توپىراقتىڭ توزۋى – توقشىلىققا تونگەن قاۋىپ

كەشەندى باعدارلامانى كەشىكتىرمەي قابىلداۋ قاجەت

راۋشان رامازانوۆا:

– ەلىمىزدە توپىراق جامىلعىسى الۋان تۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سولتۇستىكتەگى ورماندى-دالا ايماعىنداعى كادىمگى قارا توپىراقتان باستالىپ, وڭتۇستىكتە قوڭىر جانە سۇر-قوڭىر ءشولدى توپىراقتارعا دەيىن تارالعان. كەيىنگى جىلدارى تەحنوگەندىك اسەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋ, سونداي-اق كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ سالدارىنان توپىراقتىڭ توزۋى مەن شولەيتتەنۋ ۇدەرىستەرى قارقىندى دا­مىپ كەلەدى. اتالعان ماسەلەلەر ەرەكشە الاڭداتۋشىلىق تۋعىزادى, ويتكەنى بۇل رەسپۋبليكا حالقىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى.

قازاقستاندا ەكونوميكالىق قاتىناس­تار­دى قارقىندى دامىتۋدىڭ باسىم با­عىت­تارىنىڭ ءبىرى – تابيعي رەسۋرستاردى, اتاپ ايتقاندا, توپىراق پەن جەر رەسۋرستارىن ۇتىمدى جانە ءتيىمدى پايدالانۋ جانە قورعاۋ, ياعني توپىراق قۇنارلىلىعىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگىن ساقتاۋ, ارتتى­رۋ. دەگراداتسيا جانە شولەيتتەنۋ ۇدە­رىس­تەرىنىڭ قارقىندى دامۋى ناتيجەسىندە توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى مەن اۋىل شا­رۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى كۇرت تومەندەدى, جالپى ەكولوگيالىق جاع­داي ناشارلادى. بۇگىنگى تاڭدا توپىراقتىڭ تيىم­دىلىگى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەۋەت­تى قۇنارلىلىعى 40 پايىزعا تومەن­دە­دى, سۋارمالى جەرلەردە تۇزدانعان جەر­لەردىڭ اۋدانى 35-37 پايىزعا ءوستى, جەر­دىڭ توپىراق-مەليوراتيۆتىك جانە ەكو­لوگيالىق جاعدايى ناشارلادى, نا­تيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارى­نىڭ ونىمدىلىگى كەمىدى. ەگەر مەملە­كەت پەن قوعام تاراپىنان دەگراداتسيا جانە شولەيتتەنۋ ۇدەرىستەرىن توقتاتۋ جانە بولدىرماۋ, توزعان جانە ەروزياعا ۇشى­راعان جەرلەردىڭ ونىمدىلىگىن ساقتاۋ جانە ارتتىرۋ بويىنشا شۇعىل شارالار قا­بىلدانباسا, بولاشاقتا داعدارىستىق جاعدايلار تۋىنداۋى مۇمكىن.

بۇگىندە ونىمدىلىگى تومەن جانە ەروزياعا ۇشىراعان جەرلەردى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, سۋارمالى جەرلەردىڭ توپىراق-مەليوراتيۆتىك جانە ەكولوگيالىق جاع­دايىن جاقسارتۋ جانە جالپى حالىقتى وسىم­دىك شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشى­لى­عىنىڭ ەكولوگيالىق تازا ونىمىمەن قام­تاماسىز ەتۋ رەسپۋبليكانىڭ توپىراق جانە جەر رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋ مەن باسقارۋدىڭ جاھاندىق ماسەلەلەرى بولىپ سانالادى. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن «توپىراقتى قورعاۋ تۋرالى», «اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ قۇ­نارلىلىعىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» زاڭداردى جانە ءتيىستى نورماتيۆتىك قۇ­قىقتىق اكتىلەردى نەمەسە اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى ماقساتىنداعى توپىراق رەسۋرستارى مەن جەرلەردى باسقارۋدى قام­تاماسىز ەتەتىن, «قۇنارلىلىق» تو­لىق­­قاندى مەملەكەتتىك كەشەندى باعدار­لا­ماسىن ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ قاجەت.

«تسيفرلى قازاقستان» جاڭا مەملە­كەت­تىك باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى – ەكو­نو­ميكانىڭ نەگىزگى سەكتورلارىن تسيفر­لاندىرۋ. توپىراق رەسۋرستارىن تۇراقتى باس­قارۋ جانە توپىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جەدەل شەشىمدەردى قابىلداۋ ءۇشىن ءتيىستى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ توپىراق رەسۋرستارىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن جانە قازىرگى زامانعى توپىراق كار­تاسىنىڭ ەلەكتروندىق جانە قاعازداعى نۇس­قالارىن قۇرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قول­داۋ قاجەت. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ (اشم, عجبم, ەترم) بيۋدجەتىندە قاراستىرىلماعان. سونداي-اق «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» كەاق ەنشىلەس ۇيىم­دارىنىڭ بازاسىندا مەملەكەتتىك تاپ­سىرىس نەگىزىندە توپىراقتىڭ قۇنار­لى­لىعى مەن ترانسفورماتسياسىنىڭ دينا­ميكاسىن زەردەلەۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن مونيتورينگتىك الاڭدار قۇرۋ قاجەت.

