىڭ قاتىگەزدىگى» تا­قىرىبى «كۇيىپ» تۇر. بۇل ءبىر كۇندە پايدا بولعان ماسەلە ەمەس. بۇل – قوعامداعى جارا­نىڭ ابدەن ۋشىققان دەرتى, ىرىڭدەپ جاتقان كەسەل. ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى ماسەلەدەگى نەمقۇرايلىلىقتىڭ سالدارى. ماسەلەنىڭ وسىنداي احۋالعا دەيىن جەتۋىنە بيلىك تە, قوعام دا, اتا-انا دا, مەكتەپ تە, مۇعالىم دە كىنالى. ەندى جىلدار بويى «قيسايىپ وسكەن» تالدى قالاي تۇزەيمىز دەپ ەسىمىز شىعىپ جاتىر.

مەكتەپتەرگە ءدارىس وقىپ, قوعامدىق جۇمىسقا ارالاسقالى ۇرپاق تاربيەسىندە كەتىپ جاتقان كەمشىلىكتى وسىدان ون شاق­تى جىل بۇرىن بايقاعانمىن. سول كەز­دە-اق دابىل قاعا باستادىق. بىراق ءبىلىم سالاسىنا ءبىر مينيستر كەلىپ, ءبىر وزگەرىس ەنگىزىپ, ەكىنشىسى, ءۇشىنشىسى, ايتەۋىر ءبىلىم سالاسى «ەكسپەريمەنت الاڭىنا», ال بالالار «تاجىريبە قوياندارىنا» اينالىپ, تاربيە ماسەلەسى ىسىرىلىپ قالدى. تەك ءبىلىم, ءبىلىم دەپ جۇردىك. ەندى كەلىپ «قاتىگەز, مەيىرىمسىز, ۇلكەنگە قۇرمەتى جوق, تاربيەدەن جۇرداي ۇرپاق قايدان كەلدى؟» دەپ دابىل قاعىپ جاتىرمىز.

قازاق قوعامىنداعى وتباسىلىق قۇن­دىلىقتاردىڭ ولشەمى «ۇيات بولادى», «جامان بولادى», «وبال بولادى» دەگەن ادامگەرشىلىك كودەكس بولعان. وسى ۇس­ت­ا­نىمنان اۋىتقىماي, ارلى, نامىستى, رۋحى بيىك ۇرپاق تاربيەلەگەن. اتا­لى سوزگە توقتاپ, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشى­گە ىزەت كورسەتكەن. بۇگىندە سول دا­نىش­­پان بابالار اماناتىنا قيانات جاسا­دىق. ۇرپاعىمىزدىڭ تامىرىنا ءوز قولى­مىزبەن بالتا شاپتىق.

وتىز جىل بويى ءتۇرلى «كۇرەسەتىن» ورتا­لىقتار اشتىق. جەمقورلىقپەن كۇرەستىك, زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەستىك, سۋيتسيدپەن كۇرەستىك. ناتيجەسى قانداي؟ ستاتيس­تيكا ازايدى ما؟ جوق, جىلدان-جىلعا كوبەيىپ بارادى. ال ءار ساننىڭ ارتىندا ۇر­پاق تاعدىرى تۇرعانىن ۇمىت­تىق. جاقىندا ءبىر شاكىرتىم: ء«وز ەلىمىزدە ءجۇرىپ ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن انا ءتىلى ماسە­لەسىن كوتەرۋدەن اسقان سورلىلىق بار ما, ول ونسىز دا سولاي بولۋعا ءتيىس نارسە عوي؟», دەپ ايتادى. شىنىندا دا, جاس بۋىن وكىلىنىڭ ايتىپ تۇرعانى جۇرەككە اۋىر تيەتىن ءسوز. قاراپ وتىرسام, «تاۋەلسىزدىك الدىق, ەگەمەن ەل بول­دىق» دەپ قۋانىپ جۇرسەك, سول جىلدار ىشىندە قازاقتى تامىرىنان ايىرۋ, ءتىلى مەن دىلىنەن اجىراتۋ, ۇلتسىزدانۋ سايا­ساتى جۇرگىزىلگەن سياقتى. قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىنان, ۇلتتىق تاربيەسىنەن ارتىق نە كەرەك؟ ۇرپاق تاربيەسى بۇكىل قوعامدى, مەملەكەتتى ويلانتۋى ءتيىس.

اقتوتى كەمالوۆا:

– تاربيە وقىتۋمەن تىعىز باي­لا­نىستى. ءبىلىم الۋ تانىمدىق, شىعار­­ماشىلىق مۇمكىندىكتەردى ارتتىرادى, ادالدىق, تاباندىلىق جانە وزىنە قويىلا­تىن تالاپشىلدىق قاسيەتتەرىنىڭ قالىپتا­سۋىنا سەبەپ بولۋ ارقىلى تاربيە دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. قازاق اعارتۋشىلارى اباي قۇنانباي ۇلى, اح­مەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلا­ت­­ ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ بالاعا ءسوز ەمەس, اتا-اناسىنىڭ جانە ونىڭ اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى اسەر ەتەدى دەپ تۇجىرىمداعان. وسىعان وراي بالا تاربيەسىندە وتباسىنداعى احۋال, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, اتا-انا بويىنداعى ادامي قاسيەتتەر مەن ومىرلىك ۇستانىمداردىڭ ماڭىزى زور.

ءبىلىم الۋشىلاردىڭ فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋدە وتباسى تاربيە ينستيتۋتى رەتىندە ماڭىزدى ءرول ات­قارادى. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىندا تاربيە جۇمىسى مىناداي نەگىزگى باعىت­تار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى: رۋحاني-تانىمدىق تاربيە, ۇلتتىق تاربيە, وت­باسىلىق تاربيە, ەلدىك پاتريوتيزم مەن ازاماتتىققا تاربيەلەۋ, قۇقىقتىق تاربيە, ەڭبەك, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تاربيە, كوپمادەنيەتتى جانە كوركەم-ەستەتيكالىق تاربيە, زيات­كەرلىك تاربيە, اقپاراتتىق مادەنيەتتى تاربيەلەۋ, دەنە تاربيەسى, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, ت.ب.

وتباسىلىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق تاربيە ماسەلەلەرى ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دا­رىنىڭ تاربيە جۇمىسى جوسپارىنا جانە پاندەردىڭ وقۋ باعدارلاماسى مازمۇنىنا ەنگىزىلگەن.

وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋ – قو­عام­نىڭ, پەداگوگتەر مەن اتا-انالار قاۋىمداستىعىنىڭ باستى ماقساتى. وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى دارىتۋعا, اتا-بابا داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپ­تارىن قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەۋ – مەم­لەكەتتىڭ باستى مىندەتى. وسكەلەڭ ۇرپاق­تى تاربيەلەۋ وتباسىنان باستا­لادى. وت­باسى جالپىادامزاتتىق قۇندى­لىق­تاردى, با­لا­نىڭ بويىندا قورشا­عان قوعام تۋرالى تۇراقتى اسەردى قالىپ­تاس­تىرادى. سوندىقتان وتباسى ءبىلىم بە­رۋ ۇيىمىنىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەسىنە اينا­لادى.

جاڭا ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە قاتىستى ماسەلەلەردى جۇيەلەۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تاربيەلەۋدىڭ تۇ­جى­­رىمدامالىق نەگىزدەرى ازىرلەنەدى. ء«ىس-شارا وتكىزۋ» تاسىلىنەن «تاربيە ماق­ساتى مەن جوبالىق ءتاسىل ارقىلى ءار­بىر دەڭگەيدەگى تاربيە جۇمىسى» تاسى­لىنە كوشۋ جۇزەگە اسادى. وقىتۋ مەن تار­بيەلەۋگە قاتىستى قۇندىلىققا با­عىت­­­تالعان ءتاسىل مەكتەپ كليماتىندا, مادە­نيەتتە, مىنەز-ق ۇلىقتا جانە بارلىق قىز­مەت­كەردىڭ كوزقاراسىندا كورىنەتىن ورتا ءبىلىم جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولادى.

قۇندىلىققا باعدارلانعان ءتاسىلدى ەنگىزۋ سىنىپ مەنەدجمەنتى, الەۋمەتتىك-ەموتسيونالدىق وقىتۋ بويىنشا زاماناۋي پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا تاربيە ۇدەرىسىن ساپالى وقۋ-ادىستەمەلىك سۇيەمەلدەۋدى, پەداگوگتەردى دايارلاۋ جانە قايتا دايار­لاۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىنا قۇندىلىقتاردى ءسىڭىرۋدى تالاپ ەتەدى.

بالالارداعى ۇلتتىق قۇندىلىقتار­دىڭ قالىپتاسۋى ەرەكشە ماڭىزعا يە. سوندىقتان ولاردى تاربيەلەۋ ۇلتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. نەگىزگى ۇلتتىق قۇندى­لىقتار – ادامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك دامۋى مەن تاربيەسىنىڭ ىرگەتاسى.

سامات ءجۇمادىل:

– بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ارا­سىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن كەلەڭ­سىز جاعدايدىڭ كەيىنگى كەزدە كوبەيىپ كەتكەنى وكىنىشتى. تاربيەدەگى جىبەرىلگەن كەمشىلىكتى ناقتى مىنا ماسەلەدەن دەپ ايتۋ قيىن. سول جەردەگى جاعدايدى, الەۋمەتتىك قاتىناستى ساراپتاپ قاراپ, بالكىم مىناداي كەم­شىلىك كەتكەن دەپ كورسەتۋگە بولار. تا­عى ءبىر ەسكەرەتىن نارسە: تاربيەدەگى كەم­شىلىكتى ۇزاق جىل­دىڭ «جەمىسى» دەپ قا­راۋ ادىلەتتى دەپ ويلايمىن. ال جالپى تار­بيە – مەكتەپتەگى, وتباسىنداعى, سول بالا ءومىر سۇرەتىن الەۋمەتتىك ورتانىڭ تەزى­نەن ءوتىپ, سومدالىپ شىعاتىنى انىق. اباي اتامىز: «ادام بالاسىن زامان وسى­رەدى, كىمدە-كىم جامان بولسا, ونىڭ زا­مان­داسىنىڭ ءبارى ۆينوۆات», دەپ 37-قا­را سوزىندە ايتقانىنداي, بارلىعىمىز دا جاۋاپتىمىز. كەمشىلىكتى بىرجاقتى نە مەكتەپكە, نە وتباسىنا ىسىرىپ قوي­عانعا كەلىسپەيمىن. ال مەكتەپتەردە, وتباسىندا ۇلتتىق تاربيەگە باسىمدىق بەرۋ جاعدايدى جاقسارتادى دەپ ويلايمىن. وسى باعىتتا «اكەلەر مەكتەبى», «اجەلەر مەكتەبى», ۇلتتىق سپورت, قول­ونەر ۇيىرمەلەرىنىڭ جۇمىستاردى اكىم­دىكتەردىڭ «قوعامدىق دامۋ» بولىم­دەرى ارقىلى قارجىلاندىرىلۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىسىمدى ايتا كەتكىم كەلەدى. ء«بىز قاي جەردەن كەمشىلىك جىبەر­دىك؟» دەگەن سۇراققا مەنىڭ جاۋابىم: بىرىنشىدەن, وتباسىنداعى تاربيەدەن دەپ ايتا الامىن. ءوزىمنىڭ جۇمىس تاجى­ريبەمدە وسىعان ناقتى كوزىم جەتتى. وتباسىنداعى كيكىلجىڭ, ۇرىس-كەرىستىڭ بولۋى, شىنايى سۇيىسپەنشىلىك پەن ىنتىماقتىڭ جوقتىعى, اتا-انانىڭ جا­مان ادەتتەرگە ءۇيىر بولۋى, بالا تاربيە­لەۋدەگى بىلىمسىزدىگى سەكىلدى ماسەلەلەر با­لانىڭ تاربيەسىنە تىكەلەي ىقپال ەتەدى. ەكىنشى كەزەكتە, مەكتەپتەگى وقۋ مەن تاربيە جۇمىستارىنىڭ دۇرىس ۇيىم­داس­تىرىلماۋى دەۋگە بولادى. مۇن­دا مەك­تەپ ۇجىمىنىڭ ءتارتىپتى, ءبىلىمدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى تۇلعا تار­بيە­لەۋ ماقساتىنا بار ىنتا-جىگەرى­مەن ءبىر كى­سى­دەي جۇمىلۋى ماڭىزدى. ۇشىن­شى­دەن, ورتانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ما­دە­نيەتىنىڭ تومەندىگى دەپ ويلايمىن. تۇر­مىس جاعدايىنىڭ تومەندىگى نەمەسە اسا دۇنيەقورلىق, سىبايلاس جەمقورلىق, ەرەسەكتەردىڭ زياندى ادەتتەرگە اۋەستىگى سياقتى فاكتورلاردىڭ كەرى اسەرى بولاتىنى انىق.

