سۋرەتتەردى تۇسىرگەن مارات جۇنىسبەكوۆ
نانوسپۋتنيك دەگەن نە؟
قازىرگى تاڭدا شەتەلدىك يننوۆاتسيالىق كومپانيالار مەن الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەر كوممەرتسيالىق نانوسپۋتنيكتەردى ازىرلەۋمەن اينالىسادى. سەبەبى مۇنداي سپۋتنيكتەر ءداستۇرلى سپۋتنيكتەرمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم ارزانعا تۇسەدى. وسىنداي جوبالاردىڭ ءبىر ءتۇرى – نانوجەرسەرىكتەردى جوبالاۋ. نانوجەرسەرىگى – ماسساسى 10 كەلىدەن اسپايتىن عارىش اپپاراتى.
«CubeSat» فورماتىنداعى مۇنداي جاساندى جەر سەرىكتەرى قىسقا مەرزىمدە دايىندالادى ءارى جەر توڭىرەگىندەگى وربيتاعا شىعارىلۋى مۇمكىن. «CubeSat» تەرمينى پروفەسسور بوب تۆيگگستىڭ باسشىلىعىمەن ستاندارتقا سايكەس جاسالعان نانوجەرسەرىكتەرى دەگەندى بىلدىرەدى. ەڭ قىزىعى, مۇنداي جوبالارعا ستۋدەنتتەر مەن جاس عالىمدار كەڭىنەن تارتىلادى. قۇنى ارزان بولعاندىقتان, ۋنيۆەرسيتەت اياسىندا كوممەرتسيالىق ستارتاپ-كومپانيالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ينجينيرينگ جانە جوعارى تەحنولوگيالار كلاستەرىنىڭ باس ديرەكتورى ءامىرحان تەمىرباەۆ.
ۋنيۆەرسيتەت بۇگىنگە دەيىن كوككە «Al-Farabi-1», «Al-Farabi-2» نانوسپۋتنيكتەرىن ۇشىرعان. 2018 جىلى يلون ماسكتىڭ اتاقتى «SpaceX» كومپانياسىنىڭ كومەگىمەن ۇشىرىلعان نانوسپۋتنيك ءالى كۇنگە دەيىن شتاتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل تاجىريبەلىك سىناق وقۋ ورنىنىڭ «قازاقستان-UNICEF»-پەن بىرلەسكەن «UniSat» ءبىلىم بەرۋ حابىنىڭ اشىلۋى اياسىندا جۇزەگە اسقان. «بىرنەشە كامەرا جانە سەنسورلارمەن جابدىقتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «UniSat» سپۋتنيكتەرى ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان جانە سالماعى 1-10 كگ ارالىعىنداعى شاعىن عارىش اپپاراتتارى كلاسىنا جاتادى. قابىلداعىشتار اۋا تەمپەراتۋراسى, قىسىمى, ىلعالدىلىعى تۋرالى مالىمەتتەردى جينايدى. ال اۋانىڭ لاستانعانىن ولشەيتىن قابىلداعىشتار ادام اعزاسىنا وتە قاۋىپتى سانالاتىن PM2,5 جانە PM10 ميكروبولشەكتەرىنىڭ كونتسەنتراتسياسىن انىقتايدى», دەپ ناقتىلادى ءا.تەمىرباەۆ.
نانوسپۋتنيكتەردەن العان دەرەكتەردى عىلىمي جانە تاجىريبەلىك ماقساتتاردا پايدالانۋعا بولادى. ماسەلەن, تۇركىستان قالاسىنىڭ اۋماعىنداعى اۋا قۇرامى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان كورسەتكىشتەردەن جوعارى ەمەستىگى انىقتالعان. قازىر اتموسفەراعا ۇشىرىلىپ جاتقان «UniSat» سپۋتنيكتەرى سىناق ساتىسىنداعى ينجەنەرلىك مودەلدەرگە جاتادى. وسىعان دەيىن ولار الماتى وبلىسىندا, وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسىندا سىناقتان وتكەن. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى اتالعان جوبانى جەتىلدىرە وتىرىپ, بولاشاقتا «UniSat» سپۋتنيگىن عارىشقا ۇشىرۋدى كوزدەپ وتىر. وقۋ ورداسىنىڭ ينجينيرينگ جانە عىلىمدى قاجەتسىنەتىن تەحنولوگيالار كلاستەرىندە عارىش تەحنولوگيالارى, جەردى قاشىقتان زوندتاۋ, سونداي-اق نانوسپۋتنيكتەردى ازىرلەۋ سالاسىندا قولدانبالى جانە ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان مامانداندىرىلعان زەرتتەۋ جابدىعى بار.