كەيىنگى جىلدارى الەمنىڭ بارلىق ەلىندە, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ەكولو­گيا­لىق تازا ءونىم الۋ عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساق­­تاۋ جانە ونىڭ One health and Soil health تۇجىرىمدامالارى شەڭبەرىندە جۇ­مىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقسا­تى­مەن ورگانيكالىق ەگىنشىلىك دامىپ كەلەدى. مۇندا دا توپىراقتانۋشى عا­لىمدارسىز ورگانيكالىق ءونىم نارى­عىندا ىلگەرىلەۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل بو­لا­شاقتا توپىراق-اگروحيميالىق زەرت­تەۋ­لەر­دى دامىتۋدىڭ عىلىمي نەگىزى بولادى.

بۇل رەتتە ايتارىم, مەملەكەتىمىز اگرار­لى ەل بولعاندىقتان, توپىراق قۇنار­لى­لىعى مەن ودان الىناتىن ءونىمنىڭ ساپاسىنا ءتيىستى دارەجەدە ءمان بەرسەك, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋى­نىڭ درايۆەرى بولا الادى.

اۋىسپالى ەگىس توپىراق قۇنارىن ارتتىرادى

ماريا امەنقىزى:

– توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنا مونيتورينگ جاساپ جانە بيولوگيالىق بەل­سەندىلىگىن انىقتايمىز. توپىراق – ءتىرى ورگانيزم, ونىڭ قۇرامىندا ءتىرى ميك­رو­اعزالار بولادى. ونىڭ ءبارى زەرتتەۋدى قا­جەت ەتەدى. سولتۇستىكتە قاراشىرىندى كوپ بولعاندىقتان, ەكسپورتقا شىعاتىن استىق وسىرىلەدى. وڭتۇستىكتە سۇر توپى­راق, قاراشىرىندى 2 پايىزدان اسپايدى. وبلىس بويىنشا تىڭايتقىشقا دەگەن قاجەتتىلىك 275 مىڭ توننا كولەمىندە انىقتالسا, قازىرگى ۋاقىتتا نورمانىڭ 12 پايىزى عانا ەنگىزىلەدى. بۇل – وتە تومەن كورسەتكىش. نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا ەگىنشىلىك مادەنيەتىنىڭ جالپى قۇلدىراۋى, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءالسىز بايلانىسى, قارجىلىق-ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەگە اينالدى. مۇنداي جاعدايلاردا توپىراقتىڭ ءتيىمدى قۇنار­لىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن بىرقاتار ۇنەم­دى, ارزان اگروتەحنيكالىق شارانى ات­قارۋ قاجەت. الماتى وبلىسى بالقاش اۋدانىنداعى اقدالا ماسسيۆىندە كۇ­رىش نەگىزىنەن سورتاڭ توپىراقتاردا وسى­رىلەتىندىكتەن, مۇنداعى ەگىنشىلىك جۇيەسى ينجەنەرلىك مەليوراتسيالانعان جەر مەن سۋ رەسۋرستارىن جوعارى ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ول توپىراق قۇنارلىلىعىن جوعارى دەڭگەيدە ۇستاۋ, ولاردىڭ مەليوراتيۆتىك جانە جالپى ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ شارتتارىنا سايكەس كەلۋى كەرەك.

شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق جەرىن بارىنشا ۇتىمدى پايدالانۋعا جانە ولاردى ماقساتقا ساي ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دۇرىس عىلىمي نەگىزدەلگەن اۋىس­پالى ەگىس – شارۋاشىلىق جۇيەسىندەگى نەگىزگى بۋىن. وكىنىشتىسى, كەيىنگى جىلدارى نارىق جاعدايىندا جەر يەلەرىنىڭ تۇتىنۋشىلىق كوزقاراسى ءجيى بايقالىپ, بۇرىن جاسالعان اۋىسپالى ەگىستىكتەردە ەگىستەردىڭ كەزەكتەسۋى بۇزىلىپ, توپىراق قۇنارلىلىعىنا بىردەن كەرى اسەر ەتتى. جىل سايىن توپىراقتىڭ تابيعي قۇنار­لىلىعى ناشارلاپ, كەي جەرلەردە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ اۋرۋلارى مەن زيانكەستەرىنىڭ وشاقتارى جاپپاي پايدا بولىپ جاتىر. توپىراقتىڭ ورگا­نيكالىق زاتتارىنىڭ قۇرامىن ارت­تىرۋدىڭ تاعى ءبىر ءادىسى – اۋىسپالى ەگىس­تە ارالىق داقىلداردى ەگۋ. اقدالا ءماس­سيۆىنىڭ توپىراعى مەن كليماتتىق جاع­دايى كۇرىش جيناعاننان كەيىن كۇزدىك بيداي, كۇزدىك قارابيداي, كۇزدىك راپس سياقتى ارالىق داقىلداردى وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قاراشىرىكتىڭ وڭ بالانسىن قۇرۋدا جانە توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋدا جەرلەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايى دا ماڭىزدى. وكىنىشتىسى, كەيىنگى جىلدارى ايتارلىقتاي ناشارلاپ بارادى. تو­پىراقتىڭ قايتالاما سورتاڭدانۋىن جانە باتپاقتانۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن ولار­دىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايىن باقى­لاۋ­عا جانە ولاردىڭ الدىن الۋ بو­يىنشا ءتيىستى, ۋاقتىلى جانە ءتيىمدى شا­رالاردى ازىرلەۋگە كوپ كوڭىل ءبولۋ قا­جەت. جوعارىدا اتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ توپىراقتىڭ ورگانيكالىق زاتتارىنىڭ وڭ بالانسىنا قول جەتكىزۋگە, توپىراق قۇنارلىلىعىن مولايتۋدى كە­ڭەيتۋگە جانە كۇرىش پەن ونىمەن بايلانىستى داقىلداردان تۇراقتى جوعارى ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى, بۇل ءماسسيۆتىڭ توپىراقتارى قورەكتىك زاتتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى جاعىنان «جەر رەسۋرستارىن قورعاۋ مەن پايدالانۋعا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى نۇسقاۋلىققا» سايكەس ءارتۇرلى دارەجەدە توزعان جانە قورەكتەنۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان شۇعىل توپىراق-مەليوراتيۆتىك جانە اگرو­حيميالىق شارالاردى تالاپ ەتەدى.

كوپتەگەن جەر يەلەنۋشى مەن جەر پاي­دالانۋشى, وكىنىشكە قاراي, تو­پىراق­تىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە وتە از ءمان بەرەدى, سوندىقتان ولار جەردى جىرتۋ جەتكىلىكتى جانە ودان ءونىم الساق بولدى دەپ ونى بۇزادى. بىراق قىسقا مەرزىمدە مول ءونىم الۋعا تىرىسىپ, جەردى ءونىم بەرە العانشا اياۋسىز يگەرىپ, كەيىن سارقىلدى دەگەن جەلەۋمەن تاستاپ كەتەتىندەر دە بار. ال جەرگە جەكەمەنشىك جاعدايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردىڭ توپىراق رەسۋرستارىن پايدالانۋعا ءتيىمدى مەملەكەتتىك باقىلاۋ بولماعان جانە جەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا ىنتالاندىرۋ بولماعان جاعدايدا مۇنداي جەر پايدالانۋشىلار كوبەيىپ بارا جاتىر. سوندىقتان دا كوپتەن بەرى جەر تەلىمدەرىن توپى­راق-ەكولوگيالىق پاسپورتتاۋ جۇيەسىنىڭ قاجەتتىلىگىن ايتىپ كەلەمىز. قالىپتى دامىعان ەلدەردەگىدەي, جەردىڭ ساپاسى تۋرالى مالىمەتتەرى بار تولقۇجات نەسيە بەرۋ جانە توپىراقتى پايدالانۋدى باقىلاۋ ءۇشىن نەگىز بولۋى كەرەك. تۇپتەپ كەلگەندە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن ۇتىمدى پايدالانۋ جانە مولايتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.

دەمالىس ورىندارىنىڭ دا زيانى بار

گۇلجان بەيسەەۆا:

– توپىراق ەكولوگياسى ءبولىمىنىڭ نەگىزگى عىلىمي باعىتتارى – ب ۇلىنگەن جەرلەردى زەرتتەۋ, ولاردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ, تابيعي جولمەن قالپىنا كەلۋ جانە بيولوگيالىق رەكۋلتيۆاتسيالاۋ جاعدايىندا تەحنوگەندىك-ب ۇلىنگەن لاندشافتاردا باستاپقى توپىراق ءتۇزىلۋ ءۇردىسىن زەرتتەۋ. توپىراق جامىلعىسىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارى – دەگراداتسيا, لاستانۋ جانە ەروزيا ۇردىستەرى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر جاسالادى. ءبولىم قىزمەتكەرلەرى الماتى وبلىسىندا سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر توپىراعىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. بۇل ءۇشىن الدىمەن سول ءوڭىردىڭ كارتاسى جاسالىپ, سوعان سايكەس تالعار, ۇيعىر, ەڭبەكشىقازاق, قاراساي, كەگەن, رايىمبەك اۋداندارىندا بولىپ قايتتىق. زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, بۇل اۋدانداردا جەل ەروزياسىنا, سۋ ەروزياسىنا ۇشىراعان جەرلەر وتە كوپ كەزدەسەدى. الىسقا بارماي-اق الماتىنىڭ تورىندە مەدەۋ ساياباعى بار. كەزىندە شەنەۋنىكتەر سول جەردىڭ اۋماعىن ءۇي سالۋعا بەرىپ جىبەرگەن. سال­دارىنان قۇرىلىس ەرەجەلەرىن ساقتاماي كوپ­تەگەن دەمالىس ورنى سالىنعان. تاۋ توپىراقتارىنىڭ تۇبىندە توپىراق ءتۇزۋشى جىنىس بولادى. ول وتە جىلجىعىش كەلەدى. جاڭبىر جاۋعاندا, قار ەرىگەندە سۋ ءسىڭىپ, سودان توپىراق جىلجيدى. ونى ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق, ساڭى­راۋقۇلاقتاي قاپتاتىپ قۇرىلىس سالىپ جاتىر. مەدەۋدى زەرتتەگەندە سونىڭ كۋاسى بولدىق. توپىراقتىڭ قۇنارى شايىلىپ كەتكەن, ەروزياعا ۇشىراعان.