مارال ەسەكەشوۆا:

– كەيىنگى كەزدەرى مەكتەپ وقۋشىلا­رىنا قاتىستى جان تۇرشىگەرلىك وقيعالار «بۋللينگ», «كيبەربۋللينگ» دەپ اتالىپ ءجۇر. بۋللينگ (قورقىتۋ) – بۇل قورلاۋ, ءبىر ادامنىڭ ەكىنشى ءبىر ادامدى نە توپ­تى اگرەسسيۆتى تۇردە قۋدالاۋى. بۋل­لينگ ۇياتسىز ازىلدەر مەن قورلاۋدان باس­­­تاپ ۇرىپ-سوعۋعا دەيىن بارادى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – جابىرلەنۋشىنى قورقى­تۋ, وزىنە باعىندىرۋ. قورقىتۋ – ءار­دايىم فيزيكالىق شابۋىل عانا ەمەس, پسيحولوگيالىق زورلىق-زومبىلىق تۇرىن­دە دە ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, قاۋە­سەت پەن وسەك تاراتۋ, اۋىزشا قورلاۋ, بويكوت جاريالاۋ. وسى كەلەڭسىز جاعدايلار اقپا­راتتىق تەحنولوگيالاردا كورىنىس تاپسا, كيبەربۋلليگكە اينالادى.

وقۋشىلار نەگە اگرەسسيۆتى جان تۇر­­شىگەرلىك بۋللينگ, كيبەربۋللينگ سياق­­تى ارەكەتتەرگە بارادى, اگرەسسيا, قاتى­گەزدىك قايدان شىعادى؟ بۇل ەرەسەكتەر دۇنيەتانىمىنىڭ دۇرىس باعىتتى ۇستان­باۋىنان تۋىنداپ وتىر. ءبىر جاعى­نان, وتباسىنداعى جانە مەكتەپتەگى ۇلت­تىق تاربيەنىڭ وسالدىعى. ويتكەنى ءار حالىقتىڭ ۇلتتىق تاربيەسى عاسىرلار سىنىنان ءوتىپ قالىپتاسادى.

ەرجان مىرزاباەۆ:

– بۇل وتباسى مەن مەكتەپتەگى ۇلت­تىق تاربيەنىڭ وسالدىعى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى مەكتەپ پەن اتا-انا با­لا تاربيەسى ماسەلەسىنە تولىققاندى كوڭىل ءبولىپ وتىرعان جوق. قازىر اتا-انا بالالارىن ەشكىمنەن كەم قىلماي وسى­رەمىن دەپ جۇگىرىپ جۇرسە, مەكتەپ تەك وقۋشىعا ءبىلىم بەرۋمەن عانا الەك. ال بالاعا ەڭ كەرەگى – مەيىرىم, كوڭىل, سۇيىسپەنشىلىك قانا ەمەس, ونىڭ بوس ۋاقىتىن دۇرىس ۇيىمداستىرىپ, مۇم­كىندىك بولسا, ۋاقىتتى بالامەن بىرگە وتكىزىپ, تاربيەلەۋ. وسىنى ەكى جاق تا اڭعارمايدى. ءبىر قاراعاندا ءبارى تاماشا كورىنەدى. بالالار ادەمى كيىنىپ, ۇيالى تەلەفون ۇستايدى. ءبىلىمدى, ساباقتارى دا جاقسى. ءتۇرلى وليمپيادالاردان جۇلدەلى ورىن الىپ جاتىر. بىراق مەكتەپتەگى بۋللينگ, زورلىق-زومبىلىق ەش توقتار ەمەس. شىندىعىندا, تاربيەگە جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل بولمەي وتىرمىز.

– مەكتەپتە تاربيە ءىسى قالاي جۇرگى­زىلەدى؟ مينيسترلىك دەڭگەيىندە بەكى­تىلگەن ەرەجە, ستاندارتتار بار ما؟ بۇل رەتتە نەنى ەسكەرۋىمىز كەرەك؟

اقتوتى كەمالوۆا:

 – ورتا ءبىلىم دەڭگەيىندە ءبىلىم الۋ­شىلاردى تاربيەلەۋ ءىسى پاندىك ماز­مۇن جانە تاربيە جۇمىسى ارقىلى جۇ­زەگە اسىرىلادى. تاربيە ءىسىنىڭ ناتيجەلىلىگى ۇيىمنىڭ ميسسياسىنا جانە مۇعالىمنىڭ پەداگوگيكالىق شە­بەرلىگىنە, ءبىلىم الۋ­شىلاردىڭ جەكە ەرەك­شەلىكتەرىن بىلۋىنە, ۇجىمنىڭ تار­بيەلىك مىندەتىنە بايلانىستى. بۇل رەتتە بالانىڭ تولىققان­دى دامۋىنا  مەكتەپتەگى تاربيە ۇدەرىسىنە اتا-انالاردىڭ قاتىسۋى, وقۋعا قولايلى جاعداي مەن ورتا قۇرۋ قاجەت.

ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى تار­بيە جۇمىسى قايتا قاراستىرىلىپ, تار­بيە جۇمىسىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىر­لەندى. تۇجىرىمدامادا بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى كورسەتىلگەن. مەكتەپ پەن اتا-انالاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا فورماتى قاراستىرىلدى. تۇجىرىمداما بارلىق مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردە ۇلتتىق, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋعا, بالالاردى تاربيەلەۋدە وتبا­سىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.

سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دا­رىندا وسكەلەڭ ۇرپاققا يدەولو­گيالىق تاربيە بەرۋ بويىنشا جۇمىس­ جۇرگىزىلەدى. وسكەلەڭ ۇرپاققا يدەو­لوگيالىق تاربيە بەرۋ شەڭبەرىندە ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەي-ينتەرنات­تارى مەن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەك­تەپتەرىندەگى ءبىلىم الۋشىلاردى تار­بيەلەۋ جانە وقىتۋ جۇيەسىنىڭ تاجىريبەسىن ەنگىزۋ جالعاسادى.

سامات ءجۇمادىل:

– مەكتەپتەگى تاربيە جۇمىستارى نەگىزىنەن ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلت­تىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتا ءبى­لىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى وقۋ-تار­بيە ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ادىس­تە­مەلىك نۇسقاۋ حاتىنا سايكەس جۇر­گىزى­لەدى. نۇسقاۋ حات بويىنشا «وقۋعا قۇش­­تار مەكتەپ», «مەكتەپ پارلامەنتى», «دەبات قوزعالىسى», «بالالار جانە تەاتر» سياقتى جوبالارعا باسىمدىق بە­رىل­گەن. سىنىپ ساعاتتارى, تاربيەلىك شارا­لار قۇندىلىقتارعا باعدارلانعان. مۇن­داي شارالاردى وتكىزۋدىڭ ماقساتى – بالانىڭ سىني ويلاۋىن دامىتۋ. سىني ويلاي بىلەتىن تۇلعا ينتەرنەتكە, قۇمار ويىندارىنا تاۋەلدى بولمايدى, زياندى ادەتتەردەن اۋلاق بولادى. ال وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ 2022 جىلعى 25 تامىزداعى «ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى پسيحولوگيالىق قىزمەتتىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» №377 بۇيرىعى بويىن­شا, مەكتەپتەردە پسيحولوگيالىق قىز­مەت جۇمىس ىستەيدى. پسيحولوگيالىق قىزمەتتىڭ نەگىزگى مىندەتى ءبىلىم بەرۋدەگى قيىندىقتاردى انىقتاۋعا جانە دياگنوس­تيكالاۋعا, كەڭەس بەرۋگە, ءبىلىم بەرۋ ور­تا­سى جاعدايىندا پسيحو­لوگيا­لىق-پە­دا­گوگيكالىق سۇيەمەل­دەۋ مەن قولداۋ كورسەتۋگە باعىت­تالعان. مۇندا پسيحو­لوگ ماماندار, ديرەكتوردىڭ تاربيە جونىن­دەگى ورىنباسارى, سىنىپ جەتەك­شىسى, اتا-انا, الەۋمەتتىك پەداگوگ, ءپان مۇعا­لىمدەرى بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزەدى. قيىن جاعدايداعى ءار ءبىلىم الۋشى ءۇشىن كەيس­تەر اشىپ, جوسپارلى قولداۋ جۇمىس­تارىن وتكىزەدى.

كەيىنگى ۋاقىتتا تاربيەنى بىلىمنەن ءبولىپ قاراپ ءجۇرمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. لەۆ تولستويدىڭ ء«بىلىم بەرۋدىڭ قاي ءتۇرى بولسىن – تاربيە» دەگەن سوزىندە شىندىق جاتىر. ءبىلىم مەن تاربيە – ەگىز. ولار قۇستىڭ قوس قاناتىنداي, اجىراتۋعا كەلمەيدى. ءار پەداگوگ ءوز ساباعىن وتكىزىپ تۇرعاندا وقۋشىعا بىلىممەن قاتار جاقسى تاربيەلىك داعدىلاردى قالىپتاستىرۋى كەرەك. سوندىقتان دا مەكتەپتە بالانىڭ تاربيەسىن تەك ديرەكتوردىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارىنان, سىنىپ جەتەكشىسىنەن, پەداگوگ-پسيحولوگتەن, تالىمگەر نەمەسە الەۋمەتتىك پەداگوگ سياقتى بەس-التى ادامنان تالاپ ەتۋ دۇرىس پا؟ بۇل رەتتە وسى ماسەلە ەسكەرىلسە دەپ ويلايمىن.

تۇرار شاكەن:

– بۇرىنعى ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگىنىڭ №472 بۇيرىعىنا سايكەس, «رۋحاني جاڭعىرۋ» تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرى دەگەن تاربيە بويىنشا 7 با­­عىت بار. ونىڭ ىشىنە پاتريوتتىق, دە­نە تاربيەسى, رۋحاني, وتباسىلىق قۇن­دى­لىقتار, زياتكەرلىك باعىت كىرەدى. «قۇن­دىلىققا باعىتتالعان ءبىلىم» دەگەن جوبا اياسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان مەكتەپتەر دە بار. بىراق ءبىلىم وردالارىندا ۇرپاق تاربيەسى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەي وتىر. ويتكەنى بالالار 45 مينۋت وقيدى. تاربيەگە جاۋاپتى ەكى-ءۇش ادامنىڭ ۋاقىتى جەتپەيدى. سىنىپ جەتەكشىلەرى ءپان بويىنشا ساباقتارىن عانا بەرەدى. ولاردىڭ بالامەن اينالى­سۋعا بوس ۋاقىتى بولا بەرمەيدى. ەگەر ەل ەرتەڭىنە الاڭ­داساق, ءبىلىم سالاسى­نا ۇلتتىق تاربيە­گە نەگىزدەلگەن ۇلت­تىق جوبا بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ء«اربىر ۇلتتىڭ بالاسى ءوز ۇلتى ءۇشىن قىز­مەت قىلاتىن بولعاندىقتان, تار­بيە­شى بالانى سول ۇلتتىڭ تار­بيەسى­مەن تاربيە قىلۋعا مىندەتتى» دەپ ماع­جان ايتقانداي, بالالارىمىزعا ۇلت تاربيەسىن بەرە الساق, قوعامدا بولىپ جاتقان جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار ورىن الماس ەدى.