مۇزدىق كولدەر مونيتورينگى
وقۋ ورداسىنداعى جەردى قاشىقتان زوندتاۋ ورتالىعى 2018 جىلدان بەرى گەواقپاراتتىق جۇيەلەر جانە عارىشتىق سۋرەتتەر نەگىزىندە ءارتۇرلى سالاعا ارنالعان گەوونىمدەر دايىنداپ كەلەدى. گەواقپاراتتىق ونىمدەر دەپ وتىرعانىمىز – جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ, ياعني باقىلاۋ دەرەكتەرى نەگىزىندە الىنعان ساراپتاما ناتيجەلەرى. سونىمەن بىرگە تاعى دا باسقا دەرەككوزدەردىڭ كارتوگرافيالىق, ستاتيستيكالىق, مەتەومالىمەتتەرى پايدالانىلادى. بۇل جۇيە اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, توتەنشە جاعدايلار, ەكولوگيا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە جۇك تاسىمالى سەكىلدى سالالار ءۇشىن اسا ءتيىمدى. مۇنداي يننوۆاتسيالىق ونىمدەر الەمدىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا جول اشادى.
جەردى قاشىقتان زوندتاۋ ورتالىعىندا قىتاي عىلىم اكادەمياسىنا قارايتىن «SatSee» ۆيرتۋالدى ستانساسى جۇمىس ىستەيدى. بۇل «QuickLook» رەجىمىندە قىتايدىڭ بەس جاساندى جەر سەرىگىنەن اقش-تىڭ «LandSat» عارىشتىق اپپاراتىنىڭ ۇشىپ بارا جاتقان تراەكتورياسىن كورە وتىرىپ, قاجەتتى اۋماقتىڭ سۋرەتتەرىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق جەردى باقىلاپ قانا قويماي, ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتاردى وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتكىزەدى. «SuperMap» كومپانياسىمەن بىرىگە وتىرىپ, گەوگرافيا جانە تابيعاتتى پايدالانۋ, مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتتەرى كافەدرالارىنا «SuperMap iDesktop» باعدارلاماسىنىڭ 30 ليتسەنزياسىن ورناتتى. سونىمەن قاتار كارتوگرافيا جانە گەوينفورماتيكا كافەدراسىنىڭ بازاسىندا «SuperMap» كومپانياسىنىڭ يننوۆاتسيالىق ونىمدەرى نەگىزىندە «گەواقپاراتتىق كارتوگرافيا» زەرتحاناسى اشىلدى. بۇل باعدارلاما دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق ستاندارتقا سايكەس كەلەدى جانە وندا زاماناۋي ترەند سانالاتىن «Big data», جاساندى ينتەللەكت, «3D GIS» سەكىلدى پلاتفورمانىڭ بارلىعىندا جۇمىس ىستەۋگە بولادى. باعدارلاما 600-دەن استام تالداۋ جاساۋ مۇمكىندىگىنە يە», دەيدى ينجينيرينگ جانە جوعارى تەحنولوگيالار كلاستەرى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءومىرجان تاۋكەباەۆ.
ساردوبا سۋ قويماسى جارىلعان كەزدە جەردى قاشىقتان زوندتاۋ ورتالىعى قىتاي عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى اەروعارىشتىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. «سول كەزدە عارىشتىق سۋرەتتەردىڭ نەگىزىندە بوگەتتىڭ 234-ءشى مەترلىك تۇسى جارىلىپ كەتكەنىن انىقتادىق. جەر بەدەرىنىڭ تسيفرلىق مودەلى ارقىلى تالداۋ جاساعانىمىزدا ساردوبا سۋقويماسىنان قازاقستان اۋماعىنا دەيىن اققان سۋ 25-30 شاقىرىم قاشىقتىق بويى تەك قانا ىلديلاپ اققانى بەلگىلى بولدى. مىسالى, سۋقويماسىنىڭ ماڭى تەڭىز دەڭگەيىنەن 287 مەتر بيىكتىكتە بولسا, ەلىمىزبەن شەكارالاس ايماقتاردىڭ دەڭگەيى 210-215 مەترگە دەيىن تومەندەي تۇسەدى», دەيدى ول.