مەنىڭ وسى ينستيتۋتتا جۇمىس ىستەگەنى­مە 48 جىل بولدى. كەڭەس داۋىرىندە تو­پىراقتانۋ عىلىمىنا كوبىرەك كوڭىل بولىنەتىن. قازىر ونىڭ شيرەگى دە جوق. جىل سايىن ءتۇرلى جوبالارعا كونكۋرس جاريالانادى. سول جوبالاردا توپىراقتانۋ دەگەن ءبىر ءسوزدى كەزىكتىرە المايسىز. «توپىراق» دەگەن ءسوز اتاۋىمەن جوق. وسىمدىك قايدا وسەدى؟ توپىراقتا وسەدى. ال وسىمدىك ءوسىرۋ ءۇشىن توپىراقتىڭ قۇرامىن, قۇنارىن زەرتتەۋ كەرەك. وسىمدىككە قورەكتىك ەلەمەنتتەر جەتپەيتىن بولار, نە بولماسا تۇزدى توپىراق شىعار. ونى زەرتتەپ, ويلانىپ, باس اۋىرتىپ جاتقان ەشكىم جوق. ول جەردە توپىراق دەگەن ءسوز جوق, ءبارىن جەر دەپ اتايدى. جەردىڭ ءوزى توپىراقتان تۇرادى.

مال جايىلادى, ەسەپسىز ماشينا جۇ­رەدى, سالدارىنان توپىراق دەگراداتسياعا ۇشىرايدى. بۇل جاعداي جوعارىدا ايتقان مەدەۋ, كولساي سىندى ادام قاراسى ۇزىل­مەيتىن دەمالىس ورىندارىنان بايقالا­دى. مالدىڭ تۇياعىنان كوپتەگەن جەردىڭ وسىمدىكتەرى تاپتالىپ, قۇرىپ كەتكەن. ياعني ەروزياعا ۇشىراعان. الماتى وبلىسىندا اتالعان اۋدانداردىڭ بارلىق جەرىنىڭ توپىراعىنىڭ ەكولوگيالىق دەگراداتسياعا ۇشىراعانىن زەرتتەدىك. قانشاما جەردە الما باقتار قاراۋسىز, كۇتىمسىز قالعان. ءشىرىپ, قۇرت جەپ جاتىر. اعاش شىرىسە, تو­پىراق زاقىمدالادى. «الما ءشىرىپ جاتىر» دەپ نەشە ءتۇرلى تىڭايتقىشتار پايدا­لانامىز. ال اعاشتىڭ تامىرىنا, ياعني توپىراققا ءمان بەرمەيمىز. مۇمكىن ول جەردە قىشقىل توپىراق شىعار, توپىراقتىڭ قىشقىلى ارتسا, وسىمدىكتىڭ تامىرى ءشىري باستايدى.

قازاقتىڭ جەرى كەڭ دەپ قانشاما جەردى قازىپ تاستاعان وبال. جەر دە توزادى. ونى ماپەلەپ ۇستاۋ كەرەك. قوقىس قال­دىقتارىن كورىنگەن جەرگە توگەدى. نا­رىنقول, كەگەن اۋداندارىندا جەردىڭ كوبىن جەكەشەلەندىرىپ العان. جەردىڭ يەسى بار, بىراق يەسىز. پايدالانىلماعان, كۇتىم جوق. سالدارىنان دەگراداتسياعا ۇشىراعان. ءارامشوپ باسقان. جەرگە كۇتىم جاسالىنبايدى. كەگەندە ۇنەمى جەل سوعىپ تۇرادى. سونىڭ اسەرىنەن توپىراق جەل ەروزياسىنا ۇشىراعان. وسىلاي ءار اۋداننىڭ توپىراعىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن انىقتاپ بەرەتىن – جالعىز وسى ينستيتۋت. كەزىندە بۇل ينستيتۋتتا 800-گە دەيىن ادام جۇمىس ىستەگەن. بىرتىندەپ ازايىپ, جۇزگە جۋىق مامان قالدى. 15 شاقتى ءبولىمنىڭ جارتىسى قىسقارىپ كەتتى. توپىراقتى تۇ­بەگەيلى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن مامان­دار جوققا اينالدى.