مارال ەسەكەشوۆا:

– ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا تاربيە مەن ۇلتتىق تاربيەگە قاتىستى سانسىز نورماتيۆتىك قۇجات قابىلداندى. ماسەلەن, 1993 جىلى ء«تالىم-تاربيە تۇجىرىمداماسى», 1996 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەتنومادەني ءبىلىم بەرۋ تۇجىرىم­دا­ما­­سى», سونداي-اق كەيىنگى جىلدارى ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبى­لىم اكادەمياسى ۇسىنعان ء«بىلىم الۋشى­لاردى تاربيەلەۋدە قۇندىلىققا باعىت­تالعان ءتاسىلدى جۇزەگە اسىرۋ باعدار­لاماسىن» ايتۋعا بولادى. 2012 جىلدان بەرى «وتباسى حرەستوماتياسى» جوباسى ۇسىنىپ جاتقان كىتاپتار مەن دارىستەر, كەزدەسۋلەردىڭ ءوزى ءبىر توبە.

مەكتەپتەگى تاربيە ىسىندە بىرىڭعاي ينتەللەكتىنى دامىتۋعا باعىتتالعان جۇمىستارعا نازار اۋدارىلادى. ال تار­­بيە ماسەلەسى كوبىنەسە ەكىنشى ورىن­داعى قوسالقى جاعدايدا جۇرگىزىلەدى. سون­دىق­تان دا عۇلاما ءابۋ ناسىر ءال فارابي: «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە كەرەك. تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى, ول كەلەشەكتە ونىڭ ومىرىنە قاۋىپ اكەلەدى» دەگەن ەكەن. ول دەپ تاربيەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىردى.

بۇل رەتتە مىنانى ەسكەرۋىمىز قا­جەت. بىرىنشىدەن, اتا-انا, مۇعالىمدەر قاۋىمى قازىرگى كۇننىڭ بالالارىنىڭ پسي­حولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن جا­لىقپاي زەرتتەپ وقىپ, تانۋى كەرەك. وسى ماقساتتا كۋرستاردان ءوتۋ, ءوز بەتى­مەن جانە ۇجىممەن پەداگوگيكا كلاس­سيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن قايتالاپ وقۋ, دارىستەر تىڭداۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, بالا­نىڭ جانتۇرشىگەرلىك وقيعالارعا بارۋى قۇندىلىقتان بوس قالعان ىش­كى قاراما-قايشىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ەكەندىگىن مويىنداعان ابزال. سوندىقتان وتباسىندا, مەكتەپتە بالانىڭ بوس ۋاقىتىن دۇرىس ۇيىم­داستىرىپ, قۇن­دىلىقتارعا تولى شىعار­مالاردى بالالارمەن بىرلەسىپ كوپ وقۋ, تالداۋ, كينوفيلمدەر كورىپ, ور­تاق اڭگىمە ايتۋ تاعى باسقا يگى دۇنيە­لەردى قولدانۋ كەرەك.

– «مۇعالىم – بالا – اتا-انا» ۇشتىگى اراسىنداعى بايلانىس قانشالىقتى جولعا قويىلعان؟ ونى قالاي جاقسار­تا الامىز؟

ەرجان مىرزاباەۆ:

– جالپى مەكتەپتەردە وسى ۇشتىك اراسىنداعى بايلانىس وتە تومەن. الاي­دا كەيبىر ءبىلىم وردالارى وسى ماسە­لەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, جاقسى ناتي­جەگە قول جەتكىزىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە ء«بىلىم-يننوۆاتسيا» ليتسەيلەرىن ايتۋعا بولادى. مۇنى سولاردىڭ بىرقاتار سەمينار, ترەننيگ تاعى باسقا ءىس-شارالارىنا قاتىسقاندا انىق بايقاپ ءجۇرمىن. الەۋ­مەتتىك جەلىدەن دە كورەمىن. بۇل ليتسەيدە اتا-انامەن تىعىز بايلانىس ءبىرىنشى ورىنعا قويىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە بالالاردىڭ ءبىلىمى مەن تاربيەسىندە ايتارلىقتاي جەتىستىككە قول جەتكىزگەن. وسى مودەلدى جالپى مەك­تەپتەرگە تارا­تۋعا بولادى. قازىر مۇنى بىرەن-ساران عانا ءبىلىم ۇيالارى ىسكە اسىرىپ جاتىر. بىراق جۇيەلى قولعا العاندار از. بىرىنشىدەن, كوبى ونى قالاي جانە قاشان ىستەۋ كەرەك ەكەنىن بىلمەيدى. ماسەلەن, سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ 18-20 ساعات ساباعى بار دەيىك. ودان كەيىن مەكتەپتە قاعازباستىلىق ءالى تىيىلعان جوق. مۇعالىمنىڭ سودان دا قولى بوسامايدى. سونداي-اق ءار وقۋشىنىڭ كۇن سايىن ساباققا قاتىسۋىن قاداعالايدى. وسىنداي قاۋىرت جۇمىس اراسىندا سىنىپ جەتەكشىسى اتا-انامەن قالاي قارىم-قاتىناس ورناتادى. ونىڭ كۇنىنە 2-3 اتا-انانى شاقىرىپ سويلەسۋگە, ولارمەن اپتاسىنا نەمەسە ايىنا ءبىر ءىس-شارا ۇيىمداستىرۋعا ۋاقىتى مەن مۇمكىندىگى دە جوق. سوندىقتان اتا-انامەن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلسا دەپ ويلايمىن. ويتكەنى اتا-انالاردى جيناپ, ءىس-شارا وتكىزۋگە دە قارجى كەرەك. مىسالى, مەكتەپتىڭ اسحاناسىندا نەمەسە بۋفەتىندە اتا-انا مەن مۇعالىم شاي ءىشىپ وتىرىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسسە, قانداي جاراسىمدى. بىراق ول تەگىن بولسا دەيمىن.