سول سياقتى 2019 جىلى ورتالىق وكىلدەرى ەرتىس وزەنىنىڭ 240 شاقىرىمىنا تالداۋ جاساعان. وسى ارالىقتا ورتا ەسەپپەن 138 مىڭعا جۋىق حالقى بار 65 ەلدى مەكەن ورنالاسقان. ناتيجەسىندە مامىر ايىندا سۋدىڭ ارناسىنا تولۋى بايقالعان. بۇل سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى جۇمىستاردى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مورەنالىق كولدەر تاۋ بيىكتەرىندە مۇزدىقتاردىڭ ەرۋىنەن تاۋلى ايماقتاردا پايدا بولاتىنى بەلگىلى. الايدا قۇزار تاۋلارداعى موماقان كۇي كەشكەن تۇنىق كولدەر كوكتەم-جاز مەزگىلدەرىندە تاسىپ, الاپات سەل تۋىنداتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل رەتتە جەردى قاشىقتان زوندتاۋ ورتالىعى مورەنالىق كولدەرگە اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسىن قۇرۋ جانە كونتەينەر تيپتەگى ءموبيلدى گيبريدتىك ەلەكتر ستانسالاردى جاساۋ باعىتىندا بىرنەشە جوبانى جۇزەگە اسىردى. ەلىمىزدە 945 مورەنالىق كول بار بولسا, ونىڭ 47-ءسى كوكتەم سايىن قاۋىپ توندىرەدى. سونىڭ 14-ءى الماتى قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان.
«ەلىمىزدىڭ سەل جانە كوشكىن ءجۇرۋ قاۋپى بار ايماقتارى دا ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەدى. ال عارىشتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ تابيعي جانە انتروپوگەندىك فاكتورلاردان تۋىندايتىن اپاتتاردىڭ الدىن الۋ مەن شىعىن مولشەرىن ازايتۋعا سەپتەسەدى. اۆتوماتتاندىرىلعان ينتەللەكتۋالدىق جۇيە ءبىر مەزەتتە بىرنەشە كورسەتكىشتى ولشەي الادى. مىسالى, سۋدىڭ ساپاسىن, توپىراق تەمپەراتۋراسى مەن ىلعالدىلىعىن, جاۋىن-شاشىن مولشەرىن ءاپ-ساتتە انىقتاپ بەرەدى. ال ماماندار سيتۋاتسيالىق ورتالىقتاردا وتىرىپ-اق سول مالىمەتتەر نەگىزىندە تالداۋ جاسايدى. ودان بولەك, 360 گرادۋستىق كامەرالار ورناتىپ, جاعدايدى تولىق باقىلاۋدا ۇستاۋعا مۇمكىندىك بار», دەيدى ءو.تاۋكەباەۆ.
جەردى قاشىقتان زوندتاۋ ورتالىعىنىڭ تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىنا, قاۋىپسىزدىگىنە دە ۇلەسى وراسان. مىسالى, ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەت ورتالىعى «Turanga Group» جشس-مەن بىرلەسە وتىرىپ تۋريستەرگە ارنالعان كارتا دايىندادى. كارتادا ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىندە ورنالاسقان ايۋساي شاتقالىنداعى ءۇش سوقپاق پەن تۋريستىك نىساندار كورسەتىلگەن. بۇل تۋريستەرگە جول ۇزىندىعى جانە كۇردەلىلىگى جايلى اقپاراتتاردى قولجەتىمدى ەتە ءتۇستى. مالىمەتتەردىڭ بارلىعى تسيفرلىق فورماتتا بولعاندىقتان, ولاردى رەداكتسيالاۋ دا وتە وڭاي. ينفراقۇرىلىم جاقسارعان سايىن كارتانى كەز كەلگەن ۋاقىتتا جاڭا مالىمەتتەرمەن تولىقتىرىپ وتىرۋعا بولادى.
«جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا پايدالى بولا الاتىن تاعى ءبىر تۇسىمىز بار. مىسالى, تۇرمىستىق قالدىقتاردى كومەتىن ورىندارعا دا عارىشتىق سۋرەتتەر ارقىلى مونيتورينگ جاساۋ جاقساردى. الماتى ماڭىنداعى قوقىس توگەتىن پوليگون ايتەي اۋىلىنىڭ جانىندا ورنالاسقان. ونداعى قالدىقتىڭ كولەمى سوڭعى ونجىلدىقتا 2,5 ەسە وسكەن. اتالعان ءادىس زاڭسىز قوقىس تاستالعان جەرلەر مەن كومىلمەي قالعان قاتتى قالدىقتاردى انىقتاي الادى», دەپ ناقتىلادى ءو.تاۋكەباەۆ.