سۋدى اتىز بويىنشا سۋارادى. نەگىزى سۋاراتىن جەردىڭ ءوز نورماسى بولادى. وسىم­دىككە قاجەت فوسفور, كالي, ازوت دە­گەن ەلەمەنتتەردى شايىپ كەتەدى, ناتي­جە­سىندە سۋ ەروزياسىنا ۇشىرايدى. سوسىن ول جەر­دە ءونىم وسسە دە ءونىم ساپاسى تومەن بولادى.

تۇزدانعان ايماقتاردى زەرتتەۋ ماڭىزدى

ماقسات پوشانوۆ:

– نەگىزىندە الماتى وبلىسىندا تۇز­دانعان توپىراقتار بالقاش اۋدانىن­داعى كۇرىش القاپتارىندا كەزدەسەدى. وسى تۇزدانعان ايماقتاردى زەرتتەپ, ونى­مەن كۇرەسۋ ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرۋ جانە سولاردىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن جاساۋ ماڭىزدى. تۇزدانۋ توپىراقتار نەگىزىنەن تەرەڭدىك بويىنشا زەرتتەلەدى. بەتكى قاباتى, جىرتىلاتىن قاباتى, ورتاڭعى, ودان كەيىنگى تومەنگى قاباتى. تۇزدانۋدىڭ ەكى-ءۇش ءتۇرى بار. ول انتروپوگەندىك, ياعني دۇرىس سۋارماۋدىڭ ناتيجەسىندە, سۋدىڭ باسقا كوزدەردەن كەلۋى نەمەسە تابيعي قۇبىلىس ارقىلى تۇزدانادى. ولارمەن كۇرەسۋ رەتىندە ءداستۇرلى ءادىس پايدالانامىز. توپىراقتى جىرتىپ, سۋمەن باستىرىپ, شايۋ جانە ەرىگەن تۇزدى ەگىستىك كولەمىنەن شىعارىپ تاستاۋ. ودان كەيىن حيميالىق ادىستەرىنە فوسفوگيپس شاشۋ. فوسفوگيپس قۇرامىندا كالتسي بولادى. ال توپىراقتىڭ تۇزدانۋ ۇدەرىستەرىنىڭ نەگىزگى زيان كەلتىرەتىن ول قۇرامىنداعى ناتري بولىپ ەسەپتەلەدى. سونى كالتسي ىعىستىرىپ شىعارىپ, توپىراقتىڭ قۇرامىن جاقسارتادى. كالتسي باسىم بولسا, توپىراقتىڭ قۇرى­لىمى جاقسارادى دا قۇنارلىعى ارتادى.

الماتى وبلىسىنىڭ تاۋلى ايماق­تارىن­دا ءتالىم (بوگارا) ەگىنشىلىك, ياعني ول جەرلەر سۋارۋدى قاجەت ەتپەيدى. سون­دىقتان تۇزدىڭ پروبلەمالارى كوپ ەمەس. ال نەگىزىنەن سۋارىلاتىن جەرلەردە تۇز­دانۋ ۇدەرىسى كەزدەسەدى.

تۇزدانۋدان بولەك اگروحيميالىق قىز­مەتتەر, زەرتتەۋلەر كورسەتەمىز. توپى­راق­تىڭ قۇرامىندا قانداي ماكروەلەمەنتتەر بارىن, ونىڭ قاي مولشەردە ەكەنىن انىقتايمىز. سوعان بايلانىستى تىڭايتقىشتىڭ نورماسى ەسەپتەلەدى. ول دەگەنىمىز ەكونوميكالىق جاعىنان ارتىق شىعىنعا جول بەرمەي, تيىمدىلى­گىن ارتتىرۋ بولىپ سانالادى. ءبىرىنشى, توپىراقتىڭ قۇرامىن انىقتاپ, سوعان سايكەس تىڭايتقىشتىڭ كەرەگىن عانا بەرەسىز. ول جوسپارلانعان ونىمگە بايلانىستى. كەيىنگى جىلدارى بۇل ماسەلەگە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ماماندار كوپتەپ جۇگىنىپ جاتىر. حالىقتىڭ كوزى اشىلىپ, ءوزىنىڭ يەلىگىندەگى جەردى پايدالانۋدىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان تيىمدىلىگىن ەسكەرەتىن بولعان.

ستاندارت بويىنشا سۋارمالى جەردە 5 گەكتاردان ءبىر توپىراق ۇلگىسى الىنادى. ال ءتالىم جەرلەردەن 25 گەكتاردان 1 توپىراق ۇلگىسى الىنادى. جالپى العاندا, زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, جىلدان-جىلعا توپىراقتىڭ قۇنارسىزدانۋى بايقالادى. جەردەن ءونىم العاننان كەيىن تىڭايتقىش سەۋىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزبەيدى. تىڭايتقىشتىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز مولشەردە بەرىلەدى.

تىڭايتقىشتاردىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن قايتا دايىنداۋ كەرەك

باقىتبەك ءامىروۆ:

– «توپىراق – ءومىردىڭ ۇلى دانەكەرى, بارلىعىنىڭ قاينار كوزى جانە سوڭعى باراتىن جەرى. ول – ەمشى, قالپىنا كەلتىرۋشى جانە قايتا ءتىرىلتۋشى. ول اۋرۋىڭنان ايىقتىرادى, كارىڭدى جاسارتادى, ءولىم­دىنى ءومىرلى ەتەدى. كۇتىمى جوق توپىراقتا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن دە ەمەس» دەگەن ەكەن امە­ريكالىق جازۋشى ۋەندەلل. راسىن­دا توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساق­تاۋ – ءوزىمىزدىڭ جانە بولاشاق ۇرپاعى­­مىز­دىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ عانا ەمەس, ولاردىڭ ءومىر سۇرەتىن ورتاسىنىڭ ساق­تالۋى مەن ساپالىلىعىنىڭ, الۋان تۇر­لىلىگىنىڭ كەپىلى. ال اگروحيميا – وسى تو­پىراقتاعى داقىلدارعا قاجەتتى قو­رەك­تىك زاتتاردىڭ قورىن قاجەتتى مول­شەردە قامتاماسىز ەتۋدى رەتتەيتىن ۇل­­كەن عىلىم سالاسى. اگروحيميا – «توپى­راق – وسىمدىك – تىڭايتقىش» جۇيە­سىن­دەگى قورەكتىك زاتتاردىڭ اينالى­مىن, ولاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىنە, ساپاسىنا اسەرىن جانە توپىراق قۇنارلىلى­عىن ساقتاۋ مەن ارتتىرۋدى زەرتتەي­تىن, سونداي-اق تىڭايتقىشتاردى قولدانۋدان تۋىندايتىن ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ وڭتايلى شەشىمىن ۇسىناتىن عىلىم.

بارلىق تىڭايتقىش ورگانيكالىق, ­مينەرالدى, ورگانو-مينەرالدى, باكتە­ريا­لىق جانە ميكروتىڭايتقىشتار بو­لىپ بولىنەدى. ورگانيكالىق تىڭايتقىش­­تار­عا ءۇي جانۋارلارىنىڭ كوڭى, قۇس ساڭ­عى­رى­عى, كومپوست, اعاش ۇگىندىلەرى مەن جوڭ­قالار, وسىمدىك قالدىقتارى جانە جا­سىل تىڭايتقىشتار (سيدەراتتار) جا­تادى, تىزبەلەي بەرسەك وتە كوپ. كەيىن­گى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دا­رىن ءوندىرۋ ىسىندە جاڭا ءۇردىس پايدا بولدى, ول بيوتىڭايتقىشتاردى قول­دانۋ. بيوتىڭايتقىشتار – بۇل ماكرو­ەلە­مەنتتەردىڭ بيوجەتىمدىلىگىن بايى­تۋ ارقىلى توپىراق قۇنارلىلىعىن ارت­­تى­رۋ­عا كومەكتەسەتىن ميكروورگانيزمدەر نەگىزىندە دايىندالاتىن قوسپا­لار. بيو­تىڭايتقىشتاردى بيوگۋمۋستى نەمەسە ۆەر­ميكومپوستى پايدالانىپ توپىراقتاعى قورەكتىك زاتتار قۇرامىن سيمبيوتيكالىق ميكروورگانيزمدەر ار­قىلى بايىتىپ, جەتىلدىرۋگە بولادى. ميكروورگانيزمدەر ازوتتى بەكىتۋدى جانە فوسفوردى ەرىتۋدى ارتتىرىپ, وسىم­دىك­تەردىڭ ءوسۋى مەن دامۋىن ىنتالاندىرادى. بيوتىڭايتقىشتاردى قوسىمشا ميكروەلەمەنتتەرمەن بايىتۋ توپىراقتاعى قورەكتىك ەلەمەنتتەردىڭ ءتيىم­دى سىڭىرىلۋىنە ىقپال ەتىپ, داقىلدار­دىڭ جەدەل ءونىپ-ءوسىپ جەتىلۋىنە جانە ونىم­دىلىكتىڭ ارتىپ, ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا پايدالى اسەر ەتەدى.

قازىرگى كەزدە بيوپرەپاراتتار ءوندى­رى­سى شاعىن بيزنەc كوزىنە اينالعان. نا­رىقتا بيوتىڭايتقىشتار قۇرعاق, قوي­مالجىڭ نەمەسە سۇيىق پرەپارات­تار تۇرىندە تاۋار وندىرۋشىلەرگە ۇسى­نى­لىپ جاتىر. تىڭايتقىشتاردى عى­لى­مي نەگىزسىز قولدانعان جاعدايدا ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندەگى تيىمسىزدىگىمەن قاتار, ەكولوگيالىق كەلەڭ­سىزدىكتەرگە الىپ كەلەتىنىن ۇمىت­پا­عانىمىز ابزال. تىڭايتقىشتىڭ قورشاعان ورتاعا كەلتىرەتىن زالالى ونىڭ مولشەرىن وسىمدىكتىڭ قاجەتتىلىگىنەن شامادان تىس اسىرىپ نەمەسە باسقا ەلەمەنتتەرمەن تەڭگەرىمسىز بەرگەندە بايقالىپ جاتادى.