مارال ەسەكەشوۆا:

– «مۇعالىم – بالا – اتا-انا» ۇشتىگى اراسىنداعى بايلانىس ناۋقاندىق سيپاتتا دەۋگە بولادى. ماعجان جۇما­باەۆتىڭ: «تاربيەدەگى ماقسات – بالانى تاربيەشىنىڭ ءدال وزىندەي ەتىپ شىعارۋ ەمەس, كەلەشەك ءوز زامانىنا لايىق قىلىپ شىعارۋ» دەپ ايتۋى بالا تاربيەسىندەگى اتا-انا, مەكتەپ, قوعام الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تۇرعاندىعىن دالەل­دەيدى. مەكتەپتەردەگى اتا-انالار جينا­لى­سىنىڭ, اپتالىقتاردىڭ فورماسى مورالدىق تۇرعىدان كونەرگەن. جاڭا فورماتتاعى شىنايى قاتىناس كەرەك. «مۇعالىم – بالا – اتا-انا» ۇشتىگى ارا­سىن­داعى بايلانىستى جاقسارتۋ ءۇشىن بالانى شىنايى جاقسى كورىپ, بولا­شاعىنا الاڭداپ, ونى تىڭداپ, سويلەسىپ, زەرتتەۋدەن جالىقپاۋ كەرەك.

تۇرار شاكەن:

– بۇگىنگى اتا-انا ء«وز بالامدى قالاي تاربيەلەيمىن؟» دەپ دابىل قاعىپ ءجۇر. ءتىپتى «ۇلدى ۇل, قىزدى قىز» ەتىپ ءوسىرۋ دەگەن تاقىرىپ تا وزەكتى. شەتتەن كەلىپ جاتقان جىمىسقى دۇنيەلەر ۇرپاق ساناسىن ۋلاپ, ۇلتىمىزدىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ۇستىندە. كوزى اشىق, ساناسى وياۋ جاندار «نە ىستەيمىز؟» دەپ جۇرسەك, «جاھاندانۋ كەلدى, بولار دۇنيە بولادى» دەپ نەمقۇرايدىلىق تانىتاتىندار دا بار.

راس, مەكتەپتەرگە ءجيى باراتىن ادام رەتىندە وسىنداي تەندەنتسيا بارىن جاسىرۋ قيىن. مەكتەپ اكىمشىلىگى, ۇستاز­دار «اتا-انالار جۇمىسباستى, بالا تاربيەلەۋگە ۋاقىتى جوق» دەپ جاتادى. ءتىپتى ايىندا-جىلىندا بولاتىن اتا-انالار جينالىسىنا «ۋاقىتىمىز جوق» دەپ بارمايتىندار بار. مەن قاشاندا مۇنداي اتا-انالارعا ء«سىز بالاڭىزدىڭ جينالىسىنا بارۋعا 1 ساعات ۋاقىت تاپ­پاساڭىز, ەرتەڭ قارتايعاندا بالاڭىز سىزبەن سويلەسۋگە 1 ساعات ۋاقى­تىن قي­مايتىن بولادى» دەيمىن. توي توي­لاۋ­عا ۋاقىت تاۋىپ, ال ءوز بالاسىنىڭ تار­بيەسىنە نەمقۇرايدى قاراسا, جينالىسىنا بارماسا, بالا تاربيەسى كەرى كەتپەي قايتپەك؟ تاربيە وتباسىنان باستاۋ الادى. اتا-انانىڭ مىندەتى – جاقسى, ونەگەلى ۇرپاق تاربيەلەۋ. وكى­نىشتىسى, بۇگىندە «بالاسىنىڭ قارنىن تويعىزىپ, كيىمىن بۇتىندەسەم» بولدى دەگەن ۇستانىممەن ءومىر سۇرەتىن اتا-انالار دا بارشىلىق. بالا ءوز بەتى­مەن وسەتىن ءارامشوپ ەمەس, ول – ەلدىڭ بولا­شاق ازاماتى, مەملەكەتتىڭ ادامي كاپيتالى.

«بالا بەر, بالا بەرسەڭ, سانا بەر, سانا بەرمەسەڭ, الا بەر» دەپ ۇلاعاتتى ۇرپاق تاربيەلەگەن ۇلت ەدىك. بۇگىندە ۇرپاعىمىزدىڭ كوكىرەك كوزىنە رۋحاني بايلىق قۇيا الماي, بويىنا ادامي قۇندىلىقتى سىڭىرە الماي وتىرعان, ءوزىمىز – اتا-انالار, ەرەسەكتەر. قانداي جاعدايدا اتا-انا بالا تاربيەسىنە جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قاراپ, بالاعا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ءسىڭىرۋى كەرەك. بالا تاربيەسىندە «مۇعالىم – بالا – اتا-انا» ىنتىماقتاستىعى وتە ماڭىزدى.

سامات ءجۇمادىل:

– «مۇعالىم – بالا – اتا-انا» ۇشتىگى – تاربيەنىڭ تىرەگى. بۇل رەتتە توقسان سايىن اتا-انالار جينالىسى, «اشىق ەسىك» كۇندەرى, اتا-انالار­مەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلەدى. اتا-انالار اراسىنداعى بايلانىستىڭ ءبىر قيىنشىلىعى – وسىن­­داي شارالارعا ولاردىڭ كەيبىرى مۇلدەم كەلمەيدى. قازىرگى اتا-انالار جينا­لىسىنىڭ فورماتى وزگەرگەن, ترەنينگ تۇرىندە نەمەسە مادەني ءىس-شارا سيپا­تىندا وتەدى. جوعارىدا ايتقان­داي, پسيحولوگيالىق قىزمەت جۇمىسى جۇر­گى­زىلەدى. مەكتەپكە اتا-انالاردىڭ كەلمەۋ سەبەبى بالا تۋرالى سىن-پىكىر ايتىلادى دەگەن قور­قى­نىش دەپ ويلايمىن. بىراق قازىر بالا تۋرالى كوپشىلىكتىڭ كوزىنشە سىن-ەسكەرتپە ايتىلمايدى, پەداگوگيكالىق ادەپ ساقتالادى. ۇشتىكتىڭ ۇيلەسىمىن جاق­سارتۋ ءۇشىن اتا-انانىڭ مەكتەپ جينالىسىنا كەلۋىن زاڭمەن مىندەتتەۋ كەرەك.