قاي كەزدە دە جاڭا تەحنولوگياعا مۇقتاج سالانىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. جەردى قاشىقتان زوندتاۋ بولاشاقتا سول جەرلەردە ەگىستىك القاپتارىن جوسپارلاۋعا, ونىمدىلىگىن الدىن الا باعامداۋعا جول اشادى. قىسقاسى, جەردى قاشىقتان زوندتاۋ – جاھاندانۋ داۋىرىندە ەلەۋلى وزگەرىستەر الىپ كەلگەن گەواقپاراتتىق جۇيە. الەم ەلدەرى مۇنى ءتيىمدى پايدالانىپ, تاماشا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ جاتىر. مىسالى, مالايزيا مەملەكەتى وسى تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا اقىلدى قالا جاساپ شىعارسا, تايلاند «Smart-Agriculture», ياعني «اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعىن», قىتاي توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ گەوپورتالىن ازىرلەدى. ءتىپتى كەيبىر ەلدەر لوگيستيكا سالاسىندا گەواقپاراتتىق جۇيەلەردى قولدانۋ ارقىلى جۇك تاسىمالىن باقىلاپ وتىر. ەگەر مەملەكەت نەمەسە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنان وسىنداي جوبالارعا تاپسىرىس تۇسسە, وتاندىق ماماندار باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا جوبا جاساپ شىعارۋعا قاۋقارلى.
فۋللەرەن – امبەباپ ءونىم
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتىنىڭ عالىمدارى «قولدانۋ اۋقىمى كەڭ كومىرتەكتى نانوقۇرىلىمدى ماتەريالدار ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇگىندە نانوماتەريالداردىڭ قولدانىس اياسى كەڭ بولعاندىقتان, وعان الەمدە قىزىعۋشىلىق تا, سۇرانىس تا باسىم. «ال ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – قۇرامى مەن قاسيەتى جاقسارتىلعان ساپالى ءونىم جاساۋ ءۇشىن كومىرتەكتى نانوقۇرىلىمداردىڭ (فۋللەرەن) از شىعىندى ءتيىمدى ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋ. كومىرتەكتى نانوولشەمدى مولەكۋلالىق تۇزىلىمدەردى فۋللەرەن دەيمىز. ولاردىڭ جالپى سn فورمۋلاسى بار. مۇنداعى n كوبىنەسە 60 نەمەسە 70 ماندەرىن قابىلدايدى. ەرەكشە فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتكە يە», دەيدى جوبا جەتەكشىسى دانيار يسمايلوۆ.
جاس عالىمنىڭ ايتۋىنشا, فۋللەرەندى, اسىرەسە قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن وندىرىسىندە, مۇناي-گاز, مەتاللۋرگيا جانە گەولوگيا-مينەرولوگيالىق يندۋستريادا, قۇرىلىس كومپانيالارى مەن ەلەكترتەحنيكادا, سونداي-اق فارماتسەۆتيكا سىندى باسقا دا سالالاردا پايدالانا الامىز. فۋللەرەن – ەكى كوررەلياتسيالى جۇيەدە جانە عىلىمي قوعامداستىقتا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان جاڭا ماتەريال. 1985 جىلى كەزدەيسوق تابىلعان فۋللەرەن كومىرتەگى مولەكۋلالارىمەن جۇرگىزىلگەن تاجىريبە ناتيجەسىندە دامىپ كەلەدى. وسى ماتەريالدار نەگىزىندە جۇرگىزىلىپ وتىرعان تۇراقتى زەرتتەۋلەر بولاشاقتا پايدالى ماتەريالدار شىعارۋدىڭ قازىرگى تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرەدى. ياعني وندىرىسكە وزگەرىس اكەلەتىن امبەباپ ءونىم دەسە بولادى. ونىمدەردىڭ قۇرىلىمىن, توزىمدىلىگىن كۇشەيتەدى.