دەگەنمەن تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارمەن سالىستىرعاندا كەيىنگى 25 جىلدا قازاقستانداعى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ دەڭگەيى وتە تومەن (0,5-4,0 كگ/گا) بولعانىن ەسكەرسەك, ونىڭ ەكولوگيالىق ورتاعا كەلتىرەتىن زيانىنىڭ اناعۇرلىم كوپ ەمەس ەكەنىن كورەمىز. تەك كەيىنگى 5-7 جىل­دا عانا ازداعان وڭ ديناميكا باي­قالىپ, ءار گەكتارعا قولدانىلاتىن تىڭايت­قىش مولشەرى 8-9 كگ-عا ازەر جەتىپ وتىر. بۇل ءبارىبىر الەمدىك دەڭگەيدەن اناعۇرلىم تومەن, ال كەيبىر اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى دامىعان ەلدەردە – جاڭا زەلانديا مەن مالايزيا ەلىندە 1 700-2 100 كگ بولسا, ەۋروپا, برازيليا, قىتاي, جاپونيا ەلدەرىندە 200-400 كگ بولىپ وتىر.

ارينە, الماتى وبلىسىنداعى وسى­رىلەتىن داقىلداردىڭ جەر كولەمى مەن قۇرىلىمىن ەسكەرسەك, مۇنداعى تىڭايتقىش قولدانۋ دەڭگەيىنىڭ دە جالپى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن كوپ الىس كەتە قويماعانىن بولجاۋعا بولادى. شىندىعىنا كەلسەك, ءبىز باي­قاعانداي تىڭايتقىشتار نەگىزىنەن تەحنيكالىق داقىلدار, كوكونىس جانە كارتوپ ەگىستىگىندە عانا ەنگىزىلىپ جاتاتىنىن بايقاۋعا بولادى, ونىڭ ءوزى دە جەتكىلىكسىز مولشەردە نەمەسە تەڭگەرىمسىز. شارۋالار كوبىنە تەك قولى جەتكەن ازوت جانە فوسفور تىڭايتقىش ءتۇرىن عانا قولدانىپ جاتقانىن بايقايمىز. مۇنداي تەڭگەرىمسىز قولدانىلعان تىڭايتقىش دوزالارى داقىلدىڭ تولىق قاجەتتىلىگىن وتەمەگەندىكتەن, ەگىستىك جەردىڭ ءار گەكتارىنا شاققانداعى ونىمدىلىك مەجەلى دەڭگەيدەن الدەقايدا تومەن بولىپ جاتادى. ءبىزدىڭ بۇرىنعى الماتى وبلىسى ەسكەلدى اۋدانىنىڭ «نام» شارۋا قوجالىعىندا ارنايى جۇرگىزىلگەن تاناپتىق تاجىريبەلەرىمىز, ءار گەكتارعا شاققانداعى كارتوپ ونىمدىلىگىن 50 تون­ناعا دەيىن, ال پياز ونىمدىلىگىن 80 تونناعا دەيىن كوتەرۋگە بولاتىنىن كورسەتتى. ءبىز بۇل تاجىريبەدە داقىلدىڭ مەجەلەگەن ونىمدىلىگىنە قاجەتتى ازوت, فوسفور جانە كاليدىڭ دوزالارىن توپىراقتا­عى ولاردىڭ جەتىمدى مولشەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ قولدانۋدىڭ ماڭىزىن دالەلدەدىك. وسىنداي تاجىريبەلەردىڭ باسقا دا داقىلداردىڭ تۇراقتى مەجەلى ونىمدىلىگىن الۋدا وتە ماڭىزدى ەكەنىن باسا ايتقىمىز كەلەدى. سوندىقتان قازىرگى تسيفرلىق, ءدال جانە ينتەنسيۆتى ەگىنشىلىك جاعدايىندا مۇنداي ەسەپتىك جولمەن انىقتالعان تىڭايتقىش دوزالارىن قولدانۋدىڭ وزەكتىلىگىنە جانە بولاشاقتا وسى ءادىستى قولدانۋدىڭ ماڭىزدىلىعى­نا كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى.

