كوڭىل كوزىن اشادى

بارەكەلدى! وزگەنىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, سويىلىن سوعىپ جۇرگەندە كەتكەن ەسەمىزدى قاي­­تارۋ ءۇشىن قيمىل-قارەكەت جا­ساي­تىن ۋاقىت وسى كەزەڭ. بۇل جولدا قانى بار ءار قازاق ءاليحان بوكەي­حا­نوۆ سياقتى ء“تىرى بولسام, حان با­لاسىندا قازاقتىڭ قاقىسى بار ەدى, حالقىما قىزمەت ەتپەي قويماي­مىن”, دەگەن بايلاممەن ءىس تىن­دى­رۋى كەرەك. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ ءتىر­لىك­تىڭ ق ۇلى بولىپ, قۇلقىننىڭ قا­مىمەن جۇرە بەرسەڭ وندا ەسەڭ قايت­پايدى. جىلدار جىلجىپ, عاسىرلار وتە بەرەدى. ەل تاريحى, ۇلتىڭنىڭ ۇلى­لارىنان ۇيرەنەر تاعىلىم, بال­تالاساڭ دا بۇزا المايتىن تۇعىرىن ماڭگىلىك ەتىپ بەكىتكەن الىپتاردىڭ ۇلگى-ونەگەسى كومەسكى تارتىپ, ارتى جوعالىپ تىنباق. مىنە, وسىعان جول بەرمەيمىن دەپ كوپتەن بەرى تاۋەلسىز ەلدىڭ ار­عى-بەرگى كەزەڭدەرىن تەرەڭنەن قوز­عاپ, زەردە-زەيىنىمەن زەرتتەپ ءمولدىر قۇدىققا ورناتقان شەگەندەي شەگە­لەپ جۇرگەن بەلگىلى جۋرناليست, جا­زۋ­شى, ارىپتەسىمىز جاقسىباي سام­رات دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس. سونىڭ دالەلى, قالامگەردىڭ تاياۋدا عانا جارىق كورگەن, ءالى بوياۋى كەبە قويماعان “ابىلايدىڭ اق ءۇيى”, اتتى كىتابى دەر ەدىك. ابىلايدىڭ قۇت مەكەنى جەر بە­تىنەن جويىلىپ كەتپەس ءۇشىن جان­كەش­تى ارەكەتتەر جاساپ, ەل باسىن ۇس­تاعان حانىن قادىر تۇتىپ, اق ءۇيىن قاي­تا “تىرىلتكەن” جاقسىباي سام­رات­تىڭ بۇل ءىسىن ەرلىككە پارا-پار دەسە دە بولادى. ءۇش بولىمنەن تۇرا­تىن ەڭ­بەكتى قاراپ وتىرعاندا تىڭ تۇجى­رىمدار, وزىمدىك بايلامدار بۇكپەسىز ايتىلادى. ءتىپتى كەيبىر تۇستاردا بۇ­رىنعى كەيبىر پىكىرلەرگە ءوزىنىڭ ءۋاجىن ايتادى. وقىمىس­تى­لاردىڭ ەڭبەك­تەرىنە سۇيەنىپ وسى تۇستى ويلاسىپ كورسەك قالاي بولار ەكەن, دەيدى. ءبىرىنشى بولىمدە ءاز تاۋكەدەن تا­مىر تارتىپ, ءۇش ءبيدىڭ ۇلاعاتىن ال­دىڭا جايىپ سالادى. ولاردىڭ “مەن بولامىن دەگەندەر, اقتامادى سەنىمدى”, دەپ تۇڭىلەتىن جەرىن قو­جابەرگەن جىراۋدىڭ “حان دەۋگە اۋ­زىڭ بارمايدى”, تاۋكەنىڭ ۇلى بو­لات­تى. نەگە دەسەڭ ول سۇلتان, ءوز­بەك­شە ءتىلدى قالاپتى” دەپ ەل بيلىگىندە وتىرعانداردىڭ كەرى ىسىنە بىلدىرگەن كەيىسىمەن ۇشتاستىرادى. ودان كەيىن جوڭعار شابۋى­لى­نان باستالعان اۋىر كەزەڭدى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ بايان­داي­دى. ابىلاي حاننىڭ ومىرىنە توق­تالىپ, زامانىنا شولۋ جاسايدى. ەكىنشى بولىمدە قىزىلجار شا­ھا­رىنىڭ اۋماعىن اتام قازاق ەجەل­دەن-اق قونىس ەتكەنىنە, ساق-سكيف جانە سارمات تايپالارىنىڭ ءومىر كەشكەنىنە ناقتى دالەل-دايەكتەر كەل­تىرەدى. ءسويتىپ, اتاجۇرت, اتاقو­نىس­تىڭ تايعا تاڭبا باسقانداي حال­قىمىزدىڭ ەنشىسى, قازىناسى ەكەنىن ساف اۋاداي ساناڭا قۇيادى. پەترو­پاۆل­دان قۇتىلىپ, قازاق اتاۋىنىڭ جاڭعىراتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەنىن قويىپ, اسىپ بارا جاتقانىن ەستىر قۇ­لاققا ناز رەتىندە جەتكىزەدى. ابىلايدىڭ اق ءۇيى قالپىنا كەل­­تىر­ىلگەنىن, ونى اشۋ سالتا­نا­تىنا ەل­باسىنىڭ قاتىسقانىن تىلگە تيەك ەتەدى. بۇل ءۇي ۇلتىمىزدىڭ ۇيىت­قى­سى, حالقىمىزدىڭ اتباسىن تىرەر التىن دىڭگەگى, ونى كوزدىڭ قا­راشى­عىنداي ساقتاپ قانا قوي­ماي, كەيىنگى ۇرپاققا سەنىڭ اتا-باباڭنان قالعان مۇرا دەپ ويىنا ورنىقتىراتىن كيە­لى ورىن, دەيدى. شىنىندا, ءتاۋ­ەل­سىز ەلىمىزدىڭ تاري­حىن بايىتىپ, ەلدىك مارتەبەسىن ارت­تىراتىن, جوق­تان بار جاساپ وتىر­ماعان جۇرت ەكە­نىمىزدى وسىن­داي قۇندىلىقتارىمىز دايەكتەرى انىق. دەرەك كوزدەرىنە باي, تانىمدىق, تاعىلىمدىق جاعى مول, كوڭىل كوزىن اشاتىن كىتاپتى وق­ىپ قانا قوي­ماي, تاريحي تىڭ تۇ­جىرىمدار تۋرالى وي ءبولىسىپ, ءسويتىپ, ورتاق ارنادا ەلدىك ءىستى ءتۇي­ىندەسەك, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. سۇلەيمەن مامەت.