اقتوتى كەمالوۆا:

– «مۇعالىم – بالا – اتا-انا» ۇشتىگى قاعيداسى بويىنشا مەكتەپ پەن اتا-انا­نىڭ تىعىز قارىم-قاتىناسىن جالپى, ادامزاتتىق قۇندى­لىق­تارعا نەگىزدەلگەن ءبىلىم الۋشىلاردى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جالعاسادى. وسى شا­رالاردىڭ ناتيجە­سىندە ءاربىر وقۋ­شى­نىڭ فيزيكا­لىق, پسيحيكالىق, ەموتسيو­نالدىق,  ادام­گەرشىلىك دامۋى­نا باعىتتالعان تار­بيە جۇمىسىنىڭ ۇيلە­سىمدى جۇيەسى قالىپتاسادى.

تاربيە جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيىمداس­تىرۋ ماقساتىندا سىنىپ جەتەكشىلىگى تۋرالى ەرەجەنى قايتا قاراۋ جانە سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ بىلىكتىلىك سيپاتتاماسىن ازىرلەۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە وسكەلەڭ ۇرپاقتى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدىڭ قۇندىلىق ءتاسىلى ماڭىزدى. ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى, مەملەكەتتىك ءتىل جانە بىرلىك قوعامنىڭ ءسوزسىز قۇندىلىعى بولىپ قالا بەرەدى. وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاربيە ۇدەرىسى ءوز بىلىمىنە, سالاۋاتتى ءومىر سالتى مەن كاسىبي تابىسىنا, تۋعان جەرىنە, اۋىلىنا, قالاسىنا, وڭىرىنە, مادەنيەتى مەن تىلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە باس­تى نازار اۋدارىپ, ومىرگە دەگەن دۇرىس كوزقاراس ەلەمەنتتەرىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالادى. جاستاردا ادالدىق, مەيى­رىم­دىلىك, ادىلدىك, ءوزىن-ءوزى دامىتۋ سياق­تى ءداستۇرلى جالپىادامزاتتىق قۇن­دى­لىقتار باسىم بولۋعا ءتيىس.

– الداعى ۋاقىتتا مۇنداي كەلەڭ­سىزدىكتەر قايتالانباس ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ قانداي قادامدار جاساعان
ابزال؟

مارال ەسەكەشوۆا:

– الداعى ۋاقىتتا كەلەڭسىز­دىكتەر قايتالانباس ءۇشىن وتباسىندا, ءبىلىم بەرۋ ورتاسىندا پسيحولوگيالىق جايلى ورتا قۇرۋ كەرەك. بالانىڭ ۇلگەرىمىن ەمەس, ال­دىمەن تاربيەسىن ويلاۋ قاجەت. ءار اتا-­انا, ءار پەداگوگ بۇيرىق, نورماتيۆتىك قۇ­جاتتاردى كۇتپەي, وسىدان باستاپ با­لانىڭ بوس سوي­لەۋ, بوس وتىرۋ, بوس ءجۇ­رۋ ۋاقىتىن قۇندى­لىقتارمەن تولتىرۋدى جوسپارلاۋ كەرەك.

تۇرار شاكەن:

– قوعامدا بولىپ جاتقان رۋحاني داعدارىستىڭ, ادام ايتۋعا اۋىز بارمايتىن ءتۇرلى ازعىندىقتىڭ اۋىر سالدارى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ادامگەرشىلىك-ونەگەلىك تاربيەسىنە ءجىتى نازار اۋدارۋ­دى قاجەت ەتىپ وتىر. ءبىز بۇگىنگى بالا – ەر­تەڭگى ەل ازاماتى, ادام كاپيتالى ەكەنىن ءبىر ساتتە ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.

وتباسى ينستيتۋتىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە جانە ۇرپاق تاربيەسى ماسەلەسى­نە باستى نازار اۋدارىپ, وتباسى قۇندى­لىقتارىن ساقتايتىن شارالار جاسايتىن كەز جەتتى. بالا ەشكىمنەن «مەنى دۇ­نيە­گە اكەلىڭدەر» دەپ سۇراعان جوق. ايەل مەن ەركەك قوسىلعاننان كەيىن, ۇل-قىزى­نىڭ ومىرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قا­راۋعا ءتيىس. ءتىپتى بۇگىندە ۇكىمەتتەن اتاۋ­لى الەۋمەتتىك كومەك الامىن دەپ اجىراساتىندار كوبەيگەن. حالقىمىز باياعىدا ءبىر جامانشىلىقتى بايقاسا, «ىرىمعا جامان» دەپ جاتۋشى ەدى. بۇل جاعدايلاردىڭ بارلىعى ۇلتتىق تامىرىمىزدان اجىراپ, باۋىر ەتى بالاسىن جەكە مۇددەسىنە پايدالانۋعا دەيىن جەتكەن. ەڭ سوراقىسى دا وسى. وتباسىنان وسىنداي وتىرىكتى كورىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ ەرتەڭى قانداي بولماق؟ ءار اتا-انا بالاعا ۇشقان ۇياسىندا بەرىلگەن ءتالىم-تاربيە مەن كورسەتكەن ۇلگى-ونەگە ونىڭ ءومىر بويعى باعىت-باعدار بەرەتىن شامشىراعى بولاتىنىن ۇمىتپاۋى كەرەك.

سوندىقتان «نەكە جانە وتباسى» زاڭىن رەفورمالاپ, بالا تاربيەسىندەگى اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. ءبىلىم سالاسىنا ۇرپاقتىڭ رۋحاني-ونەگە­لىك تاربيەسىن ماقسات تۇتقان, ۇلت­تىق تاربيەگە نەگىزدەلگەن جوبا بولۋعا ءتيىس. وسى تۇرعىدا مەملەكەتىمىزگە ۇلت­­­تىق يدەو­لوگيا قاجەت. ويتكەنى مەم­لە­كەت ۇلتتى قالىپتاستىرمايدى, ۇلت مەم­لەكەتتى قالىپتاستىرادى. جوعالت­قانى­مىزدى تۇگەندەپ, جانشىلعان ۇلت­تىق رۋحىمىزدى ءتىرىلتىپ, وتكەنىمىز بەن وشكەنىمىزدى قايتا جاعىپ, قازاق­تىڭ وزىنە ءتان ۇلتتىق بولمىسىن قايتا­رۋىمىز كەرەك. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە قازاق ۇلتىنىڭ زاماناۋي بەينەسىن قالىپتاستىرىپ, قازاق وتباسىنىڭ وزىق مودەلىن جاساپ, وتباسى ينستيتۋتىنىڭ مارتەبەسىن كوتەر­سەك, بۇگىنگى قوعامنىڭ دەرتىنە اينالعان وزەكت­ى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى شەشىلىپ, وسكە­­لەڭ ۇرپاققا, جاستارعا رۋحاني-ونە­گە­­لىك تاربيە بەرىلەرى ءسوزسىز. ءتىپتى ەل ەر­تەڭىنە الاڭداساق, وتباسى جانە تار­بيە مينيسترلىگىن نەمەسە وسى سەكىلدى باسقا ءبىر قۇزىرلى ورگان قۇرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. وعان قارىننىڭ قامىن ەمەس, ۇلتتىڭ بولاشاعىن ويلايتىن, ناعىز جاناشىر, جاۋاپتى ماماندار تارتىلسا دەيمىز.