«ميكروماتەريالداردى كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاي الساق, نانوماتەريالداردىڭ جايى مۇلدەم باسقا. ولارمەن ءبىز دنق, اتوم, يادرو دەڭگەيىندە جۇمىس ىستەيمىز. سوندىقتان ونى ميكروسكوپ ارقىلى عانا كورەمىز. ولاردىڭ قۇرىلىسى وزگەشە, بىراق اناعۇرلىم بەرىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قانداي دا ءبىر ماتەريالدىڭ قاسيەتىن ارتتىرۋعا, ساپالى ەتۋگە ىقپال ەتەدى. شيكىزات رەتىندە قىزىق بولماۋى مۇمكىن. ال ونى تسەمەنتكە, لاك-بوياۋ ونىمدەرىنە, بيومەديكامەنتكە, ەلەكترونيكاعا قوسقان كەزدە ونىڭ قاسيەتى نىعايادى. مىسالى, قولدانىستاعى قاراپايىم تسەمەنتتى جاۋىن-شاشىن تەسىپ جىبەرۋى ىقتيمال. ال نانوماتەريال قوسىلعان ءونىم سۋدى بويىنا دارىتپايدى. ويتكەنى ولاردىڭ مولشەرى شاعىن بولعاندىقتان, قۇرامى تىعىز ءارى بەرىك كەلەدى. دەمەك قۇرىلىسقا پايدالانعان قۇرامى بايىتىلعان ءونىم ساپاسى جوعارى, مىقتى بولعاندىقتان, ۇزاق ۋاقىت قىزمەت ەتەدى. نانوماتەريال قوسىلعان ءونىمنىڭ قۇرامى بايىپ, ساپاسى ارتادى. بۇل جوبا وسىنىسىمەن قۇندى», دەيدى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, PhD جانە اشىق تۇردەگى ۇلتتىق نانوتەحنولوگيالىق زەرتحانا مامانى دانيار يسمايلوۆ.
ناقتى ايتقاندا, نانوماتەريالدار گرافەن, كومىرتەكتى نانوتۇتىكشەلەر مەن فۋللەرەندەر ءوزىنىڭ تاماشا ەلەكترلىك قاسيەتى ارقاسىندا ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردى بارلىق جەردە, بار سالادا ومىرشەڭ ەتىپ, ونىڭ قىزمەت كورسەتۋ مەرزىمى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. «ماسەلەن, اۆتوكولىكتىڭ دوڭگەلەگىن الايىق. ۇنەمى اينالىپ تۇرعاندىقتان, كولىكتىڭ كەيبىر قوسالقى بولشەكتەرىن ءالسىن-ءالسىن اۋىستىرۋعا تۋرا كەلەدى. سەبەبى ول مەتالل ءبىر-بىرىمەن تۇيىسكەندە قاجالىپ, جۇرە-جۇرە توزادى. ال سول مايعا نانوماتەريال دەڭگەيىندەگى قوسپا قوساتىن بولساق, مەتالل مايلانىپ, ونىڭ كىشكەنتاي ساڭىلاۋلارى جابىلادى. سونىڭ ناتيجەسىندە دوڭگەلەك پەن كولىكتىڭ قوسالقى بولشەكتەرىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى ۇزارادى», دەيدى ول.
عالىم فۋللەرەن الۋدىڭ تەحنولوگياسىنا دا توقتالدى. ء«بىز زەرتحاناداعى ارناۋلى قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن گرافيتتى ستەرجەندى جاعىپ, ودان كۇل الامىز. ۇدەرىس ۆاكۋم جاعدايىندا جۇزەگە اسىرىلادى جانە جۇمىس بارىسىندا ينەرتتى گاز – گەليدى پايدالانامىز. كۇلدىڭ دە قۇرامى كومىرتەگىدەن تۇرادى. ول كەۋەكتى ءارى ميكروماتەريال. ال ءبىز ودان ءبىرتۇتاس جانە نانوولشەمدەگى ماتەريال شىعارامىز. كۇلدىڭ ءوزى ەمەس, ونىڭ قۇرامىنداعى كومىرتەكتى نانوتۇتىكشەلەر, گرافەن مەن فۋللەرەن ماڭىزدى. ەكىنشى دەڭگەيدە ەرىتكىشتەردىڭ كومەگىمەن كۇلدى تازالاپ, قۇرامىنداعى زاتتاردى بولەمىز. ناتيجەسىندە, بىرنەشە حيميالىق كەزەڭنەن كەيىن دايىن ءونىم – فۋللەرەن ءبولىنىپ شىعادى», دەيدى ول.
قازىرگى تاڭدا ءونىم نارىققا ۇسىنىلعان. بىراق «پاندەميا ءبىزدىڭ دە جوسپارىمىزعا اسەر ەتپەي قويمادى», دەيدى عالىم. سوندىقتان ازىرگە شيكىزات كورشىلەس ەلدەن الىنادى. قازىرگى تاڭدا رەسەيلىك وندىرۋشىلەردەن سۇرانىس تۇسكەن. ىشكى نارىق ءالى دە مۇنداي ونىمدەرىن پايدالانۋعا تولىق ءازىر بولماعاندىقتان, فۋللەرەننىڭ ەكسپورتى ءتيىمدى بولار ەدى. ول ءۇشىن العاشقى قادامدار دا جاسالعان. ماسەلەن, ماسكەۋ مەن توم قالالارىنان قۇرىلىس ماتەريالدارىنا قولدانۋ ءۇشىن ۇسىنىستار تۇسكەن.
الماتى