تاعى ءبىر ەرەكشە كوڭىل بولەتىن نار­سە – كەڭەستىك داۋىردە توپىراقتىڭ تيپىنە قاراي ءارتۇرلى داقىلدارعا تىڭايتقىشتاردى بەكىتىلگەن نورماتيۆتەر بويىنشا قولدانۋ ۇسىنىلاتىن. ول كەزدەرى مامانداندىرىلعان ارنا­يى اگروحيميالىق زەرتحانالار ءار بەس جىل­دا شارۋاشىلىقتىڭ ەگىستىكتەرىنەن توپى­راق ۇلگىلەرىن الىپ ونداعى قورەكتىك زات­تاردىڭ جەتىمدى مولشەرىن انىقتاپ, ەگىس­تىكتىڭ اگروحيميالىق كارتوگراممالارىن جاساپ وتىراتىن. ارينە, جوس­پار­لى ەكونوميكاداعى كەڭەستىك شارۋاشى­لىق­تار ءبىر ورتالىقتان ۇيلەستىرىلىپ, تى­ڭايتقىشتارمەن قاجەتتى دەڭگەيدە قام­تاماسىز ەتىلىپ وتىراتىن.

بۇگىندە جاعداي مۇلدەم وزگەرگەن, جەكە شارۋالاردىڭ ءوز ەركىندىگى بولعاندىقتان شارۋاشىلىقتى باسقارۋدا دا وزگەشە­لىك­تەر بار. مەملەكەت تاراپىنان اۋىل­شا­رۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە ءبىر­شاما جەڭىلدىك – سۋبسيديالار, ليزينگتەر, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, ت.س.س. قاراستىرىلعانمەن, ولاردى تولىق­قان­دى ۇيلەستىرىپ, ءتيىمدى پايدالانۋ مە­حانيزمدەرى تولىق شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. قازاقستانداعى وتاندىق تىڭايتقىش وندىرۋشىلەر (نەگىزگىلەرى «كازازوت» جانە «كازفوسفات») 2,5-3,0 ملن توننا بولاتىن ىشكى قاجەتتىلىكتىڭ 1/5 عانا قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ونىڭ ءوزى ازوت پەن فوسفور عانا, ال كاليدى سىرتتان الامىز.

الماتى وبلىسىنداعى جەر كولەمى ەداۋىر جانە توپىراق قۇنارىنا سۇرانىسى جوعارى داقىلدار كوكونىستەر, كارتوپ جانە قانت قىزىلشاسى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل داقىلداردا دا تىڭايتقىشتى قولدانۋدىڭ ۇيلەستىرىلگەن جۇيەسىنىڭ جوقتىعى, توپىراق قۇنارلىلىعىن با­عالاپ, ۇسىنىستار بەرىپ وتىرا­تىن ار­نايى مامانداندىرىلعان زەرتحا­نا­لار­دىڭ بولماۋى ولاردىڭ ونىمدىلىگىن ارت­تىرۋعا ءالى تەجەۋ بولارى انىق ەكە­نى كورىنەدى. الماتىداي مەگاپوليستى كوكونىس پەن كارتوپقا سۇرانىسىن تولىق قانا­عاتتاندىرۋ ءۇشىن وسى داقىلدار­دىڭ تۇراقتى جوعارى مەجەلى ونىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن كلاستەرلەر اياسىندا ارنايى تىڭايتقىش قولدانۋدىڭ جۇيەلى باعدارلاماسى جاسالىپ, تاۋار ون­دىرۋشىلەرگە ۇسىنىلۋى كەرەك سياقتى.

كارتوپ جانە كوكونىس داقىلدارى ­گەكتارىنا 300-500 كگ تىڭايتقىش ەنگى­زۋ­دى قاجەت ەتەدى. كارتوپ جانە كوكونىس پلانتاتسيالارىنىڭ دەنى وبلىستىڭ سۇر, اشىق جانە كۇڭگىرت قوڭىر, قارا توپى­راقتى ايماقتارىنداعى سۋارمالى جەر­لەردە ورنالاسقانىن ەسكەرسەك, تى­ڭايت­قىشتاردى قولدانۋ ادىستەرى مەن ولاردىڭ دوزالارىن انىقتاۋدىڭ دا ەرەك­شەلىكتەرى بار ەكەنىن بولە-جارا ايتۋ كەرەك. تىڭايتقىشتاردى ايماق­تىڭ توپىراق-كليمات جاعدايىن ەسەپكە الا وتىرىپ قولدانۋدىڭ عىلىمي نەگىز­دەرىن قايتا دايىنداۋ كەرەك. سە­بەبى كەڭەستىك داۋىردە بولعان ماسشتابتى وندىرىسكە ەسەپتەلىنگەن نورماتيۆتەر بۇگىندە ەسكىرىپ, قۇنارى ەداۋىر قۇل­دى­راعان توپىراق جامىلعىسىنىڭ بۇ­گىنگى قالىپتاسقان جاعدايىنا سايكەس­تەندىرىپ جاڭا اگروحيميالىق ۇسى­نىستار ازىرلەنۋگە ءتيىس. مۇنداي توپى­راق-اگروحيميالىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگى­زىندە جاسالىنعان عىلىمي-وندىرىستىك باعدارلامالىق جانە جۇيەلىك ۇسىنىستار وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ جاندانۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسارى ءسوزسىز.

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن

ۇلبوسىن يسابەك,

«Egemen Qazaqstan»