سونىمەن قاتار ۇرپاق تاربيەسىن جال­عىز مەملەكەتتىڭ موينىنا ارتىپ قويماي, قوعام بولىپ تاربيەلەۋدى قول­عا الۋىمىز كەرەك. وسى باعىتتاعى ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىم­دار بيلىك پەن قو­عام اراسىنداعى «التىن كوپىرگە» اينا­لۋعا ءتيىس. ۇرپاق تاربيەسىندە ۇران­شىلدىقتى قويىپ, سوزدەن ىسكە كىرىسەتىن كەز جەتتى.

تاعى ايتپاعىم, بۇگىندە اقپارات جا­نە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ارقى­لى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ءتۇرلى باعىت­تاعى گرانتتار بولىنەدى. سولاردىڭ ىشىندە «ۇرپاقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە تاربيەلەۋ, سالت-ءداستۇرىمىزدى دارىپ­تەۋ» باعىتىندا جوبالار جاسالۋعا ءتيىس.

ەگەر ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىز­دەل­گەن وتباسىلىق ينستيتۋتتىڭ مار­تە­بەسىن كوتەرسەك, ىرگەتاسى مىقتى شاڭى­­راقتاردىڭ قۇرىلۋىنا ىقپال ەتەر ەدىك. ال وتباسىلار بەرىك بولسا, ۇرپا­عى­مىزدىڭ تاربيەسى تۇزەلىپ, مەملە­كەتى­مىز دە وركەندەپ, داميتىنى انىق.

سامات ءجۇمادىل:

– مۇنداي كەلەڭسىزدىك قايتالانباس ءۇشىن الدىمەن, اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. اتا-انالار بالالارىمەن سىرلاسۋى كەرەك, بالا باسىنداعى قيىنشىلىقتى, ەڭ الدىمەن, اناسىنا نە اكەسىنە ايتسا, ماسەلەنىڭ الدىن الۋعا بولادى. سونىمەن قاتار قيىن بالالارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ عىلىمي ادىستەمەلەرى, جۇمىس الگوريتمدەرىن جاساۋ, بالانىڭ بوس ۋاقىتىن دۇرىس جوسپارلاۋ ماڭىزدى. تاربيە سالاسىندا جوعارىدان كەلگەن شارالاردىڭ لەگىنەن گورى, مەكتەپتەردەگى وقۋشىلاردىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي تاربيەلىك شارالار ۇيىمداستىرىلۋعا ءتيىس. ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, وقۋشىلاردىڭ ومىرگە سەنىمدىلىگىن, بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى.

اقتوتى كەمالوۆا:

– جوعارىدا كورسەتىلگەن ءىس-شارا­لاردى جان-جاقتى, مۇددەلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. سوندا بىرلەسكەن ىستەن ناتيجە شىعادى.

ەرجان مىرزاباەۆ:

– ءبىلىم ورداسىندا قانداي دا ءبىر كەلەڭ­سىز وقيعا بولعاننان كەيىن, سوعان قاتىس­قانداردى قاتاڭ جازالاۋ قاجەت. بۇل وتە ماڭىزدى. سوندا وقۋشى بىرەۋ­گە الىمجەتتىك جاساپ, زورلىق-زومبى­لىق كورسەتۋدىڭ سوڭى قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىككە اپاراتىنىن, اكە-شەشەنىڭ جۇمىسىنا كەرى اسەرى تيە­تىنىن, قوعام تاراپىنان قىسىم بولاتىنىن كورۋى كەرەك. سول كەزدە جەتكىنشەك ودان اياق تارتادى. ءاربىر مۇ­عا­لىمنىڭ ساباعىندا تاربيەلىك ەلەمەنت­تەردىڭ بولۋىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ماسەلەن, فيزيكا مۇعالىمى ساباعىندا ءوز ءپانىن عانا ەمەس, سول ارقىلى بەس مينۋت ۋاقىت ءبولىپ, تاربيەلىك ءمانى بار نەمەسە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا ساي دۇنيەلەردى ءتۇسىندىردى مە, ونىڭ تاربيە جوسپارى قانداي, ول قاعازدا ەمەس, ءىس جۇزىندە قانشالىقتى ىسكە استى, وسىنىڭ ءبارىن ساراپتاپ, باعالاۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە اتا-انالار ماسەلەسىن قولعا العان ءجون. وكىنىشكە قاراي, بىزدە بۇل قاراۋسىز قالدى. قاي جاعىنان دەپ ويلايسىز؟ ءبىز اتا-انادان بالاڭىزعا كوڭىل ءبولىپ, ونىڭ تاربيەسىمەن اينالىسىڭىز, سويلەسىڭىز, ۇيرەتىڭىز دەپ تالاپ ەتەمىز. بىراق كەيبىر اتا-انانىڭ وعان ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى جەتە مە؟ ولار مۇعالىمدەر سەكىلدى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيانى وقىعان جوق. بالا پسيحو­لوگياسىن تولىق بىلمەيدى. وسى تۇرعى­دان كەلگەندە مەكتەپ دەڭگەيىندە ارنايى وتباسى اكادەميالارى جۇمىس ىستەپ, جالپى قوعامعا اتا-انا بولۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ۇيرەتۋىمىز كەرەك.

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن

ازامات ەسەنجول,

«Egemen Qazaqstan»